22. febrúar 2003 | Menningarblað/Lesbók | 2870 orð | 2 myndir

DREYFUS-MÁLIÐ

- ATBURÐARÁS OG ÁHRIF

Alfred Dreyfus
Alfred Dreyfus
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Alfred Dreyfus var fundinn sekur um landráð af frönskum herrétti 22. desember 1894. Fljótlega komu fram efasemdir um að réttur maður hefði verið dæmdur. Sannanir voru leiddar fram í dagsljósið en herinn og ríkisstjórnin reyndu allt til að villa um fyrir andstæðingum sínum. Meðal hörðustu gagnrýnendanna var rithöfundurinn Émile Zola en á síðasta ári voru hundrað ár liðin frá því hann lést í húsbruna sem ýmsir töldu af manna völdum.
UM þessar mundir eru rétt eitt hundrað ár liðin síðan franski rithöfundurinn Émile Zola lést í húsbruna, sem ýmsir töldu að verið hefði af manna völdum. Zola hafði þá um nokkurt skeið komið verulega við sögu hins fræga Dreyfus-máls, sem varð til þess að franska þjóðin skiptist í tvær ósættanlegar fylkingar í meira en áratug. Deilurnar náðu reyndar langt út fyrir Frakkland.

Vegna 100 ára ártíðar Zola nú haustið 2002 þykir ekki úr vegi að rifja nokkuð upp þetta gamla deilumál. Heimilda hefur að miklu leyti verið leitað í frönskum ritum frá síðari tímum, en ætla má að þar sé reynt að fjalla um málið af meiri hlutlægni en flestum var unnt fyrst í stað.

Einangrun Frakka á 19. öld

Eftir Napóleonsstyrjaldirnar sem enduðu 1815 voru aðrar Evrópuþjóðir lengi vel hræddar við Frakka, og voru ríkjabandalög við þetta miðuð. Þessi bandalög voru fram um miðja 19. öld undir forystu Austurríkismanna og Rússakeisara.

Sameining Ítalíu og þó einkum Þýskalands um 1860-70 brutu nokkuð upp ríkjandi kerfi eða "status quo" í Evrópu. Þjóðverjar undir stjórn Ottos von Bismarcks áttu í stríði við Frakka 1870-71, og unnu Þjóðverjar þá furðu skjótan sigur á herjum Napóleons III. Bonaparte, bróðursonar Napóleons mikla. Þjóðverjar ögruðu Frökkum mjög með því að stofna nýtt þýskt keisaradæmi formlega í Versalahöll í Frakklandi, og auk þess hirtu þeir af Frökkum héruðin Alsace-Lorraine.

Bismarck vissi að þessar aðgerðir voru heldur óheppilegar og þær hlutu að valda miklu hatri á Þjóðverjum meðal Frakka. Þetta hatur kemur glögglega fram hjá ýmsum frönskum rithöfundum þessa tímabils, t.d. hjá sagnahöfundinum Guy de Maupassant. Bismarck gerði nú allt sem hann gat til að halda Frökkum í stjórnmálalegri einangrun og tókst það til loka valdaferils síns.

Vilhjálmur II. tók við keisaradómi í Þýskalandi 1888 og varð þá Bismarck fljótlega að víkja úr kanslarastóli, enda orðinn aldraður. Hinn nýi keisari reyndist oft seinheppinn í stjórnarathöfnum. Nú losnaði nokkuð um Frakka. Árið 1894 tókst þeim að gera bandalag við Rússa, og beindist það auðvitað gegn Þjóðverjum. Áratug seinna gengu Bretar í þetta bandalag, sem nefnt hefur verið Samúðarbandalagið.

Þvottakona á mála hjá leyniþjónustunni

Eftir fall Napóleons III. hafði verið stofnað lýðveldi í Frakklandi, og nefndist það 3. lýðveldið. Komið var á fót fremur valdalitlu forsetaembætti, og kaus þingið forsetann til sjö ára. Stjórnmálaflokkar voru allmargir og ríkisstjórnir yfirleitt skammlífar, en herinn naut mikillar virðingar. Flokkadrættir voru talsverðir, og lýðveldissinnar tókust annars vegar á við konungssinna en hins vegar við Bónapartista, sem voru aðdáendur Napóleons hins I. og III., en báða þessa hópa skorti foringja. Árið 1889, á aldarafmæli frönsku stjórnarbyltingarinnar, munaði ekki miklu að gerð yrði herforingjabylting í landinu undir forystu manns að nafni Boulanger.

