Grænlenskir fornmunir á Þjóðminjasafninu í Nuuk.
Grænlenskir fornmunir á Þjóðminjasafninu í Nuuk.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Þessa dagana stendur yfir ráðstefna í Reykholti í Borgarfirði á vegum Sambands norrænna safnamanna. Umfjöllunarefnið er í þetta sinn endurheimt menningarverðmæta og tilfærsla slíkra verðmæta milli þjóða og landsvæða. Sigríður Kristinsdóttir fylgdist með á föstudag og ræddi við norræna safnamenn.

SAMBAND norrænna safnamanna var stofnað 1915 og koma ráðstefnugestir og frummælendur frá öllum Norðurlöndunum. Ráðstefnan er haldin á þriggja ára fresti og hefur tvisvar áður verið á Íslandi.

Meðal fyrirlesara eru Emil Rosing, þjóðminjavörður á Grænlandi, og Arne Torsteinsson, fyrrverandi þjóðminjavörður í Færeyjum. Þeir fjölluðu um samninga sem þessar þjóðir hafa gert við Dani um að fá heim til varðveislu safngripi úr þjóðarsögu sinni, en þessi málefni eru einnig á döfinni víða um heim.

Fyrir hönd Íslands töluðu Anna Þorbjörg Þorgrímsdóttir, doktorsnemi við Gautaborgarháskóla, um afhendingu safngripa til Þjóðminjasafns Íslands frá Danmörku árið 1930, í tengslum við Alþingishátíðina. Sigurður Líndal prófessor fjallaði um handritamálið í lögfræðilegu ljósi og Vésteinn Ólason prófessor um þýðingu þess að fá handritin heim. Daninn Birgitta Kjær frá Árósum ræddi einnig handritamálið séð frá Danmörku.

Danmörk - Grænland

Sýningin "Utimut - retur - return" sem sett var upp árið 2001 var lokakaflinn í sögu flutninga á safnmunum frá Þjóðminjasafni Danmerkur til Þjóðminja- og skjalasafns Grænlendinga. Utimut er grænlenska orðið yfir "endurheimt, eða að snúa til baka". Sýningin var fyrst sett upp í Kaupmannahöfn og síðan flutt til Nuuk á Grænlandi. Þjóðminjasafn Grænlendinga er við Kolonihöfnina í Nuuk og rekið af heimastjórninni. Frá 1984-2001 hafa verið fluttir um 35.000 safngripir til Grænlands. Í sýningum safnsins er kynnt yfir 4.500 ára menningarsaga Grænlendinga.

Emil Rosing, þjóðminjavörður Grænlendinga, segir hlutverk Grænlendinga nú ekki eingöngu að safna munum, heldur einnig að skrá fornleifar. Hann segir að sl. 17 ár hafi þjóðin ráðið yfir öruggri vörslu í grænlenskum söfnum og samstarfið við Dani um endurheimt safngripa hefur verið án vandamála. Munir séu einnig varðveittir t.d. í Frakklandi og Hollandi, samstarf sé gott við þessar þjóðir, en ekki sé á döfinni að flytja muni þaðan til Grænlands. Minni héraðssöfn eru einnig víða á Grænlandi.

Í fyrirlestri Emil Rosing kom fram að áhugi á þjóðmenningu grænlensku þjóðarinnar eigi sér alllanga sögu. Danir hafa safnað og varðveitt grænlenskan menningararf hátt á aðra öld en síðustu áratugi hafi svo verið unnið markvisst að þessum málum, með lagasetningum, byggingu safnahúsa og styrkingu sýninga, bæði heima á Grænlandi og í Danmörku, þar sem flestir munirnir voru varðveittir.

