Fullur máni "glottir" yfir Perlunni í Reykjavík og engu líkara en hann sé að setjast við hlið hennar í Öskjuhlíðinni.
Fullur máni "glottir" yfir Perlunni í Reykjavík og engu líkara en hann sé að setjast við hlið hennar í Öskjuhlíðinni.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Fullt tungl verður næst hinn 18. janúar næstkomandi og viðbúið að þeir sem trúa á áhrif þess á mannlífið verði þá á varðbergi. Sveinn Guðjónsson rifjar upp goðsagnir um tunglið og reifar málið frá ýmsum hliðum.

TUNGLIÐ hefur löngum verið mönnum heillandi umhugsunarefni enda hefur það hangið þarna á sínum stað, glottandi yfir höfðum okkar, frá örófi alda. Í frumstæðum þjóðfélögum hefur það skipað sess í trúarbrögðunum og haft áhrif á daglega breytni manna með ýmsum hætti. Í hinum fornu menningarríkjum Egyptalandi og Mesópótamíu, þar sem andleg gróska var ríkjandi, voru ýmsar hugmyndir á lofti varðandi tunglið og stjörnur himingeimsins. Stjörnuspáprestar þeirra tíma hugsuðu sér að vísu jörðina flata, trausta og augljósan miðdepil alheimsins, og hafa líklega ekki haft ástæðu til að ætla annað. Þeir þekktu sól, tungl, reikistjörnur og fastastjörnur og notuðu hreyfingu þeirra um himinhvolfið til mikilvægra spádóma um framtíðina.

Löngu fyrir daga ritmálsins höfðu spáprestarnir tekið eftir hinni árlegu hreyfingu sólarinnar og réttilega tengt hana árstíðabreytingu á jörðu. Þannig gátu þeir reiknað út hvenær vænta mátti að árnar, lífgjafar þessara landa, flæddu yfir bakka sína. Þetta túlkuðu prestarnir sem heilög orð guðanna. Á sama hátt sáu prestarnir að samhengi var á milli flóðbylgna hafanna og útlits tunglsins, en nú er vitað að það er aðallega aðdráttarafl tunglsins sem veldur flóði og fjöru. Það var því ekki nema eðlilegt að prestarnir álitu að tunglið, ásamt reikistjörnunum fimm, sem þá voru þekktar, Venus, Merkúr, Mars, Júpíter og Satúrnus, hefðu áhrif á örlög manna. Ef sólin gat gefið vetur og sumar, hví skyldi þá tunglið eða Mars og Venus ekki hafa áhrif á veraldlega hluti eins og drepsóttir og stríð? Það fór því ekki hjá því að ýmsar hugmyndir fóru að vakna um áhrif tunglsins á daglegt líf manna og lundarfar. Einkum átti þetta við á fullu tungli, enda skín máninn þá skærast. Enn í dag eimir eftir af þessum hugmyndum, með réttu eða röngu, og margir eru þess fullvissir að fullt tungl hafi áhrif á hegðan og geðslag manna.

Girnilegt til fróðleiks

Ýmsar kenningar hafa verið settar fram um myndun tunglsins, en almennt telja stjarnvísindamenn nú að tunglið hafi myndast við árekstur jarðar og lítillar reikistjörnu í árdaga sólkerfisins, fyrir um 4.5 milljörðum ára. Tungl jarðarinnar er hið fimmta stærsta í sólkerfinu. Braut þess umhverfis jörðina er ekki nákvæmlega hringlaga og er meðalfjarlægð tungls frá jörðu um 384.400 kílómetrar. Tunglið fer einn hring kringum jörðina á 271/3 hluta sólarhrings, snýst einn hring um möndul sinn á sama tíma og snýr því ávallt sömu hlið að jörðu. Þegar tunglið er á milli sólar og jarðar skín sólin aðeins á þá hliðina sem veit móti sólu og sést tunglið því ekki frá jörðinni og kallast það nýtt tungl. Þegar jörðin er hins vegar á milli sólar og tungls sést öll bjarta hlið mánans og kallast það fullt tungl. Tímabilið frá því tungl er nýtt og þar til það verður aftur nýtt er 29,53 dagar að meðaltali og kallast það tunglmánuður. Um miðbik þessa tímabils er tunglið hins vegar fullt. Stórstreymi er bæði á nýju og fullu tungli og stafar það af mismun á aðdráttarafli tunglsins. Sjávarföllin stafa af því að aðdráttarafl tungls togar meir í þá hlið jarðar sem næst er tungli heldur en þá hlið sem fjærst er. Þetta mismunatog hefur áhrif í þá átt að breyta lögun jarðar og gera hana örlítið ílanga í átt til tunglsins. Sjórinn lætur meira undan toginu en hin "fasta" jörð, og þannig myndast tvær flóðbylgjur, önnur þeim megin sem snýr að tungli en hin þeim megin sem snýr frá tungli. Sólin veldur líka flóðhrifum, en minni vegna fjarlægðar hennar, en þegar bæði tungl og sól leggjast á eitt verður flóðhæðin mest, þá er stórstreymi. Þetta gerist á nýju tungli, þegar tungl er í sömu átt og sól og á fullu tungli þegar það er í gagnstæðri átt.

