Bókarkafli Síðasta sumar hélt rithöfundurinn Gerður Kristný til Vestmannaeyja til að vera viðstödd hina árlegu þjóðhátíð Eyjamanna. Hún hafði aldrei farið áður á þjóðhátíð, en út í Eyjar var hún komin til að fylgjast með hátíðarhöldunum og reyna að skilja út á hvað öll þessi skemmtun gengur. Hér er gripið niður í lýsingu á hinum árlega brekkusöng, hápunkti hátíðarinnar.

Brekkusöngurinn

Stríðið er enn ekki tapað því þótt brekkan sé eitt svað er brekkusöngnum enn haldið til streitu. Hann verður bara færður aðeins til og gervigras sett yfir drulluna. Það er alltént fullyrt í útvarpinu. Brekkusöngurinn hefur verið fastur liður á þjóðhátíð frá árinu 1977, sama ár og Árni gerðist þjóðhátíðarþulur. Þeir slógu strax í gegn, brekkusöngurinn og Árni.

Krakkarnir í íþróttaheimilinu setja plastpoka um fæturna áður en þeir pota sér í vota skóna. Það er heitt og þvalt þar inni og gæsluliðinn í dyrunum er ekki frá því að þetta sé sama lyktin og í súrheysturninum heima. "Við erum að reyna að lofta út," segir hann.

Áfengisbannið hefur haft tilætluð áhrif. Menn hafa slakað á í drykkjunni og hér ríkir kyrrð og friður. Sumir verða að hafa sig hæga hvort sem þeim líkar betur eða verr. Rétt við handboltavörnina situr stelpa með umbúðir um annað hnéð. Hún segist hafa tognað í gærmorgun en fann ekki fyrir því fyrr en fyrir fáeinum klukkutímum og er nýkomin af spítalanum. Eyjamenn hlúa að aðframkomnum málaliðum djammsins. Fáeinar konur elduðu súpu ofan í þá í gær og aðrar tóku krakka með sér heim og þvoðu af þeim fötin og þurrkuðu. Kannski að eldgosið hafi gert þeim auðveldara en öðrum að rétta fram hjálparhönd. Ég vona að krakkarnir muni að senda bjargvættum sínum jólakort.

"Hvar er klósett?" spyr ég gæsluliða.

"Þú ert klósett," segir fullur strákur.

"Það eru dyrnar undir 10-11 merkinu," svarar gæsluliðinn.

"Þú ert 10-11," segir fulli strákurinn.

Á leið minni yfir salinn mæti ég Sadsj. Stund játninganna hefur runnið upp. "Ég held ég viti hvað varð um tjaldið þitt," segir hann. "Rétt hjá tjaldinu mínu voru nokkrir strákar sem allt í einu voru komnir með glænýtt Tal-tjald sem þeir notuðu sem geymslu."

Þetta fólk kann að bjarga sér og það er gott. Ég rata á klósettin sem reynast vera inn af sturtunum sem sundlaugargestir nota. Þau eru orðin subbulegri og daunillari en kamrarnir úti á hátíðarsvæðinu. Þarna er hópur stelpna í sturtu og notuð handklæði liggja um allan klefann.

"Þekkirðu einhvern hjá deCODE?"

- Ég fer frá einum flokki berra kvenmanna til annars því litlu síðar er ég kominn í Dalinn og halla mér upp að geirvörtu japanskrar konu sem horfir á tvo landa sína í ástaratlotum. Ég sé það núna að þessi dónalega myndasyrpa sem skreytir sviðið er náttúrlega alveg í anda einkunnarorða þjóðhátíðar í ár, Ólýsanleg vinátta.

Það er líf og fjör á danspallinum, ekki að sjá að fólk hafi þurft að þola hrakninga. Kannski finnst mörgum líka skemmtilegra að detta í það núna en áður í þeirri vissu að þeirra bíður þak yfir höfuðið þegar gleðinni lýkur.

