TRÚIN flytur fjöll og skilur eftir berangur. Um daginn fór ég í óopinbera heimsókn til lands þar sem allt er fullkomið og hamingjan ekki bara eitthvað til að sækjast eftir, heldur hreinlega eina stefnumið stjórnvalda og yfirlýst ástand íbúanna.

TRÚIN flytur fjöll og skilur eftir berangur. Um daginn fór ég í óopinbera heimsókn til lands þar sem allt er fullkomið og hamingjan ekki bara eitthvað til að sækjast eftir, heldur hreinlega eina stefnumið stjórnvalda og yfirlýst ástand íbúanna. Þetta land heitir Disneyland og er um klukkutíma hérna suður af Los Angeles. Mér leið vel þar. Dálítið eins og að koma heim. En að lokinni heimsókninni tóku hin almennu Bandaríki Norður-Ameríku við. Þau eru ekki alveg jafn fullkomin.

Þegar ég var nýfluttur til Los Angeles til fimm ára dvalar upp úr miðjum níunda áratug síðustu aldar kynntist ég ungri konu sem var félagi í kommúnistaflokki og sagðist reikna með að innan skamms yrði þjóðfélagsbylting í Bandaríkjunum, því bilið milli ríkra og fátækra væri orðið svo ógnarstórt að brýrnar sem héldu þjóðfélaginu saman hlytu að hrynja hvað úr hverju.

Þetta var á miðju síðara kjörtímabili Reagans, sem áður hafði verið minni háttar leikari og uppljóstrari fyrir Alríkislögregluna FBI á McCarthy-tímanum. Reagan boðaði af þrautþjálfaðri einlægni trúna á hið frjálsa markaðskerfi og hafði yfir möntruna um dásemdir samkeppni og einkavæðingar án afláts. Það má segja að hann hafi fundið upp góðærið, sem trúarhugtak.

Skoðanir vinkonu minnar hljómuðu hálfkjánalega við þær aðstæður sem þá ríktu. Gríðarleg uppsveifla var í efnahagslífinu, fólk hafði bjargfasta trú á komandi gróða nýrra fyrirtækja í upplýsingabransanum og reyndar hvaða bransa sem var. Hið opinbera var ígildi hinnar dauðu handar, frjáls samkeppni og markaður var Eldorado, Shangri la og ameríski draumurinn, allt í einum pakka.

Meðal afleiðinganna af þessum trúarbríma var að forstjórar voru nánast teknir í guðatölu. Laun æðstu stjórnenda hækkuðu úr því að vera að meðaltali 42 sinnum hærri en laun verkamanns árið 1980, í það að vera 85 sinnum hærri árið 1990. Og blessað góðærið hélt áfram undir stjórn Stóra-Bush og meira að segja verkamennirnir nutu dálítils ágóða, eignuðust fáein hlutabréf og sáu þau hækka í verði með hverjum degi.

Lífeyrissjóðirnir þeirra döfnuðu með sama hætti. Þess vegna veitti fólk því eiginlega ekki athygli þegar það kom í ljós að árið 2000 voru æðstu stjórnendur að meðaltali farnir að bera úr býtum 531-föld verkamannalaun á mánuði. Já. Töluvert meira en fimmhundruðföld verkamannalaun. Það kom líka í ljós að 75 af hundraði þeirra hlutabréfa sem dreift var til starfsmanna rötuðu jafnan í hendur fimm æðstu stjórnenda þeirra.

En núna er veröldin breytt hér í vatíkani hinnar kapítalísku kirkju. Stór og virt fyrirtæki (virðing er jú hvers dollara virði) hafa hvert af öðru verið staðin að glæpsamlegu bókhaldssvindli til að viðhalda verðinu á hlutabréfunum og stjórnendurnir, sem nokkrum vikum áður voru goðumlíkar hetjur gróðahafsins, færandi skínandi og skrjáfandi aflann að landi, eru nú jafnvel handteknir og járnaðir að almenningi ásjáandi.

Og viti menn, allt í einu er almenningur í þessu landi ekki lengur tilbúinn til að falla fram og tilbiðja þessar vellríku hetjur, hvað þá að taka þær trúanlegar. Ýmsir rekja þessa breytingu á afstöðu fólks til árásarinnar á tvíburaturnana. Hún leiddi í ljós að sannleikurinn um ýmislegt er varðaði öryggi og hag almennings reyndist annar en sá sem haldið hafði verið fram.

Það má glöggt greina það af umræðum í alvöru fjölmiðlum hér, að margir álíta að hin blinda trú á einkaframtakið og markaðsöflin sem guðsblessun hafi beðið hnekki, sumir nefna skipbrot.

Verðbréfadeild Bank of America hefur reiknað út að á þessum síðustu og verstu vikum og mánuðum hafi jafvirði sex þúsund og sjö hundruð milljarða bandaríkjadala hreinlega glatast á verðbréfamarkaðnum. Enda þótt hvorki ég né lesendur geti í raun áttað sig á þessari upphæð má vera ljóst að hér er um ofboðsleg verðmæti að ræða. Og nú skilja þau ekkert eftir sig nema óþægilegar spurningar. Hver átti þetta? Hver tapaði þessu? Hverju er um að kenna? Ef þetta gat horfið svona snarlega, á hverju var það eiginlega byggt? Og þetta spurningafár er ógnvekjandi fyrir hann Litla-Bush í Hvíta húsinu og flokksmenn hans. Fólk er nefnilega að átta sig á því að þeir sem fylltu hinn eitt sinn goðumlíka hóp forstjóra hafa ekki bara verið við stýrið á stórfyrirtækjunum sem nú riða á stöllum sínum, heldur stjórna þeir líka mörgum helstu ráðuneytunum. Dick "Aðkenning" Cheney var forstjóri Halliburton; Paul O'Neill fjármálaráðherra var forstjóri Íslandsvinar númer eitt á Austurlandi og í Arnarhváli, Alcoa; viðskiptaráðherrann Don Evans var forstjóri olíufyrirtækis; varnarmálatröllið með klettabeltistannstæðið, Don Rumsfeld, var forstjóri hjá G.D. Searle og General Instrument.

Og nú eru þeir allir dálítið stressaðir, stjórarnir, því skoðanakannanir hafa leitt í ljós að mikill meirihluti kjósenda ber nú lítið eða ekkert traust til stórfyrirtækja og hátt í tveir þriðju telja að ríkisstjórnin taki hag fyrirtækjanna fram yfir hag almennings.

Kemur okkur þetta eitthvað við uppi á Íslandi? Hljómar nokkuð af þessu kunnuglega? Er trú okkar á heiðarleika og forsjá markaðspostulanna nokkuð að veikjast? Eða erum við öll ennþá alsæl í okkar eigin Disneylandi?

Sveinbjörn I. Baldvinsson