Tunglið hefur frá örófi alda verið stjörnuspekingum girnilegt til fróðleiks enda þurftu þeir að þekkja stöðu þess, sem og stöðu reikistjarna á himinhvolfinu á öllum tímum, til að geta unnið verk sitt til hlítar. Þetta krafðist nákvæmra athugana og skrásetningar árangursins. Á þessu sviði stóðu Mesópótamíumenn fremstir og þegar fyrir 4.000 árum höfðu þeir safnað fjölmörgum gögnum á þessu sviði. Þar sem flest fyrirbrigði himinsins birtast með ákveðnu millibili gátu stjörnuspekingarnir sagt konungi sínum fyrir um stöðu reikistjarnanna með því að athuga gögn sín. Þeim lærðist að segja fyrir um sól- og tunglmyrkva og litu á þá sem mikilvæga fyrirboða. Þeir gátu aðeins stuðst við skrár sínar, en höfðu ekki hugmynd um hvernig jörðin kastar skuggum sínum á tunglið né heldur að tunglið færi milli jarðar og sólu. Skýringar á þessum fyrirbærum komu fyrst fram hjá Grikkjum, sem létu sér ekki nægja hlutlausa skráningu atburða, heldur leituðu líka skilnings á þeim. Reyndar eyddu Grikkir ekki miklum tíma í stjörnuspeki og um 600 fyrir Krist fer að gæta óvirðingar meðal þeirra fyrir auðtrúnaði á yfirnáttúrulega hluti.

Árið 1512, þegar Kópernikus gerði sólina að miðju sólkerfisins, losnaði stjörnufræðin við sinn versta fjötur, jarðmiðjukenninguna, þar sem allir himinhnettir áttu að snúast um kyrrstæða jörðina. Og þegar Galileo Galilei beindi fyrsta stjörnusjónaukanum að himni, nótt eina árið 1609, má segja að alheimurinn hafi stækkað á svipstundu og nýr heimur opnast í vitund mannsandans. Báðir þurftu þeir þó að beygja sig undir íhaldssama andstöðu kirkjunnar áður en athuganir þeirra hlutu viðurkenningu.

Goðsagnir og hjátrú

Goðsagnir um tunglið og himingeiminn hafa hins vegar fylgt manninum frá því hann fór að standa uppréttur og hóf augu sín til himins. Allt frá því um 3000 fyrir Krist þekkjast slíkar sagnir, er áttu að skýra uppruna og gerð sólkerfisins sem stórvirki voldugra guða. Jafnframt fóru að koma fram ýmsar hugmyndir og sagnir um áhrif tunglsins á daglegt líf manna. Einkum var það fullt tungl sem gaf slíkum hugmyndum og goðsögnum byr undir báða vængi, og lifa sumar góðu lífi enn í dag enda líta menn enn til fulls tungls með lotningu.

Forfeðurnir áttuðu sig fljótlega á því að tunglið var síbreytilegt séð frá jörðu, enda ræðst útlitið af gangi þess í kringum jörðina og því hvernig geislar sólarinnar falla á það. Tunglið er ýmist nýtt, vaxandi, fullt, minnkandi og svo aftur nýtt. Snemma munu menn hafa áttað sig á samhengi á milli blæðinga kvenna og tunglgangs og hefur það eitt og sér getið af sér hugmyndir um sérstakt samband milli kvenímyndarinnar og tunglsins og skal þá "karlinn í tunglinu" látinn liggja á milli hluta, enda kemur hann þar hvergi nærri. Í frumstæðum trúarbrögðum má finna mánagyðjur af ýmsum toga og í mörgum menningarsamfélögum eru dæmi um að konur hafi séð ástæðu til að stíga sérstakan frjósemisdans undir fullu tungli. Sumar tilgátur gera því skóna að kynhvöt aukist til muna á fullu tungli, einkum hjá konum.

Ýmiss konar hjátrú og kerlingabækur, sem tengjast samskiptum kvenna og "karlsins í tunglinu", hafa einnig komið fram í hinum ólíkustu þjóðfélögum. Þannig var því trúað á Grænlandi að ef óspjallaðar meyjar horfðu á fullt tungl yrðu þær ófrískar og meðal frumbyggja Ástralíu átti "karlinn í tunglinu" að stíga til jarðar og fleka jómfrúr af sömu ástæðu. Hér á landi lifði sú bábilja góðu lífi að ef tunglið skini í kjöltu hreinnar meyjar yrði hún vanfær og ennfremur að ef þunguð kona kastaði af sér vatni í tunglsljósi yrði barnið tunglsjúkt, en það heiti var ýmist notað um flogaveiki eða geðveiki almennt.

