Umræða um stefnu háskólanna og fjármögnun þeirra virtist vera mjög knýjandi á ráðstefnunni.
Umræða um stefnu háskólanna og fjármögnun þeirra virtist vera mjög knýjandi á ráðstefnunni.
Háskólamenntun/ Á næstu misserum verður sennilega tekist á um skólagjöld, rannsóknir, samkeppni og rekstrarfé íslenskra háskóla. Gunnar Hersveinn sat fjölsótta rannsóknastefnu ReykjavíkurAkademíunnar um hvert stefni í málefnum háskóla á Íslandi. Óljóst er hvort stefnan í háskólamálum sé skýr eða óskýr.

STEFNA stjórnvalda í vísindum var til umræðu á rannsóknastefnu ReykjavíkurAkademíunnar á föstudaginn, þar sem m.a. var spurt hvert stefni með uppbyggingu háskóla á landinu. Átökin í umræðunni voru um samkeppni milli háskólanna, skólagjöld, grunnmenntun og framhaldsmenntun þar sem rannsóknir eru stundaðar, og síðast en ekki síst hvernig veita megi meira fé til þessara menntastofnana. Allir vilja byggja upp háskólanna, en áhöld eru um aðferðina til að gera það. Segja má að bæði ríkisháskólarnir og sjálfseignaháskólarnir séu að reyna að finna sig betur í umhverfi samkeppni og markaðslögmála.

Búast má við að BA-próf fái í framtíðinni þá stöðu sem stúdentspróf gegnir núna og að framhaldsmenntunin öðlist meira gildi. Aukinni þörf fyrir háskólamenntað fólk er talin augljós, en vinna þurfi stíft gegn tregðu stjórnvalda að auka framlög til háskóla. Vilji er hjá atvinnulífinu að styðja við háskólana t.d. með því að kosta starfsmenn í nám eða greiða fyrir rannsóknir.

Staða vaxandi fjölda fræðimanna utan háskólanna kom ekki til umræðu..

"Hálfur" skóli í rannsóknum

Stefán Arnórsson, prófessor við Háskóla Íslands, sagði að háskólarnir átta hér á landi sinni aðallega grunnmenntun og að í raun mætti segja að aðeins "hálfur" háskóli sinni rannsóknum (Háskóli Íslands).

"Yfirvöld líta á háskóla sem kennslustofnanir," sagði hann, "það sést best af því hvernig fjárveitingum er háttað." Stefán sagði að HÍ gæti stundum hvorki útvegað aðstöðu né fé til að háskólamenn gætu sinnt rannsóknum. "Orsök alls þessa er sú að stjórnvöld taka ákvarðanir við lágt þekkingarstig þegar um fjárveitingar til rannsókna er að ræða," sagði hann og vill hverfa frá núverandi kerfi um fjárveitingar hins opinbera.

Menntamálaráðuneytið reiknar út fjárþörf Háskóla Íslands og annarra skóla á háskólastigi með reiknilíkani. Fjárþörf ákvarðast af svokölluðum þreyttum (að þreyta próf) einingum nemenda þar sem þeir eru skráðir. Deildir í Háskóla Íslands, eins og guðfræðideild og heimspekideild, hafa lent í nokkrum erfiðleikum sökum þessa. Á ráðstefnunni kom fram að í kerfinu væri lögð meiri áhersla á magn en gæði og að verulega hallaði á rannsóknarþáttinn. Páll Skúlason, rektor HÍ, sagði að reiknilíkan um rannsóknarþáttinn væri í bígerð.

Kolbrún Halldórsdóttir alþingismaður vill láta endurskoða reiknilíkanið, því það virkaði augljóslega ekki nógu vel. Stefán Baldursson, skrifstofustjóri menntamálaráðuneytis, sagði lítillega frá reiknilíkaninu og að slík kerfi væru sífellt í skoðun.

Tómas Ingi Olrich sagði að í menntamálaráðuneytinu væri hafin vinna við að gera heildstæða úttekt á fjárstreymi til kennslu og rannsókna. "Í fyrsta áfanga þeirrar vinnu er ætlunin að leiða í ljós hvort ástæða sé til að endurskoða núverandi fyrirkomulag á skiptingu fjárveitinga til háskólastigsins," sagði hann.

Óraunhæf spá

Ólafur Örn Haraldsson alþingismaður sagðist vilja gera það að grundvallaratriði í stjórnarsáttmála að auka fé til vísinda, og að sérstaklega þyrfti að huga að rannsóknum. Háskólamenntuðu fólki muni fjölga mjög á næstu tíu árum og að stjórnmálamenn verði að bregðast við.