XXX Rottweiler hundar eru komnir á sviðið og rétt eins og aðrir sem þar hafa komið fram sjást þeir ekki nema frá lendum og upp úr. Fyrir framan sviðið er nefnilega stóreflis planki, líklega til að áhorfendur eigi erfiðara með að príla upp á lágt sviðið í hita leiksins, nema þetta sé til að valtir skemmtikraftar detti ekki fram af. Plankinn gerir það að verkum að hvert atriði líkist einna helst brúðuleikhúsi.

"Eru þetta XXX Rottweiler hundarnir?" spyr ungur maður mig á ensku og ég játa.

Þetta reynist Ameríkani á þrítugsaldri, alinn upp í Washingtonfylki og ætlar í læknanám í haust. Honum fannst hann þó þurfa að upplifa þjóðhátíð í Eyjum fyrst. Eftir að hafa hlýtt honum yfir helstu æviatriði geri ég grein fyrir sjálfri mér og segist ritstýra tímariti.

"Really?" spyr hann.

"Yes," svara ég nokkuð viss.

"Editor in chief?"

"Yes."

"Wow!"

Síðan þegjum við dálitla stund á meðan maðurinn meltir þessar fréttir og hann er ekki lengi að átta sig á því hvað þetta gæti hugsanlega þýtt.

"Þekkirðu einhvern hjá deCODE?" spyr hann.

Ég verð að neita því. Hef aldrei spilað körfubolta við Kára.

"Mig gæti einhvern tímann langað til að komast þar að í starfsþjálfun," útskýrir maðurinn.

Brúðuleikhús Rottweilerhundanna

- Ég kæmist ekki í starfsþjálfun þar þótt ég fegin vildi. Alltaf komst ég þó að í skúringar og bítibúrsstörf á Landspítalanum á sínum tíma. Efast um að maðurinn hafi áhuga á því. Þegar hundarnir taka "Bent nálgast" ryðst ég fremst, rétti hægri hönd upp í skýjaðan himininn, hoppa upp og niður og þyl með þeim textann.

Brúðurnar á sviðinu eru allar látnar hoppa um og vingsa út höndunum til að leggja áherslu á orð sín. Eftir aðeins örfá lög segist Bentbrúðan aðeins ætla að taka tvö lög til viðbótar og snarar sér því næst í það fyrra og enn hoppum við í einni kös. Í svona þröng hættir maður að vera "ég" og verður "við". Galdurinn er bara að gæta þess að halda sínu plássi og leyfa ekki að stóru strákarnir traðki á tánum á manni, en það er nú bara eins og í lífinu sjálfu.

Að lögunum tveimur loknum búast allir við að Rottweilerhundarnir sópist af sviðinu, enda vantar klukkuna tíu mínútur í miðnætti og brekkusöngurinn hlýtur að eiga að fara að byrja. Þá heyrast allt í einu upphafstónar lagsins "Þér er ekki boðið" og Bentsbrúðan dembir sér í nafnarununa þar sem meðal annars Árna Johnsen er getið og ekki boðið. Birtist þá ekki Árni, gestur Prúðuleikaranna í kvöld, við hlið Bentsbrúðunnar og leggur hönd á öxl hennar eins og hann sé að reyna að lempa hana í öllu þessu hömlulausa rappflæði. Hann réttir fram hina höndina, skýrt merki þess að hann vilji fá hljóðnemann afhentan en Bentinn lætur eins og hann skilji ekki þetta handapat og finnst greinilega ekkert að því að skemmta með Árna fastan við sig. Árni sér sitt óvænna, hverfur bak við og litlu síðar er slökkt á undirspilinu. Þá fær hann hljóðnemann auðvitað eins og ekkert sé.

Þetta er ekki Ársel. Þetta er þjóðhátíð í Eyjum. Hér ríkja reglur og Árna er víst boðið. Að minnsta kosti misboðið.

"Nú þurfum við að vinna svolítið saman, virða tímareglurnar," tilkynnir hann. "Þessir ágætu félagar spiluðu lengur en þeir áttu að gera. Það er mjög gott en við verðum að halda áætlun."