Það var svo árið 1894, sama ár og bandalagið við Rússa var gert, að upp kom í París njósnamál, sem átti eftir að vekja gífurlega athygli, ekki síst vegna falsana sem beitt var í meðferð þess.

Frakkar voru eins og vænta mátti af áðursögðu sífellt á verði gegn hættu sem þeir töldu sér stafa frá Þjóðverjum, og virðist þessi hræðsla þeirra stundum hafa jaðrað við móðursýki. Sérstök gagnnjósnadeild starfaði innan franska hermálaráðuneytisins. Þar var margt brallað. M.a. var á launaskrá kona, frú Bastian, sem annars vann við ræstingar í þýska sendiráðinu í París. Hún skyldi skoða í bréfakörfur þar. Í september 1894 fann hún í bréfakörfu þýska hermálafulltrúans, sem hét Schwarzkoppen, minnismiða í sex pörtum, og skilaði hún pörtunum til franska hermálaráðuneytisins. Þegar pörtunum hafði verið raðað saman sáust þar talin upp fimm atriði sem vörðuðu vígbúnað Frakka. Málið var strax kynnt fyrir de Boisdeffre hershöfðingja, yfirmanni herforingjaráðsins, sem lagði það síðan m.a. fyrir hermálaráðherrann, Mercier hershöfðingja. Augljóst þótti að njósnari hefði skrifað orðsendinguna á miðann og væri að störfum, líklega innan franska hermálaráðuneytisins, og hófst nú leit að honum.

Gyðingurinn Alfred Dreyfus ákærður

Fáir þóttu koma til greina sem líklegir njósnarar. Brátt beindist grunur einkum að ungum höfuðsmanni, ættuðum frá Alsace, sem Þjóðverjar höfðu einmitt tekið af Frökkum 1871. Hann hét Alfred Dreyfus, var af vel stæðri gyðingafjölskyldu, fæddur 1859, kvæntur og átti tvö börn, hafði verið góður námsmaður og þótti duglegur. Hann hafði starfað við herforingjaráðið í eitt ár.

Til að skoða rithöndina á minnismiðanum úr ruslakörfunni voru nú kvaddir tveir rithandarsérfræðingar. Annar var frá Frakklandsbanka, og var hann í vafa um að um rithönd Dreyfusar væri að ræða, en hinn, sem reyndar var þekktur fyrir gyðingahatur, taldi öruggt að rithönd Dreyfusar væri á miðanum.

Dreyfus var handtekinn. Fyrst eftir hálfan mánuð fékk hann að vita hver ákæran væri og neitaði ávallt öllum sökum. Málið var lagt fyrir herrétt. Á loft komst kvittur um að Dreyfus hefði stundað spilastaði og átt ástkonur og því verið mjög fjárþurfi. Þetta tókst reyndar að afsanna, lögreglurannsókn sýndi m.a. að hann var ekki þekktur að spilafíkn, en um þá niðurstöðu fékk herdómstóllinn ekki að vita. Höfuðsmaður nokkur í gagnnjósnadeildinni, Henry að nafni, bar að "heiðarlegur maður" hefði sagt sér að svikari væri innan ráðuneytisins, og gaf til kynna að átt væri við Dreyfus. Ekki fékkst Henry þó til að nafngreina heimildarmann sinn.

Í kjölfarið á handtöku Dreyfusar fór um Frakkland mikil bylgja gyðinga- og Þjóðverjahaturs.

Eftir lokuð réttarhöld dæmdi herrétturinn Dreyfus sekan um landráð hinn 22. desember 1894. Hann var formlega sviptur öllum tignarmerkjum franska hersins í ársbyrjun 1895 og sendur til lífstíðarvistar á Djöflaeyjunni. Þessi eyja er í Atlantshafi úti fyrir strönd Frönsku Gvæana í Suður-Ameríku, en það landsvæði liggur að norðurlandamærum Brasilíu. Vist í sakamannanýlendunni á Djöflaeyjunni þótti mjög ill. Nálega ógjörningur var að sleppa þaðan.

