28. september 2002 | Menningarblað/Lesbók | 1685 orð | 1 mynd

VANDAMÁL Í SELÁRDAL

Listamaðurinn með barnshjartað var Samúel í Selárdal kallaður. Myndin er tekin í Selárdal.
Listamaðurinn með barnshjartað var Samúel í Selárdal kallaður. Myndin er tekin í Selárdal.
"Samúel Jónsson var ekki lærður listamaður. Hann er í flokki svokallaðra næfista, eða einfara. Verk hans bera því glögglega vitni. Víða úti í heimi eru næfistarnir í hávegum hafðir. Verk þeirra eru varðveitt á listasöfnum og vinsæl meðal safnara. Hvergi er verkum þeirra fargað, eða þau látin eyðileggjast."
ARNARFJÖRÐURINN er firnafagur. Tignarleg fjöll gnæfa yfir á báða vegu og ná víða í sjó fram. Norðanmegin fjarðarins eru fjöllin töluvert hærri og er Kaldbakur þeirra hæst, 997 metrar samkvæmt nýútgefnu landakorti, en er sagt vera einum metra hærra á eldri kortum. Kaldbakur er eftir sem áður hæsta fjall Vestfjarða. Á milli fjallanna eru fagrir dalir, misgrösugir eins og gengur. Byggð er víða aflögð á þessum slóðum, en sumarhús komin í staðinn.

Miðstöð mannlífsins í Arnarfirðinum er Bíldudalur. Þaðan liggja flestar leiðir í suður til Tálknafjarðar, eða í austur, þar sem leiðir skiptast, suður í Vatnsfjörð eða á norðurfirðina. En það er líka hægt að aka í vestur og um 25 kílómetra frá Bíldudal er Selárdalur. Hann er nú nánast í eyði, aðeins búið á einum bæ, Neðri-Bæ. Þarna er kirkjustaðurinn Selárdalur, þar sem Hannibal Valdimarsson fyrrverandi ráðherra bjó og síðar Ólafur Hannibalsson. Skammt frá eru Uppsalir, en þar bjó einsetumaðurinn Gísli Gíslason, sem þjóðþekktur varð af óborganlegum sjónvarpsþáttum Ómars Ragnarssonar. Niðri við sjávarsíðuna er svo Brautarholt þar sem Samúel Jónsson, sem nefndur hefur verið listamaðurinn með barnshjartað, bjó á efri árum. Byggð var miklu meiri á árum áður í Selárdal, enda var þar töluvert útræði. Til marks um það þá fórust flestir fullorðnir karlmenn úr dalnum, alls 25 sjómenn, í miklu sjóslysi aldamótaárið 1900.

Listamaðurinn með barnshjartað, Samúel Jónsson, fæddist á Horni í Mosdal í Arnarfirði árið 1885. Faðir hans mun hafa látist þegar Samúel var mjög ungur. Eftir það starfaði móðir hans sem vinnukona á ýmsum bæjum í sveitinni og fylgdi Samúel henni. Lengst af voru þau í Selárdal. Ekki er hægt að rekja æviatriði Samúels hér, en segja má að líf hans hafi ekki verið dans á rósum, frekar en annars alþýðufólks þessa tíma. Smúel fluttist úr Selárdal að Krossadal í Tálknafirði og bjó þar í 20 ár, en flutti aftur í Selárdal 1947. Í Samúel blundaði listamaður. Hann hafði fengist við að mála með vatnslitum, en var líka ágætur handverksmaður og skar meðal annars út í tré.

Skömmu eftir að Samúel kom afur í Selárdal fékk hann ellilífeyri og hafði þá í fyrsta sinn peninga á milli handanna. Fyrir ellilaunin keypti hann sement í gegnum kaupfélagið í Bíldudal og upp úr því hófst ferli sem er ævintýri líkast. Samúel hóf að gera skúlptúra úr steinsteypu, m.a. steinsteypta eftirlíkingu af hinum fræga ljónagosbrunni við Alhambrahöllina í Granada á Spáni. Þá tók hann til við að mála olíumálverk. Nokkru síðar ákvað hann að byggja safnahús yfir verk sín. Safnahúsið er afar sérstakt, ekki síst fyrir sérkennilegt skrautvirki framan við húsið, en ofan á steinsteyptum bogum hvíla tveir steinsteyptir ljónsungar. Húsið, sem er tvílyft, var byggt á frumstæðan hátt með nokkurs konar skriðmótum. Slegið var upp einu umfari í senn og steypt í. Þannig mjakaðist verkið áfram. Sandinn í steypuna bar hann á bakinu úr fjörunni og bætti svo grjóti í. Þetta einstæða hús átti að geyma þau listaverk sem ekki gátu staðið úti.

