28. mars 2003 | Minningargreinar | 4959 orð | 4 myndir

ÁRNI KRISTJÁNSSON

Árni Kristjánsson og Anna Guðrún Steingrímsdóttir.
Árni Kristjánsson og Anna Guðrún Steingrímsdóttir.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Árni Kristjánsson fæddist á Grund í Eyjafirði 17. desember 1906. Hann lést á hjúkrunarheimilinu Sóltúni 19. mars síðastliðinn. Foreldrar hans voru Kristján Árnason kaupmaður á Akureyri og Hólmfríður Gunnarsdóttir.

Árni lærði á harmóníum hjá Sigurgeiri Jónssyni söngmeistara á Akureyri, en hélt síðan til Berlínar 1923 til náms hjá Isolde, dóttur Xavers Scharwenka og síðar til Kaupmannahafnar. Árni fluttist aftur heim til Íslands 1932 og það ár kvæntist hann Önnu Guðrúnu Steingrímsdóttur, f. 16. júlí 1910, dóttur Steingríms Matthíassonar héraðslæknis og Kristínar Katrínar Thoroddsen.

Þau Árni og Anna héldu utan til Þýskalands á ný sama ár en bjuggu síðar í Kaupmannahöfn uns þau fluttust heim til Íslands 1933 er Árni tók við stöðu sem kennari við Tónlistaskólann í Reykjavík. Þau Árni og Anna eignuðust þrjú börn, Ingva Matthías, f. 3. september 1933, d. 28. september 1996, Kristján, f. 26. september 1934, og Kristínu Önnu, f. 14. mars 1943. Barnabörn Árna og Önnu voru ellefu, en tvö eru látin. Barnabarnabörnin eru fjórtán og barnabarnabarnabörnin fimm.

Árni kenndi við Tónlistarskólann í Reykjavík frá 1933 til 1959, var yfirkennari og varaskólastjóri 1936 til 1956 og skólastjóri 1956 til 1959.

Árni varð tónlistarstjóri Ríkisútvarpsins 1959 og gegndi því starfi til 1975.

Árni hélt fjölda tónleika hérlendis sem erlendis sem einleikari og kom einnig fram með öðrum tónlistarmönnum. Þá hljóðritaði hann mikið af píanóleik sínum fyrir útvarp og lék inn á eina hljómplötu. Árni sat m.a. í stjórn Sinfóníuhljómsveitar Íslands og Bandalags íslenskra listamanna, var meðal stofnenda Félags íslenskra tónlistarmanna og var formaður þess um skeið og formaður tónlistarnefndar NOMUS.

Árni skrifaði talsvert um tónlist og eftir hann liggur ritgerðasafnið Hvað ertu tónlist? sem kom út 1986 og skrif hans og þýðingar á bókum um Mozart, Carl Nielsen, Bach, Chopin og nú síðast Beethoven, en sú bók kom út skömmu fyrir síðustu jól. Árni hlaut margs konar viðurkenningar fyrir störf sín og var m.a. heiðursborgari Fort Worth, heiðursfélagi Félags íslenskra tónlistarmanna og Tónlistafélags Akureyrar og sæmdur hinni íslensku fálkaorðu þrívegis.

Útför Árna verður gerð frá Dómkirkjunni í Reykjavík í dag og hefst athöfnin klukkan 13.30.

Við fráfall Árna Kristjánssonar píanóleikara hafa orðið þáttaskil í íslensku menningar- og tónlistarlífi. Árni Kristjánsson var sannur listamaður. Hann lifði í tónlistinni. Hún var honum nauðsyn og orkugjafi. Strax á unga aldri leiddi móðir hans hann að orgelinu þegar eitthvað bjátaði á. Í sorgarmarsi Beethovens fékk hann þá sefað sitt angur. Djúpar tilfinningar og viðkvæmni voru förunautar hans í lífinu. Hann átti líka til þrótt og þor og hélt sig ætíð við sínar skoðanir. Hann gekk sína götu og fór aðrar leiðir en margir aðrir. Árni hélt sig við gömul og góð gildi og festuleysi nútímans var honum ekki að skapi. Hann vildi umfram allt, að menning sæti í fyrirrúmi og hafði ímugust á öllu yfirborðslegu. Hann hafði sínar föstu skoðanir um list og listamenn og virtist skynja af óvenjulegu næmi hvað með þeim bærðist.