Brjálsemi og tunglsýki

Snemma fóru að myndast ýmsar kynjasögur um samband tunglsins og mannskepnunnar og um áhrif mánans á daglegt líf manna. Einna lífseigust er sú tilgáta að menn eigi það til að geggjast undir fullu tungli. Í flestum menningarsamfélögum hafa menn trúað því að ytri öfl, svo sem tunglið, gætu að vild valdið brjálsemi, sem oft var kölluð tunglsýki. Í mörgum Evrópumálum eru orð sem tákna vitfirringu dregin af heiti tunglgyðjunnar latnesku: Luna, svo sem enska orðið "lunatics" yfir brjálæðinga. Slíkar skýringar á geðbilun voru algengar fram á 18. öld og eimir enn eftir af tilgátum í þessa veru.

Flogaveiki, sem kölluð var niðurfallssýki og einnig tunglsýki, var hér fyrr á öldum talin til geðveiki í mörgum samfélögum, enda höfðu menn engar aðrar skýringar á reiðum höndum um eðli sjúkdómsins, sem er til í ýmsum myndum. Einkennin stafa af ýmsum starfstruflunum og sjúkdómum í heila, oft af óþekktum orsökum. Við krampaflog missir sjúklingurinn meðvitund, fær krampa í alla vöðva og fellur síðan oft í djúpan svefn. Það er athyglisvert að í mörgum tungumálum var sjúkdómurinn gjarnan kenndur við tunglið, svo sem tunglsýki hér á landi, og bendir það til að menn hafi talið sig finna einhver tengsl á milli tunglgangs og flogaveikikastanna, sem reyndar má finna vísan til í þessari umfjöllun, í viðtali við Vigdísi Ágústsdóttur, sem hefur átt við flogaveiki að stríða síðan hún man eftir sér.

Öfgafyllstu hugmyndirnar um áhrif mánans á mannskepnuna voru þjóðsögur um að ákveðnar manngerðir breyttust í varúlfa undir fullu tungli. Þessi hindurvitni lifðu góðu lífi í Evrópu fyrr á öldum og hefur verið haldið við í kvikmyndum nú á seinni árum, þótt ólíklegt sé að nokkur óbrjálaður nútímamaður leggi trúnað á slík fyrirbæri.

Vantrú vísindanna

Á okkar dögum eru skoðanir nokkuð skiptar um áhrif fulls tungls á mannlífið. Vísindamenn almennt hafna því að nokkurt samband sé þarna á milli og reyndar hafa verið gerðar vísindalegar athuganir sem benda til að svo sé ekki. En margir eru þó þeirrar skoðunar að ekki sé allt sem sýnist í þessum efnum. Lagðar hafa verið fram lögregluskýrslur í ýmsum löndum sem þykja benda til að glæpum fjölgi undir fullu tungli. Þá hafa menn reynt að tengja fullt tungl við sjálfsvíg, geðveiki, slysatíðni og náttúruhamfarir, svo nefndar séu nokkrar hörmungar sem fullt tungl á að hafa í för með sér samkvæmt kenningunni. Á hinn bóginn má einnig benda á jákvæða hluti sem á sama hátt eru tengdir fullu tungli, svo sem frjósemi og aukin tíðni barneigna.

Samkvæmt upplýsingum frá slysadeild Landspítala-Háskólasjúkrahúss í Fossvogi hafa engar athuganir verðir gerðar þar á bæ á slysatíðni undir fullu tungli og engar umræður meðal starfsfólksins þar þess efnis að annasamara sé á vöktunum þegar tungl er fullt. Rannveig Rúnarsdóttir, ljósmóðir og hjúkrunarfræðingur á fæðingardeild Landspítalans, sagði í samtali við Daglegt líf að hún vissi ekki til að könnun hafi verið gerð þar á deildinni um tíðni barneigna undir fullu tungli, enda engar umræður um það meðal starfsfólksins að barneignir tengdust tunglgangi á nokkurn hátt. Hins vegar teldu sumir starfsmanna fæðingardeildar sig hafa orðið vara við fylgni milli djúpra lægða og aukinnar tíðni barneigna og vel mætti vera að stórstreymi hefði þar einnig einhver áhrif, án þess þó að hún þyrði að fullyrða nokkuð þar um, enda lægju engar vísindalegar athuganir fyrir í þeim efnum.

svg@mbl.is