Það er einhver önnur en Helga Steffensen sem stýrir Erpsbrúðunni því á meðan þessu fer fram vindur hún sér á bak við Árna og nuddar klofi sínu upp við bakhlutann á honum. Þegar Erpurinn sér að maður uppi á sviðinu beinir að honum tökuvél getur hann ekki látið hjá líða að gera aðra atrennu að bakhlutanum. Árni lætur aftur á móti sem Erpur sé eins og hver önnur andaflygsa og heldur sínu striki eins og ekkert hafi í skorist. "Nú þurfum við að koma okkur fyrir í brekkunni," segir hann og bætir litlu síðar við: "Það er vandi að finna stað núna út af veðrinu."

Í drullunni

- Stóra stundin er runnin upp. Við sneiðum hjá brúna brekkurenningnum beint á móti sviðinu og setjumst þar sem enn er grastó. Hún dugir ekki lengi því um leið og allur þessi fjöldi stormar þangað verður þessi hluti líka að einu foraði. Gervigrasið sem minnst var á í útvarpinu fyrr um daginn hefur nefnilega ekki verið sett í brekkuna heldur við hvítu tjöldin. Ég met stöðuna sem svo að best hljóti að vera að sitja svolítið neðarlega til að eiga ekki á hættu að renna niður. Ég dreg plastpoka frá Krónunni upp úr pússi mínu og set hann undir rassinn á mér áður en ég sest. Við hlið mér sitja tvær stúlkur í Desert Storm búningum. Þær hafa líka tyllt sér á plastpoka en hafa handklæði á milli. Ástæðan kemur fljótlega í ljós. Handklæðin koma í veg fyrir að þær renni á pokanum. Nú hef ég um tvennt að velja, að sitja í dýinu eða eiga það á hættu að gossa niður hlíðina. Ég vel bæði, eða eiginlega velur rokið fyrir mig. Ég renn sífellt af pokanum og sit að lokum aðeins með hornið á honum undir annarri kinninni og veit eiginlega ekki hvort nokkru munar. Brekkan iðar öll af fólki sem reynir að koma sér sæmilega fyrir í drullunni.

Húmið grúfir sig yfir Dalinn og Íslandsbankalógóið líður yfir hlíðina fyrir ofan okkur. Nú væri gott að Íslandsbankaofurmennið kæmi auga á okkur og bjargaði svo sem eins og einni brekku af fólki frá herfilegum aðstæðum. Fólk reynir að standa upprétt þrátt fyrir hífandi rokið og foraðið. Myndatökumaður tekur fetið upp til okkar og lýsir sterku ljósi yfir okkur. Nú á aldeilis að gefa þeim "sem höfðu vit á því að vera heima", eins og það á eftir að heita, góða ástæðu til að gleðjast. Hljóðmaðurinn fylgir myndatökumanninum í humátt og heldur á stórum loðhljóðnema. Allt í einu skrikar honum fótur og felmtraður grípur hann í öxl myndatökumannsins. Eflaust hefur ævi hans liðið honum fyrir sjónir á meðan, allt sem hann hefði átt að láta ógert, allt sem hann hefði átt að koma í verk.

Ekki eru allir svo heppnir að hafa öxl að grípa í á slíkri ögurstundu. Menn kútveltast niður á jafnsléttuna með hljóðum. Sumir taka til bragðs að krækja saman örmum og mynda langa keðju til að geta komist sem hæst. Einn styður sig við gítar eins og hann sé skíðastafur. Ókosturinn við að sitja svona neðarlega er sá að fólk er sífellt að reyna að troðast framhjá mér og hikar ekki við að styðja sig jafnvel við höfuðið á mér á meðan það klöngrast upp í móti. Einhverjum skrikar fótur með þeim afleiðingum að ég fæ duglegt spark í bakið. Litlu síðar slettist bjór inn í eyrað á mér. Bjartsýnustu menn telja greinilega gott að halda í carlsbergbauk til að missa ekki jafnvægið. Ofan á allt þetta leggst kuldinn því nú hef ég farið í flísjakka og regnstakk í stað dúnúlpunnar. Það fer lítið fyrir handsnyrtingunni minni núna í 66° norður vettlingunum. Ég sit í hnút með hnén upp undir höku og skelf.