Næsta árið gerðist fátt í málinu, en helst var Mathieu Dreyfus, bróðir Alfreds, eitthvað að reyna að hafast að honum til hjálpar. Vorið 1896 hófu fleiri afskipti af málinu, m.a. rithöfundurinn Émile Zola (1840-1902) sem var hálfítalskur að ætterni. Ungur hafði hann misst föður sinn, og fyrstu skáldverk hans voru af ljóðrænum toga. Frá og með 1867 sneri hann sér hins vegar að samningu skáldsagna í raunsæisstíl, og hjá honum þróaðist sá stíll yfir í svonefndan natúralisma. Zola sendi næstu ár frá sér fjölmargar sögur, en ekki hafa þær verið mikið þýddar á íslensku. Fyrsta blaðagrein hans um Dreyfusmálið snerti reyndar Dreyfus ekki beint, heldur lagðist Zola í henni gegn gyðingaofsóknum.

Esterhazy kemur til sögunnar

Fleiri nöfn herforingja koma nú til sögunnar. Marie-Charles Walsin-Esterhazy var fæddur í París 1847. Hann hafði lifað ævintýralegu lífi, verið í frönsku útlendingaherdeildinni, kvænst en eytt heimanmundi konunnar í spilasölum, komið sér upp ástkonum og var skuldum vafinn. Hann var líka veikur, líklega af berklum og á taugum, enda skuldheimtumenn á hælunum á honum. Í júlí 1894 mun hann hafa boðið þýska hermálafulltrúanum í París, áðurnefndum Schwarzkoppen, þjónustu sína.

Næstur skal nefndur maður af öðru sauðarhúsi, Georges Picquart, einnig herforingi. Hann var í góðu áliti hjá yfirboðurum sínum og var því látinn taka við mikilvægu starfi af öðrum manni sem hætti í ráðuneytinu. Picquart þurfti að taka til eftir þennan fyrirrennara sinn, og í mars 1896 fann hann í skjölum þar eins konar orðsendingu, rifna í um 30 parta og ættaða frá frú Bastian, ræstingakonunni og njósnaranum sem nefnd var hér að ofan. Þessi nýja orðsending reyndist stíluð á Esterhazy, og í henni var beðið um nánari skýringar en þær sem þegar hefðu verið gefnar. Picqart varð hissa, var þetta annað njósnamálið á skömmum tíma?

Könnun fór í gang og rithandarsérfræðingurinn, gyðingahatarinn sem best hafði verið treyst áður, fékk að sjá rithönd Esterhazys, og sagði hann þá: "Þetta er sama rithöndin og var á fyrra minnisblaðinu."

Picquart og leynimappan

Picquart skoðaði nú leynimöppu merkta sem hernaðarleyndarmál með gögnunum um Dreyfus-málið, en hún reyndist nærri tóm. Í henni var þó eitt bréf frá Schwarzkoppen, þýska hermálafulltrúanum, þar sem talað var um "þrjótinn D". Í ljós virtist koma að fyrir herréttinum hefði þetta verið þýtt með orðunum "skepnan Dreyfus", og hefði það stuðlað að sakfellingunni.

Picquart leist ekki á þetta og ræddi stöðuna við de Boisdeffre og aðra yfirmenn sína, en enginn vildi fá málið tekið upp að nýju, því að þar með myndi herinn verða fyrir miklum álitshnekki, enda væri hér um hernaðarleyndarmál að ræða. Picquart var nú sendur í eins konar útlegð frá París, fyrst til Austur-Frakklands, svo alla leið til Túnis. Eftirmaður hans í ráðuneytinu varð áðurnefndur Henry, sem vitnað hafði gegn Dreyfusi, og hann skoðaði einnig í möppu Dreyfus-málsins. Henry ákvað að nota bréf sem hann hafði undir höndum, stílað til Schwarzkoppens, skæri og lím til að falsa nýtt skjal í þessa annars skjalafátæku möppu. Í þessu falsbréfi var Dreyfus beinlínis nafngreindur. Þetta bréf sagði hann síðan að ræstingakonan hefði fundið í bréfakörfunni. Með þessari aðgerð kom Henry sér mjög í mjúkinn hjá yfirmönnum sínum.