Árið 1961 átti sóknarkirkja listamannsins í Selárdal 100 ára afmæli. Samúel ákvað að mála altaristöflu og gefa kirkjunni. Fyrir í kirkjunni var gömul og verðmæt tafla sem hafði fylgt henni frá upphafi, hafði reyndar verið gefin til sóknarinnar árið 1752. Sóknarnefndin var því í miklum vanda stödd. Hún taldi sig ekki geta þegið töfluna, en þáði sex útskorna kertastjaka frá Samúel og eru þeir enn í kirkjunni. Samúel gat ekki hugsað sér að altaristaflan fengi ekki að hanga yfir altari og hóf þess vegna byggingu eigin kirkju. Hann var þá orðinn 76 ára. Byggingaraðferðin var svipuð og þegar safnahúsið var byggt, nema nú byrjaði hann á að steypa upprétta stöpla sem afmörkuðu veggina og þykkt þeirra. Borðin voru síðan sett utan á stöplana, eitt umfar í senn og fest með þvingum, því enginn var mótavírinn. Kirkjubyggingin er að mörgu leyti afar sérstök. Hún er ekki beint stílhrein, en þó hrífandi. Sennilega má ganga út frá því sem vísu að Guð almáttugur meti viljann fyrir verkið.

Húsin sem Samúel reisti eru um margt merkileg. Í gerð þeirra kemur fram, allt í senn, stórhugur listamannsins, hugrekki og eldhugur og svo vanefni hans þegar að hinum efnislegu þáttum kom. Greinilegt er að hönnuðurinn og smiðurinn vann verkið meira af vilja en fjárhagslegri getu og verkkunnáttu.

Á Brautarholti er einnig íbúðarhús Samúels, sem mun hafa verið til staðar þegar hann flutti þangað árið 1947. Það hús er nú nánast ónýtt og virðist standa uppi af gömlum vana. Það veitir þó skúlptúrunum nokkurt skjól fyrir norðanáttinni, en þeir standa milli íbúðarhússins og safnahússins. Stærstur þeirra er ljónabrunnurinn, sem áður er nefndur. Þarna eru líka Leifur heppni Eiríksson, sem skyggnir hönd fyrir augu, sænykur, selur, álft með unga á bakinu og fleira.

Ýmislegt er hér ótalið af afrekum þessa merkilega listamanns. Hann gerði til að mynda líkön af frægum erlendum byggingum og smíðaði muni úr tré. Samúel sótti þekkingu sína í rit á borð við Lönd og lýðir, en þar voru greinar og myndir sem hann notaði við gerð verka sinna. Aldrei fór hann til útlanda og mun ekki hafa ferðast mikið. Þó hélt hann nokkrar málverkasýningar í Reykjavík og á Akureyri og var vel tekið.

Samúel Jónsson lést í janúar 1969 eftir tveggja ára legu á sjúkrahúsinu á Patreksfirði. Það er ljóst að verkin sem liggja eftir Samúel halda nafni hans á lofti og gætu orðið ókomnum kynslóðum ánægjuefni. Nú eru þessi verk í hættu, óblíð náttúruöflin eru smám saman að eyðileggja þau. Byggingar Samúels og listaverk hans liggja undir skemmdum og hafa gert í langan tíma. Þakið mun til dæmis hafa fokið af safnahúsinu sl. vetur. Starfandi er félag áhugamanna, sem hefur á stefnuskrá sinni að bjarga byggingunum og listaverkunum frá eyðileggingu, en satt að segja hefur lítið miðað, enda fjárráðin lítil.

Samúel Jónsson var ekki lærður listamaður. Hann er í flokki svokallaðra næfista, eða einfara. Verk hans bera því glögglega vitni. Víða úti í heimi eru næfistarnir í hávegum hafðir. Verk þeirra eru varðveitt á listasöfnum og vinsæl meðal safnara. Hvergi er verkum þeirra fargað, eða þau látin eyðileggjast. Af íslenskum næfistum er Stefán Jónsson frá Möðrudal trúlega þekktastur og verk hans prýða mörg einkasöfn. Þá má nefna að á Svalbarðsströnd er merkilegt einkaframtak sem nefnist Safnasafnið. Þar er reynt að gera verkum næfistanna skil, en vantar töluvert á að fullkomið sé, eins og eðlilegt er.

Vandamálið sem við er að glíma í Selárdal er þetta: Þarna bjó og starfaði afar sérstakur listamaður. Hann skildi eftir sig hálfköruð mannvirki og næfísk listaverk. Þau eru að grotna niður og eyðileggjast. Hvað skal gera?