Þetta er þjáning og það veit unglingurinn sem rís skyndilega upp úr þvögunni fyrir framan mig með gsm-símann við eyrað. Hann snýr sér við og horfir upp eftir mannfjöldanum sem reynir hvað hann getur að finna sér heppilega drullu að setjast ofan í. Þeir sem þegar hafa komist yfir þann áfanga sitja sem frosnir og þora ekki að leysa vind af ótta við að húrra niður brekkuna. Svo galar hann í gegnum veðurhaminn: "Þetta er svo ömurlegt!"

Messa á Woodstock

- Ameríkaninn er mættur við hliðina á mér og hefur fundið mig aftur í öllu þessu myrkri. "Þetta er eins og á Woodstock," segir hann þegar haugdrullugur unglingur skottast framhjá okkur. Samt finnst honum þjóðhátíð einna líkust trúarsamkomu: "Hér eru altarisdrengirnir, það er að segja ljós- og hljóðmennirnir, og síðan æðstipresturinn, Árni Johnsen."

Serimóníurnar hefur heldur ekki vantað, bálköstinn, flugeldana og nú samsönginn. Rödd æðstaprestsins hljómar úr hátölurunum og þar með hefst sjálfur brekkusöngurinn. Árni hvetur okkur til að vera til þegar vorið kalli á okkur og viðurkennir að jafnvel lóan hafi sagt honum til syndanna. Stúlkurnar í Desert Storm búningunum taka undir hvert lag, Ameríkaninn stendur sig með prýði í "óle, óle, óle, óle", ég gríp rímorðin í "Undir bláhimni" og þegar "Kátir voru karlar" er leikið stendur upp heil hersing fyrir framan mig og tekur hressilega undir með tilheyrandi vaggi. Kannski er þetta fólk allt af Skaganum og jafnvel afkomendur áhafnarinnar af Kútter Haraldi.

Kuldinn gerir það að verkum að ég get ekki beðið eftir að þessu ljúki. Svo kem ég heldur ekki auga á forsöngvarann því þaðan sem við sitjum sést ekki upp á sviðið. Loks kynnir Árni síðasta lagið, sjálfan þjóðsönginn. Þá tek ég á rás niður hlíðina, ég verð að sjá Árna. Á miðri leið finn ég til ábyrgðarkenndar og sný til baka.

"This is the national anthem," æpi ég að Ameríkananum í gegnum rokið.

"I know," æpir hann á móti.

"It's a psalm. To God."

"I know."

Þá loks get ég flengst niður á danspallinn sem er í raun bara gangstétt. Uppi á sviðinu er ekki nokkur kjaftur. Hvar var karlinn eiginlega allan tímann? Síðan er ekki kveikt upp í bálinu vegna veðurs. Hvað er að gerast eiginlega? Þjóðsöngurinn fjarar út og ekkert heyrist nema vindhvinurinn. Enn ein serimónían er eftir. Hátt uppi í hlíðinni hefur röð manna stillt sér upp en þeir sjást ekki fyrr en þeir kveikja allir sem einn á rauðum kyndlum. "... og allur dalurinn verður rauður," hafði Rósa Ísfirðingur sagt andaktug. Jú, þetta er býsna fallegt en það er bara svo kalt. Það slokknar á blysunum, nokkrum flugeldum er fretað upp og síðan erum við skilin eftir í myrkrinu.

Ég veit þú kemur - Þjóðhátíð í Vestmannaeyjum 2002 eftir Gerði Kristnýju er gefin út af Máli og menningu. Bókin er 164 bls. að lengd.