Vera mín hjá Árna í píanótímum, fyrir meira en hálfri öld, voru mér sannkallaðar sólskinsstundir.

Hann kenndi mér að bera lotningu fyrir hinum gömlu meisturum. Ljóð án orða Mendelssohns fengu rómantískan blæ: Í fölri birtu tunglsljóssins leið gondóllinn áfram og í fjarska heyrðust klukkur klingja og hann gleymdi ekki elskendunum í bátnum.

Árni var dýrkaður mjög af nemendum sínum sem allir lögðu sig fram um að vera honum að skapi. Í kvöldbænum mínum bætti ég því við "að ég mætti spila svo honum Árna líkaði." Og þannig er það enn.

Píanóleikur hans var okkur opinberun og svo komu allar hinar merku bækur hans, þessa fjölgáfaða manns. Auk þess mátum við mikils hina miklu góðvild hans og hjálpsemi, sem ekki krafðist endurgjalds. Ég hef persónulega misst náinn vin og vil reyna að muna hann sem fyrirmynd og fordæmi hans, en þannig mun hann best syrgður.

Við Grímhildur sendum Önnu, hinum trausta lífsförunauti hans, og börnum og öðrum ættingjum samúðarkveðjur. Hinn þreytti maður hefur fengið hvíld. Megi honum mæta birta og ljós í hinum nýju heimkynnum - ljós sem er í ætt við það sem hann reyndi að kveikja og glæða á lífsleið sinni.

Haukur Guðlaugsson.

Við lát míns gamla kennara og vinar, Árna Kristjánssonar, hverfur hugurinn langt aftur í tímann, til ársins 1939, þegar ég sem ungur drengur kom heim til hans á Hávallagötuna í fyrsta spilatímann. Þá þegar laðaðist ég svo að þessum heillandi manni að hann varð óðara mikilvægur þáttur í lífi mínu. Á árunum sem á eftir fóru var hann mér ekki aðeins lærifaðir heldur líka náinn vinur. Jafnan síðan hef ég notið ómældrar fræðslu hans um leyndardóma lífsins og listarinnar, enda var þar aldrei komið að tómum kofunum. Mest virði var þó vinátta hans og sá styrkur sem hann veitti mér á ýmsum skeiðum ævi minnar og þá mest þegar á móti blés.

Það má með sanni segja að Árna var margt til lista lagt og fjölhæfur með afbrigðum, en hann var þó fyrst og fremst píanisti. Ég ætla því að fjalla lítillega um þá hlið hans og kennsluna í þessum fáu orðum sem ég festi hér á blað. Þegar hann var í broddi lífsins hélt hann óteljandi tónleika bæði einn og með öðrum við miklar vinsældir og aðdáun þeirra sem á hlýddu.

Árni var stórbrotinn listamaður og þegar best lét var hann innblásinn og náði hæstu hæðum í túlkun sinni. Það hríslaðist oft um mann þegar hann komst á flug. Blæbrigðaríkur söngur laglínunnar, þéttleiki hljómsins og litauðgi milliraddanna var undraverð. Hann var ekki hinn glitrandi virtúós heldur skáldið sem sat við hljóðfærið, og hann kunni að láta þögnina tala.

Hans menn voru Beethoven og Chopin og í verkum þeirra er hann minnisstæðastur.

Árið 1923 kom Árni, þá kornungur piltur, beint frá Akureyri til Berlínar og dvaldi þar við píanónám um árabil. Í þessari kraumandi höfuðborg Weimarlýðveldisins, þar sem listirnar blómstruðu og öfgafullt skemmtanalíf stórborgarinnar var nær hömlulaust, kynntist hann róttækum ungum námsmönnum sem voru talsvert eldri og þroskaðri en hann og varð fyrir miklum áhrifum af þeim. En öðru fremur naut hann þar óspart hámenningar þess tíma og heyrði og sá flesta höfuðsnillinga allra listgreina og bjó að þeirri ómetanlegu reynslu alla tíð.