Picquart gafst reyndar ekki upp. Hann sneri til Parísar og kom áhyggjum sínum m.a. á framfæri við varaforseta öldungadeildar þingsins, sem gekk svo langt að ræða málið við hinn hægrisinnaða forseta lýðveldisins, Félix Faure, en hann reyndist alveg á bandi hersins. Þess ber að geta að ásamt hernum var kirkjan mjög andvíg Dreyfusi.

Zola skrifar "J'accuse..."

Margir tóku að skrifa um málið og deilur um það mögnuðust stöðugt. Þáverandi forsætisráðherra, Méline, var svo ógætinn að segja, að ekkert Dreyfus-mál væri til. Mathieu Dreyfus fordæmdi Esterhazy opinberlega, en þá fengu herforingjarnir Esterhazy til að biðja um að fá sjálfur að koma fyrir herrétt. Sá herréttur var á einu máli og í honum var Esterhazy sýknaður 10. janúar 1898. Þá var mörgum nóg boðið. Mesti hvellurinn varð er Émile Zola birti í blaðinu L'Aurore hinn 13. janúar sama ár greinina "J'accuse...", bréf til forseta lýðveldisins. Þar ásakaði Zola tvo hermálaráðherra, marga úr herforingjaráðinu og rithandarsérfræðinga í máli Esterhazys fyrir að hafa staðið fyrir ósæmilegri herferð í blöðunum til að villa um fyrir almenningsálitinu. Eins sakaði hann herréttinn sem dæmt hafði Dreyfus um að hafa vanvirt lögin með því að dæma mann sekan á grundvelli leyndargagns. - Zola stóð alls ekki einn, m.a. voru áberandi hans megin þekktur stjórnmálamaður, Georges Clemenceau, sem varð síðar forsætisráðherra oftar en einu sinni, og einnig sósíalistinn og friðarsinninn J. Jaurès.

Nú var Zola stefnt fyrir meiðyrði. Réttarhöldin yfir honum í febrúar 1898 vöktu heimsathygli. Þeim lauk þannig að Zola var dæmdur í árs fangelsi og til þess að greiða allnokkra sekt. Herforingjarnir fögnuðu sigri og margir óskuðu Zola opinberlega dauða. Fleiri en eitt einvígi áttu sér stað, m.a. gengu þeir Picquart og Henry á hólm hvor við annan og fékk þá Henry skrámu á handlegg. Stórblöðin erlendis reyndust yfirleitt á bandi Zola, og t.d. skrifuðu rithöfundarnir Leo Tolstoj, í Rússlandi, og Mark Twain, í Bandaríkjunum, báðir um málið og stóðu hans megin; Twain líkti Zola við dýrlinginn Jóhönnu af Örk. Máli hans var áfrýjað og fór fyrir yfirdóm.

Eftir kosningar þetta ár var mynduð ný ríkisstjórn í Frakklandi. Hermálaráðherra varð Godefroy Cavaignac úr róttæka flokknum, vinsæll maður og stálheiðarlegur. Hann hafði talið Dreyfus sekan, en ákvað þó að láta á ný skoða gögnin um hann í hinni umræddu möppu.

Henry játar fölsunina - sjálfsvíg hans

Áfrýjunarréttur tók meiðyrðamálið gegn Zola fyrir, en hann flýði um sumarið til Englands vegna ofsókna. Um líkt leyti komst sá sem nú rannsakaði gögnin í möppu Dreyfusar að því að aðalgagnið, bréfið til Schwarzkoppen þar sem Dreyfus var nefndur, væri falsað, því að tvö nokkuð ólík bréf höfðu greinilega verið límd saman. Cavaignac fékk strax þessar fréttir og heiðarleiki hans bannaði honum að láta sem ekkert væri. Henry var kallaður fyrir og hann játaði loks á sig fölsunina. Hann var strax fangelsaður og næsta dag framdi hann sjálfsmorð í fangelsinu. Reyndar töldu sumir fylgismenn Dreyfusar að ráðamönnum í hernum hefði þótt hentugt að láta Henry hverfa, hann hefði því verið myrtur, en Dreyfusarandstæðingar töluðu um að gyðingar hefðu drepið hann. - Þeir Cavaignac og de Boisdeffre sögðu af sér. Esterhazy flýði land. Málið tók alveg nýja stefnu. Fjölmargir snerust á sveif með Dreyfusi, - en ekki herforingjarnir.