Að dómi skrifara er rétt að varðveita herlegheitin komandi kynslóðum til ánægju og yndisauka. Ljóst er að það kostar töluvert fé. Þótt skrifari sé ekki hrifinn af því að opinberir aðilar taki að sér ný verkefni, hvort heldur sem það er í listum eða á öðrum vettvangi, þá er varla önnur leið í sjónmáli. Hugsanlegt er að sveitarfélagið, einstaklingar og jafnvel fyrirtæki komi að varðveislunni, en varla svo neinu nemi. Sú þrautalending væri þó hugsanleg að láta byggingarnar halda áfram að grotna niður, en bjarga skúlptúrunum. Þá má sjálfsagt flytja í áðurnefnt Safnasafn á Svalbarðseyri og varðveita þar.

Nú er í tísku að tala. Endalaust er talað um að mikil verðmæti liggi í þessu og hinu. Náttúran er mikils virði, hálendið er mikils virði, gömul hús eru mikils virði, þ.e. ef þau standa í vegi fyrir einhvers konar framkvæmdum, annars varla. Allt er þetta rétt. Nú vill svo til að ekki stendur til að hefja neinar framkvæmdir í Selárdal, þannig að þessi makalausu verk Samúels Jónssonar eru ekki fyrir neinum. Því eru fáir sem koma fram og segja: Þessu má ekki farga!

Eins og fyrr segir leggja menn í útlöndum töluvert á sig til að varðveita sérkennilega hluti á borð við þessa. Hér á landi er þetta ekki þannig. Við erum töluvert á eftir öðrum þjóðum að þessu leyti. En nú þarf að taka ákvörðun. Hvað á að gera varðandi verk Samúels Jónssonar? Ef eitthvað liggur að baki tali um að bjarga þurfi menningarverðmætum, ef eitthvað liggur að baki tali um að æskilegt sé að auka ferðamannastraum á Vestfjörðum, ef eitthvað liggur að baki fagurgala um menningartengda ferðaþjónustu og ef eitthvað liggur að baki hjalinu um verðmæti gamalla minja, þá er það þaðminnsta sem við getum gert að láta kanna hvað það kostar að varðveita byggingarnar og listaverkin í Selárdal. Það er tillaga skrifara að byrjað verði á því að láta gera verk- og kostnaðaráætlun. Þegar því er lokið má taka ákvörðun um framhaldið.

Eins og áður var minnst á er stutt í bústað einsetumannsins Gísla á Uppsölum frá Brautarholti. Ef einhver athugun fer fram á kostnaði við varðveislu verka Samúels Jónssonar er kannski ekki úr vegi að kanna um leið hvort ekki megi líka varðveita hús Gísla. Þar má koma upp litlu "safni" um þennan sérkennilega einsetumann sem snart hjörtu þjóðarinnar á svo eftirminnanlegan hátt á sínum tíma. Íbúðarhús Gísla er í raun ekki illa farið ennþá og ætti að vera tiltölulega einfalt að varðveita það, þótt útihúsin séu líkast til ónýt. Þá má einnig nefna að kirkjan í Selárdal og nánasta umhverfi hennar er í niðurníðslu. Þannig á ekki og má ekki fara með gamlar og merkar sveitakirkjur á Íslandi.

Skrifari var fyrir skömmu í Selárdal. Af nokkurri reynslu og pínulítilli þekkingu sá hann að þarna eru að fara forgörðum umtalsverð verðmæti. Hann gerir sér grein fyrir því að það kostar þó nokkurt fé að bjarga þeim og gera þau aðgengileg, ferðafólki til gagns og ánægju. Af ýmsum ástæðum rann honum blóðið til skyldunnar að vekja athygli á þessu máli. Saga verkanna og höfundar þeirra lætur engan ósnortinn sem kynnir sér málavöxtu. Skrifari veit að stundum eru fjármunir til staðar, sem betur fer. Til dæmis um það má nefna að nýlega keyptu Íslendingar vörubílsfarma af grjóti í Svíþjóð og fluttu til Kína. Þar vann hópur Kínverja við að slípa steinana, sem síðan voru fluttir með skipi til Íslands og settir í fjöruborðið við Sæbrautina í Reykjavík, þar sem þeir verða sjávarganginum að bráð með tímanum. Þetta listaverk mun hafa kostað eitthvað á annan tug milljóna og í sjálfu sér allt í lagi með það. Fyrir slíka upphæð væri hægt að gera ýmislegt í Selárdal.

Höfundur rekur gallerí.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.