Árni var gæddur fágætri gáfu hins mikla kennara sem sumir telja jafnvel vera enn sjaldgæfari en sjálf listagáfan. Það var ógleymanlegt að vera í tímum hjá honum þegar hann sveif um geiminn og hreif nemendur sína með sér inn í dulheima listarinnar. Það var sannarlega mikið happ fyrir íslenska tónlist þegar hann kom heim árið 1933 eftir sína löngu námsdvöl erlendis og hóf kennslu við Tónlistarskólann í Reykjavík. Þá urðu þáttaskil og lagður var grunnur að æðra námi í píanóleik hér á landi. Fljótlega útskrifuðust fyrstu nemendur Árna úr skólanum og reyndust margir þeirra frábærir tónlistarmenn og kennarar. En Árni sjálfur hélt áfram að kenna í meira en hálfa öld með þeim árangri að hann má sannarlega kallast faðir íslenskra píanista.

Þegar litið er á störf Árna í þágu tónlistarinnar hér heima, þá voru þau vissulega bæði fjölbreytt og mikilvæg og verða seint fullþökkuð. En mér er þó á þessari stundu efst í huga að með honum eigum við á bak að sjá einum svipmesta listamanni okkar á liðinni öld, píanóleikaranum Árna Kristjánssyni.

Jón Nordal.

Ég minnist eins og það hafi verið í gær þegar ég sá Árna í fyrsta sinn. Ég man hverng hann, heimsmannslegur í fasi, hélt sig til hlés og skoðaði mig gaumgæfilega í krók og kring svo lítið bæri á. Svo gagnrýnislegur fannst mér hann að ég man enn hverja flík sem ég var í það kvöld, því eins og konum er tamt var mín fyrsta hugsun hvort ég væri eitthvað vitlaust til fara. Um Árna vissi ég það helst að hann hafði verið píanókennari mannsefnis míns, sem stóð þarna við hlið mér uppdubbaður í kjólföt eftir að hafa debúterað. Ég vissi líka að píanistinn ungi kom Árna meira en lítið við. Árni hafði alið hann upp í tónlistinni frá því hann var þrettán ára og var honum meira en venjulegur kennari, bæði náinn vinur og einlægur velunnari.

Framhald þessa fyrsta fundar er hulið þoku, en eitt er víst að þegar við hjónin fluttumst alkominn heim nokkrum árum síðar fann ég fljótlega að hann taldi mig Jóni samboðna, svo hann kippti mér með undir sinn verndarvæng.

Urðum við með tíð og tíma einstaklega miklir mátar: Árni, Anna, Jón og ég.

Við umgengumst mikið og nutum okkar vel saman öll fjögur. Enga var eins mikil unun að hitta og þau og gera sér dagamun með. Við áttum bíl en þau ekki og varð það brátt að sið þegar við komum af tónleikum eða höfðum verið einhvers staðar saman í teiti, að við skutluðum þeim heim á Hávallagötuna og þau buðu okkur "að líta aðeins inn".

Heimilið þeirra "osede af kultur", svo ég sletti nú dönsku, og maður fann fljótt að þar innan veggja hafði verið mikið músíserað og margar sögur sagðar. Áttu bæði hjónin jafnan þátt í að skapa þetta lifandi og vitsmunalega andrúmsloft. Ég minnist þess hvernig Árni - eftir að hann hafði sinnt barhæfileikum sínum með óviðjafnanlegum elegans - tyllti sér niður í djúpan stól og dró smám saman upp úr minningasafni sínu eitt og annað skemmtilegt. Frá Berlinarárunum þegar hann æfði svo mikið að hann varð að kaupa gúanó til að smyrja á úlnliðina við síversnandi sinaskeiðabólgu, af löngu liðnum listamönnum eins og d'Albert og Rachmaninov sem hann heillaðist af sem ungur námsmaður, eða Rudolf Serkin og Adolf Busch sem þau hjónin kynntust vel. Anna sagði okkur frá sinni stórfallegu móður sem lagði út í lönd í leit að lífsspeki og andlegri fræðslu hjá Krisnamurti, frá föður sínum sem starfaði um skeið sem læknir í Danmörku, eða frá ýmsum heimilisháttum hjá afa sínum, klerkinum og sálmaskáldinu Matthíasi Jochumssyni. Já, svona mætti lengi tína það til sem bar á góma.