Áfrýjunarréttur undir forsæti manns sem trúði því að Esterhazy hefði skrifað hinn upphaflega minnismiða komst að því vorið 1899 að mál Dreyfusar skyldi endurupptekið fyrir herrétti. Náð var í Alfred Dreyfus til Djöflaeyjarinnar. Hinn nýi herréttur var settur í borginni Rennes, en þar var, eftir talsvert þref, samþykkt með fjórum atkvæðum gegn tveimur að láta hinn fyrri sektardóm yfir Dreyfusi standa, þótt ótrúlegt megi virðast. Refsingin var þó stytt í 10 ár.

Ríkisstjórn mynduð til að leysa málið

Þessi niðurstaða, sem stafaði af tregðu hersins til að viðurkenna mistök sín, olli enn miklum vanda. Komin var til valda ný ríkisstjórn, að miklu leyti mynduð beinlínis til að leysa þetta mál. Ýmsir ráðherrar þar voru fremur vinstrisinnaðir og hliðhollir Dreyfusi, forsætisráðherra var Waldeck-Rousseau. Faure forseti andaðist óvænt í þessum svifum og kosinn var nýr forseti, Émile Loubet, hliðhollari Dreyfusi. Læknir skoðaði Dreyfus og úrskurðaði að hann hefði ekki heilsu til að vera lengur í fangelsi. Stjórnin þingaði um málið og eftir nokkurt þref um hvað gera skyldi fyrirskipaði hinn nýi forseti hinn 19. september 1899 að Dreyfusi skyldi sleppt úr haldi á grundvelli heilsubrests hans.

Með þessu var sakleysi hans ekki formlega viðurkennt, en árið 1904 fékkst málið tekið upp fyrir borgaralegum dómstóli (ekki herrétti) og 1906 var Dreyfus endanlega sýknaður og veitt full uppreisn æru, hann fékk á ný höfuðsmannstign í hernum og var gerður riddari af frönsku heiðursfylkingunni. Nokkru áður, eða árið 1900, hafði ríkisstjórnin látið samþykkja lög um uppgjöf saka til handa öllum sem tengst höfðu málaferlunum, og voru þannig m.a. þeir Esterhazy, Mercier, Zola og Picquart settir allir undir sama hatt. Picquart varð síðar hermálaráðherra í stjórn undir forsæti Clemenceau, og gerði það Dreyfusarandstæðingum gramt í geði.

Endalok Émile Zola 28. sept. 1902

Segja má að Émile Zola hafi orðið frægari fyrir afskipti sín af Dreyfus-málinu heldur en fyrir allt annað sem hann gerði. Hann hafði löngum verið umdeildur, og vildi vera það. Á seinni tímum hefur verið sagt að hann hafi í raun verið hægfara sósíalisti. Í 19 skipti var reynt að fá hann tekinn inn í frönsku Akademíuna, en það tókst aldrei vegna þess að of margir töldu hann vera klámhöfund. Það er rétt að hann skrifaði m.a. um vændiskonur Parísar á sinni tíð, en nútímafólki finnst þær lýsingar ekki sérlega berorðar. Þá var hann umdeildur vegna einkalífs síns, en hjónaband hans var barnlaust, og tæplega fimmtugur tók hann sér miklu yngri ástkonu og eignaðist með henni tvö börn.

Émile Zola lifði ekki lengi eftir að Dreyfus hafði verið látinn laus. Hinn 28. sepember 1902 kom hann ásamt konu sinni til Parísar frá sumarhúsi þeirra utan borgarinnar, en þar voru þau vön að eyða sumarmánuðunum. Um nóttina sváfu þau við lokaða glugga, en eldur kom upp í svefnherberginu og Zola kafnaði í svefni, en kona hans lifði þetta af og náði sér. Upp kom kvittur um að óvinir hans hefðu verið að verki. Fullvíst er að margir vildu hann feigan, en aldrei hefur þó sannast að eldsvoðinn hafi orðið af manna völdum - og sú gáta verður tæplega ráðin úr þessu.