Árið 1968 voru í fyrsta sinn sýndir munir frá Þjóðminjasafni Dana í Nuuk og fór á þeim tíma að styrkjast sjálfsmynd og vitund Grænlendinga um eigin sögu. Með heimastjórn Grænlendinga 1979 fylgdu í kjölfarið ný lög og tilskipanir, sem báru m.a. í sér friðlýsingu jarðfastra fornminja og að nýlegt og ómótað "Landsmuseum" fékk stöðu þjóðminjasafns með kvöðum um varðveislu menningararfsins. Samvinna komst á milli landanna, með nefndaskipan, um að byggja upp safnastarf á Grænlandi og 1984 hófst starfið við að flytja muni heim. Þeir munir sem fluttir hafa verið frá Danmörku rekja uppruna sinn til mismunandi svæða Grænlands og var það stefna nefndarinnar við val á munum að Þjóðminjasafnið á Grænlandi gæti gefið mynd af mismunandi svæðum, tímaskeiðum og menningu. Emil nefnir að vera norrænna manna á Grænlandi tilheyri einnig þeirra menningarsögu. Áhersla er einnig lögð á að í báðum löndum sé fyrir hendi heildstætt safn muna. Við yfirfærslu muna hafa þeir verið skráðir rafrænt og yfirfarnir af forvörðum, en í Danmörku eru varðveittir um 100.000 munir.

Afrit af skjölum, bréfum og rannsóknargögnum um forngripina fylgja einnig í þessum flutningum og verða varðveitt á skjalasafninu. En í byrjun árs 1991 voru sett saman í eitt safn Þjóðskjalasafn Grænlendinga og Þjóðminjasafnið.

Danmörk - Færeyjar

Saga þessarar yfirfærslu er orðin rúmlega hundrað ára gömul segir Arne Thorsteinsson, fyrrverandi þjóðminjavörður í Færeyjum, og hún byrjaði sem áhugamál Jóannesar Paturssonar. Árið 1955 var málið tekið upp á færeyska lögþinginu, með stuðningi dönsku ríkisstjórnarinnar, en mætti mótstöðu á danska Þjóðminjasafninu. Það var svo árið 1961 sem danskir safnamenn sýndu fyrstu jákvæðu viðbrögðin, með þeim fyrirvara að varsla og öryggi safnsins í Færeyjum væri viðunandi. Þegar Færeyingar fengu safnalög 1952 var rúmlega aldargamalt minjasafn þeirra gert að opinberu Fornminjasafni. Húsnæði var hins vegar ekki viðunandi fyrir vörslu muna, en á síðustu tveimur áratugum hefur aðstaðan batnað. Fyrir þremur árum var gerður samstarfssamningur á milli Fornminjasafns Færeyja og Þjóðminjasafns Dana og gengið fyrst og fremst út frá safnastarfi. Í framhaldinu var gerð tillaga um hvaða menningarminjar skyldu færðar til Færeyja.

Þegar meta á hvort flytja eigi hluti heim segir Arne höfuðáherslu lagða á það hvar gripirnir hafi mest vægi, bæði í tengslum við rannsóknir og miðlun menningararfs. Um síðustu jól var gert samkomulag um yfirfærslu og í júní sl. var sett upp kveðjusýning í Þjóðminjasafninu í Kaupmannahöfn sem síðan var flutt til Færeyja og opnuð í Fornminjasafninu í Þórshöfn í júlí.

Sýningin fyllir tvö herbergi, alls um 200m², og er flokkuð í átta hluta með hliðsjón af þeim persónum sem söfnuðu hlutunum á sínum tíma og færðu Þjóðminjasafni Dana. Sýningin segir því líka sögu sjálfrar söfnunarinnar og áhrifamanna hennar. Nánast allir fornmunir Færeyinga voru á 19. öld sendir til Danmerkur. Árið 1810 tóku "Oldsaksmedlemmer" með sér hluti til vörslu í Danmörku. Áfram var svo safnað af embættismönnum og fleirum. Afkastamestur þessara safnara var Rasmus Rasmussen læknir.

Ráðstefnunni í Reykholti lýkur í dag, sunnudag.