Árni, sem var guðfaðir dóttur okkar, fylgdist alla tíð vel með henni og tók sitt hlutverk alvarlega, því trúin bjó í honum. Það fann maður oft og á margan hátt, ekki síst þegar hann spilaði á hljóðfærið sitt, sem ég því miður heyrði hann alltof sjaldan gera. Börnin mín kölluðu Árna með lotningu rabarbaramanninn og þau saman rabarbarahjónin og kom það ekki til af því að þau voru bæði há og spengileg, heldur af því að Anna, sem hefur græna fingur, gaf okkur lengi vel eins mikinn rabarbara og við gátum í okkur látið, og seinna afbragðs rabarbarahnaus sem dafnaði og breiddist út í garðinum okkar. Lengi vel var rabarbarinn ásamt graslauknum og kettinum talinn með sem óaðskiljanlegur hluti fjölskyldunar. Eru allir þessir smáhlutir sem hér þyrlast fram í hugann aðeins brotabrot af því sem hefur gefið ilm í líf mitt í samskiptunum við Árna og Önnu.

Eitt er þó ónefnt með Árna sem mér þykir líkast til vænst um af öllu og var það bara milli hans og mín. Eitt sinn veitti hann mér upphefð - eða ég tók það þannig - þegar hann sagði með alvörusvip: "Við erum fóstbræður."

Þessi óvæntu orð endurtók hann eftir það iðulega við mig við alls kyns tækifæri og nú síðast á níutíu og sex ára afmælisdegi sínum í desember sem leið. Nú má skilja þessi orð á marga vegu, því Árni var margslunginn maður og hreint ekki auðlesinn. Eins og myndverk hafði hann marga fleti þar sem birta og skuggi kallast á, en mynda samt eina órjúfanlega heild. Reyndar veit ég ekki með vissu hvernig ég á að skilja þetta hlutverk mitt sem fóstbróðir, þótt mig gruni það. Árni hleypti mér aldrei að með að spyrja nánar út í það, svo þessi sérstæða nafngift hans mun því enn um sinn "vera sem böglað roð fyrir brjósti mínu". Líkast til svo lengi sem ég tóri.

Að lokum óska ég Árna velfarnaðar á nýjum slóðum og kveð hann með söknuði. Megi þessi fóstbróðurlega vísa Bólu-Hjálmars fylgja honum áleiðis.

Mínir vinir fara fjöld,

feigðin þessa heimtar köld.

Ég kem eftir, kannske í kvöld,

með klofinn hjálm og rofinn skjöld,

brynju slitna, sundrað sverð og syndagjöld.

Solveig Jónsdóttir.

Það get ég sagt með sanni;

sæld er að una hjá vini,

eyfirskum aðalsmanni:

Árna Kristjánssyni.

Á útveggnum tróndi járnskúlptúr sem sýndi Don Quixote og Sancho Panza á herför sinni. Er húsráðandi kom til dyra sagði hann sér svipa til þeirra; hann hefði glímt við vindmyllur alla ævi.

Hann leiddi mig upp í "ruslakompuna" sína - og væri stássstofan mín sem ruslakompan sú! Steinwayinn í horninu, uppi um veggi myndir af heimsfrægu listafólki sem tengst hafði honum tilfinningaböndum - líkt og allir hlutu að gera sem kynntust þessum manni. Slíkir voru persónutöfrar hans.