Árið 1908 voru jarðneskar leifar Zola fluttar til æðsta grafhýsis Frakka, Panthéon í París. Dreyfus var viðstaddur hátíðlega athöfn þar af þessu tilefni, en þegar hann gekk út úr byggingunni skaut þjóðernissinnaður ofstækismaður tveimur skotum að honum og hitti hann í handlegginn.

Sagt er að þeir sem gengist höfðu fyrir því að bjarga Dreyfusi frá Djöflaeynni hafi orðið fyrir nokkrum vonbrigðum þegar þeir hittu hann. Alfred Dreyfus var ekki mikilfengleg hetja í eðli sínu, heldur venjulegur maður, fremur feiminn og orðfár. Hann varð undirofursti í fyrri heimsstyrjöld og andaðist 75 ára gamall í París 1935.

Deilan klauf þjóðina til langframa

Nú er almennt viðurkennt að Dreyfus hafi verið saklaus af því að skrifa hinn fræga, upphaflega minnismiða, en flest bendir til að Esterhazy hafi skrifað hann. Hitt er óljósara, hvort hann vann vörnum Frakklands einhvern teljandi skaða með athæfi sínu.

Dreyfus-málið varð stórmál vegna þess að herforingjarnir neituðu mjög lengi að horfast í augu við þá staðreynd að mistök höfðu verið gerð í fyrstunni. Að þeirra dómi var herinn brjóstvörn ættjarðarinnar og mátti með engu móti verða fyrir álitshnekki. Þjóðin var í mörg ár klofin í tvennt út af málinu, báðir aðilar mynduðu fjöldasamtök og gyðingahatur fékk byr undir vængi. Dreyfusarandstæðingar töldu að upptaka málsins þýddi í reynd að óvinir þjóðarinnar fengju klekkt á hernum, en hann væri bráðnauðsynleg vörn gagnvart sósíalistum, gyðingum og Þýskalandi. Dreyfusarsinnar töluðu hins vegar um að virða ætti frelsi einstaklinga og herinn ætti ekki að komast upp með að vera ríki í ríkinu.

Afleiðingar deilunnar urðu ýmislegar. Vinstri sinnaðar ríkisstjórnir um og upp úr aldamótum 1900 reyndu að koma á pólitísku eftirlitskerfi innan hersins, og sögðu þá margir herforingjar störfum sínum upp og eðli hersins breyttist nokkuð, hann gerðist vinveittari lýðveldinu en áður. Þá var franska kirkjan, sem hafði verið mjög hliðholl hernum í málinu, aðskilin frá franska ríkinu 1905 fyrir tilstilli vinstri manna. Mjög harðar deilur á milli hægrisinnaðra þjóðernissinna og friðarsinna á vinstri væng stjórnmálanna héldu áfram allt til 1914 og jafnvel lengur.

Þriðja lýðveldið hafði staðið af sér þessa erfiðu hrinu, enda var það, einkum eftir lyktir Dreyfus-málsins, stundum kennt við menntamenn, sérstaklega lögfræðinga og rithöfunda. Ýmsir telja hins vegar að franska hernum hafi hnignað af völdum rimmunnar, og við upphaf fyrri heimsstyrjaldar hafi hann því reynst fremur kjarklítill og undir lélegri stjórn, sem þá hafi ekki komið sér vel. Þessi söguskoðun er þó umdeilanleg.

Helstu heimildir:

Leclercq, Pierre-Robert: L'affaire Dreyfus suivi de J'accuse...! Émile Zola. Monaco 1994. - Histoire de la France, les temps nouveaux de 1852 à nos jours, sous la direction de G. Duby. Paris 1989. - Magraw, Roger: France 1815-1914. Oxford 1983. - Encyclopædia Britannica (undir uppsláttarorðunum Dreyfus, Waldeck-Rousseau og Zola). Chicago 1987.

EFTIR BJÖRN TEITSSON

Höfundur er sagnfræðingur og fyrrverandi skólameistari en nú kennari við Menntaskólann á Akureyri.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.