Ólafur Proppé, rektor Kennaraháskóla Íslands, sagði að ekki virtist líklegt að framlög ríkisins til háskóla á Íslandi myndu hækka verulega á næstu árum, því í greinargerð með fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar fyrir 2003 væri ekki gert ráð fyrir fjölgun háskólanemenda í spá sem nær til 2007. Hann taldi á hinn bóginn ekki líklegt að þessi spá stæðist og benti á að ekki væri nóg að skoða stærðir aldursstiga í þessu skyni. "Í vaxandi mæli munu einstaklingar nánast á öllum aldri sækjast eftir háskólanámi. Af þeim stúdentum sem t.d. hófu grunnnám við KHÍ haustið 2002 voru innan við 10% nýstúdenta frá skólaárinu á undan."

Ólafur Proppé velti einnig skólagjöldum ríkisskóla fyrir sér sem standa ættu straum af hluta kostnaðar við háskólanám, og taldi að huga þyrfti vandlega að þeim afleiðingum sem þau hefðu í för með sér. Þau gætu t.d. orðið þau að ríkið dragi úr framlögum sínum. Páll Skúlason sagðist búast við umræðu á næstu misserum um skólagjöld vegna meistara- og doktorsnáms við HÍ.

Ólafur Proppé sagði að ef innleiða ætti formlega samkeppni ríkisháskóla og sjálfseignarháskóla þyrfti að sjá til þess að keppt yrði við sama borð hvað rekstrarumhverfi snerti til að jafnræði beggja yrði tryggt. "Mikilvægt er að fá óháðan aðila á borð við Ríkisendurskoðun, Samkeppnisstofnun eða viðurkennda endurskoðendur til að gera úttekt á rekstrarskilyrðum og starfsumhverfi háskóla."

Ari Edwald, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, sagði að áhersla atvinnulífsins væri að skilgreina þyrfti svigrúm til skólagjalda fyrir aukna þjónustu og leita beri nýrra leiða hvað snertir rekstrarform skóla. Hann sagði áhrif af samkeppni augljóslega jákvæð og að kostnaðarþátttaka nemenda vinni á móti offjárfestingu. Hann sagði að samkvæmt könnun SA vildi allur þorri fyrirtækja koma að kennslu, rannsóknum eða stjórnun háskóla, og um helmingur þeirra vill auka framlög til rannsókna og menntunar, verði skattafrádráttur aukinn vegna slíkra framlaga.

Háskólar þurfa tíma

Guðfinna Bjarnadóttir, rektor Háskólans í Reykjavík, sagði að samstarf skólans við atvinnulífið væri mikilvægt og að skólagjöldin væru m.a. notuð til að bæta aðstöðu nemenda. Hún sagði að skólinn væri í þróun. "Háskólinn í Reykjavík er í gerjun og það er ekki tími til að setja á hann asklok," sagði hún að hann hefði verið stofnaður til að verða fyrsta flokks háskóli. Hún vill öflugt framhaldsháskólanám og rannsóknir og vera í góðri samvinnu við atvinnulífið.

Páll Skúlason sagði að Háskóli Íslands væri ekki sem slíkur í samkeppni við aðra háskóla á landinu, heldur væri samkeppni milli einstakra deilda. Hann sagði að stefna stjórnvalda væri ekki nægilega skýr, og að stjórnvöld gerðu sér ekki næga grein fyrir aukinni fjölbreytni. Þau þyrftu einnig að spyrja sig hvað það fæli í sér að vera rannsóknarháskóli. HÍ vilji ekki höggva að rekstrargrundvelli sjálfseignastofnana, heldur aðeins tryggja eigin grundvöll í samkeppni við erlendar og innlendar menntastofnanir.

Viðskiptaleg verðmæti

Fram kom einnig að samkeppnin milli háskólanna verði sennilega einungis á ákveðnum sviðum því nokkrir þeirra eru þjóðskólar og hafa það hlutverk að kenna og stunda rannsóknir á fyrirfram ákveðnum sviðum, hver þeirra hafi sína köllun. Þannig hefði HÍ m.a. rannsóknir sem köllun, KHÍ kennaramenntun, Háskólinn á Akureyri hefði landsbyggðina. Og Landbúnaðarháskólinn, ,Tækniháskólinn hvor sína. Skjálfseignastofnanirnar; Listaháskóli Íslands hefði listir, og til vill mætti segja að Viðskiptaháskólinn á Bifröst og Háskólinn í Reykjavík hefðu samkeppni og markaðinn sem köllun.

Að lokum: Tomas Ingi Olrich sagði í ávarpi sínu að nýtt vísinda- og tækniráð myndi m.a. sækja stefnu sína til háskólanna og atvinnulífsins. "Við þurfum sérstaklega að einbeita okkur að því að gera sem mest viðskiptaleg verðmæti úr þeirri miklu uppbyggingu þekkingar, sem hér hefur átt sér stað," sagði hann.

guhe@mbl.is