Hér gat að líta bókasafn húsráðandans - og þvílíkt safn! Úrval alls hins besta sem vestræn menning hefur saman sett. Þar spjölluðum við margt í skini lampans, meðan íslenskt skammdegi rann sitt skeið úti fyrir. Á slíkum stundum kynntist ég sálardjúpum þessa manns sem svo margt hafði lifað og hugsað. Engan mann hef ég hitt sem las slíkar ástríður og hughrif úr tónum! Tónlistin varð honum ómæld uppspretta. Á hana var hann óvægur en skarpur dómari. Alla gömlu meistarana hafði hann í hávegum - en Chopin var heilagur. Ímigust hafði hann á sýndarspili og fingragandreið "virtúósa". Og "das künstliche" var honum um geð, jafnt í hljómlist sem daglegu lífi.

Allar helstu menningarlindir tuttugustu aldar hafði þessi maður kynnst við. Margt mótlætið hafði rist hann - en óskert var manngildi hans og mildi. Og er hann kvaddi mig höndum tveim - sagði hann eitt sinn sem ósjálfrátt: "Wir bleiben Freunde!"

Mér er minnisstætt, eitt sinn er ég heimsótti hann, hve hann fylgdist andaktugur með háloftasiglingu roðaskýja. Öðru sinni hitti ég hann gagntekinn af þýðingu Jónasar á sálmi Addisons, "Festingin víða, hrein og há...". Og ég léði honum ritföng svo hann gæti fest orð listaskáldsins góða hjá sér. Vera má að þau hafi ratað í minnisbækur hans - einar fegurstu bókmenntir sem ég hef skyggnst í um dagana: Úrklippur úr blöðum og tímaritum og hugrenningar með, eðalbornar og tærar. Klippurnar lýstu næmum smekk á hið myndræna sem mótar, bæði til góðs og ills. "Árni er einn af þessum mönnum sem allt lesa, allt vita og allt skilja," sagði Páll Ísólfsson. Sannari orð hafa vart verið fest á pappír.

Nú er Árni Kristjánsson allur - og með honum síðasta líftaug okkar til frumherjanna í tónlist og fagurfræðum. Hann mun þó lifa í hugskoti allra þeirra sem honum kynntust og njóta fengu mannhygðar hans. Og í skrifum sínum og þýðingum; einum stíltærustu skrifum sem ég hef lesið. Hann mun lifa í fantasíu Schumanns, tónaglitrinu í fyrsta þætti d-moll-konsertsins eftir Brahms og í Nocturne Chopins opus 62, "hulduspili um dauðann".

Að leiðarlokum sný ég kveðjuorðum hans eftir þjóðskáldið frá Fagraskógi til hans sjálfs: "Er lífið draumur?" Ef til vill fáum við svar við þeirri spurningu, þegar við höldum til ókunna landsins. En reynist svo, að "þar bíða vinir í varpa, sem von er á gesti", vildi ég feginn eiga eftir að hitta vin minn aftur fyrir hinu gullna hliði, ljómandi af gleði og góðvild."

Jón B. Guðlaugsson.

Vinur minn Árni Kristjánsson er látinn og sakna ég hans mikið þótt sambandið hafi verið stopult hin síðari ár af eðlilegum orsökum. Ég kynntist Árna fyrst ungur að árum er hann lék í tríói Tónlistarskólans ásamt Birni Ólafssyni og Dr. Edelstein, en tríóið lék stundum undir söng móður minnar, Guðrúnar Ágústsdóttur, m.a. á tónleikum í Gamla bíói. Seinna hafði Árni samband við mig og bauð mér í tónleikaför með sér til Svíþjóðar. Þar fluttum við m.a. íslensk þjóðlög og ræddi Árni um lögin við áheyrendur. Við fengum mjög góða gagnrýni og hljóðrituðum við þjóðlög þessi ásamt íslenskum og erlendum sönglögum fyrir Ríkisútvarpið. Úrval þess var gefið út á breiðskífu sem dagaði uppi af annarlegum ástæðum.

Árni vann mikið fyrir Kammermúsíkklúbbinn og er honum var falið að standa fyrir flutningi á Schwanengesang Schuberts á tónleikum klúbbsins hafði hann samband við mig og bað mig að syngja ljóðalögin. Var ég mjög montinn af. Ég var tuttugu árum yngri en Árni og samband okkar oft eins og samband föður og sonar. Við æfðum mikið og leiðbeindi hann mér myndarlega, ekki síst í framburðinum á þýskunni sem hann hafði frábært vald á. Sem betur fer hljóðritaði Ríkisútvarpið flutning okkar í hljóðveri 1 á Skúlagötu og þegar farið var að huga að því að gefa út geisladisk með úrvali af söng mínum spurði ég Árna hvort ekki mætti nota eitthvað af því sem við hefðum hljóðritað saman á diskinn. "Notaðu bara það sem þú vilt vinur," sagði Árni þá og þótti mér mjög vænt um það. Þegar til kom urðu diskarnir tveir og annar þeirra helgaður samvinnu okkar Árna Kristjánssonar.

Árni Kristjánsson var afburðagreindur maður, fíngerður og viðkvæmur en þó sterkur. Mér eru ógleymanlegar allar þær stundir er við áttum saman og veltum fyrir okkur lögum og ljóðum og lærði ég mikið af honum. Árni var ritfær maður og þótti mér vænt um að fá Beethoven-bók hans fyrir jólin.

Eiginkonu Árna, Önnu G. Steingrímsdóttur, börnum og öðrum ættingjum sendi ég mínar innilegustu samúðarkveðjur.

Megi guð blessa ykkur öll.

Kristinn Hallsson.

Árni Kristjánsson píanóleikari er látinn. Með andláti hans verða kaflaskipti í íslenskri menningarsögu. Þegar skrifað er um slíkan mann er erfitt að gera því efni viðhlítandi skil í fáum orðum, því slíkt er umfang, stærð og áhrif þessa manns á tónlistar- og menningarlíf okkar Íslendinga á nýliðinni öld. Við vorum svo lánsöm að eiga slíkan persónuleika á tímum sem þurftu ekki einungis á góðum listamönnum að halda heldur líka mönnum sem vörðuðu veginn í menningarlegi tilliti.

Störf Árna Kristjánssonar í íslensku þjóðlífi eru geysilega margþætt og mikil að vöxtum. Til marks um það er rétt að nefna störf hans sem píanóleikara og kennara en hann kenndi í fimmtíu ár við Tónlistarskólann í Reykjavík. Þegar Páll Ísólfsson tónskáld og organleikari lét af störfum sem skólastjóri Tónlistarskólans í Reykjavík tók Árni við því starfi og gegndi því þangað til hann tók við starfi tónlistarstjóra Ríkisútvarpssins. Á þeim tíma var starfssvið tónlistarstjóra ekki einungis bundið við útvarpið heldur var rekstur og sérstaklega listræn stjórnun Sinfóníuhljómsveitar Íslands stór þáttur í starfi hans.

Enda þótt starf Árna hjá Ríkisútvarpinu væri mjög tímafrekt hafði hann samt tíma aflögu til að halda tónleika, kenna, skrifa greinar og halda erindi. Er það með ólíkindum hvernig hann fór að því að komast yfir þetta allt. Ég minnist með gleði og þakklæti ógleymanlegra tónleika sem Árni hélt með Erling Blöndal Bengtsson þegar þeir léku til dæmis öll verk Beethovens fyrir selló og píanó. Einnig minnist ég stórkostlegra tónleika í Austurbæjarbíói þegar hann lék með ítalska fiðlusnillingnum Pinu Carmirelli.

Píanóleikur Árna var gæddur einstakri tónfegurð og næmleika sem er sjaldgæft að heyra, jafnvel hjá heimsþekktum listamönnum. Sjálfur var ég svo heppinn að fá að leika með honum kammermúsík við nokkur tækifæri og var það mér ómetanleg lífsreynsla.

Árni var mikill gæfumaður í einkalífi því í eftirlifandi eiginkonu sinni Önnu Steingrímsdóttur eignaðist hann einstakan lífsförunaut. Við hjónin sendum börnum þeirra og fjölskyldum okkar innilegustu samúðarkveðjur.

Ég hitti Árna í síðasta sinn hér á jörðu 23. desember síðastliðinn. Ég kom gangandi utan úr skammdeginu og nálgaðist Sóltún þar sem þau Anna bjuggu síðustu misserin. Matsalurinn var uppljómaður en fátt manna var þar inni. Hvíthærður maður sat við píanóið umkringdur litlum hópi ástvina. Þessi mynd segir allt: Annars vegar list Árna Kristjánssonar og hins vegar þeir sem unnu honum sem manneskju og listamanni. Ég er þakklátur fyrir að þjóðin skyldi eiga slíkan mann. Guð helgi og blessi minningu Árna Kristjánssonar píanóleikara.

Gunnar Kvaran.

Kveðja frá Félagi íslenskra tónlistarmanna

Árið 1940 stofnuðu tólf tónlistarmenn, sem allir höfðu lagt á sig langt tónlistarnám erlendis, fagfélag íslenskra tónlistarmanna. Árni Kristjánsson píanóleikari var einn af stofnendum og var alla tíð drifkraftur í starfi félagsins. Vart var sú nefnd innan félagsins að hann legði þar ekki sitt lið, auk stjórnarstarfa. Hann var ritstjóri og upphafsmaður að útgáfu tímaritsins Tónlistarinnar, sem félagið hafði forgöngu um að gefa út, og lét sig nótnaútgáfu miklu varða auk fjölþættra hagsmunamála tónlistar og tónlistarfólks.

Árni er tvímælalaust einn frumkvöðlanna í íslensku tónlistarlífi með píanóleik sínum og kennslu, skólastjórn, útvarpsmálum og ritstörfum. Slík upptalning er fátækleg þegar hugsað er til hins ómetanlega starfs sem hann vann fyrir list og menningu.

Árni var heiðursfélagi í Félagi íslenskra tónlistarmanna og félagið vottar honum virðingu sína og þökk að leiðarlokum og biður ástvinum hans blessunar Guðs.

Margrét Bóasdóttir.

Það er glampandi sól og mannlífið iðar af eftirvæntingu og kæti. Sumarið hafði verið gott og stutt í fyrsta skóladaginn. Mér hafði áskotnast mikill fjársjóður, skínandi túkall sem ég geymdi í hendinni og lét mig dreyma um allar þær allsnægtir sem biðu mín. Við mamma göngum niður Laugaveginn og ég valhoppa við hlið hennar. Allt í einu heyrist djúp og þýð rödd fyrir aftan mig: "Stúlka mín, getur ekki verið að þú hafir misst þennan túkall?" Ég sný mér við og lít upp til manns sem tekur kurteislega ofan og hneigir sig. Sólin blindar mig en ég sé samt góðlegt bros og finn hlýja nærveru þessa óþekkta manns sem ómögulegt er að gleyma. "Geymdu hann vel, þetta gæti verið lukkupeningur," segir hann með stríðnisbrosi, tekur ofan aftur og gengur svo teinréttur og glæsilegur sína leið út í sólskinið. Ég lít spyrjandi á mömmu sem segir með miklum áhersluþunga: "Þetta var Árni Kristjánsson, okkar mesti píanóleikari." Mig setur hljóða og skyndilega hafði þessi túkall fengið alveg nýja merkingu. Öll áform um innkaup fuku út í veður og vind og enn þann dag í dag geymi ég þennan litla lukkupening vel.

Það var svo rúmum áratug síðar að lukkutúkallinn sannaði gildi sitt og ég gerðist nemandi Árna við Tónlistarskólann í Reykjavík. Hann var ekki maður margra orða í kennslu en það fór aldrei á milli mála hvað honum fannst. Ást hans á tónlistinni og innsæi gerðu tímana að upplifun sem seint verður hægt að setja í orð. Auk þess að veita ómetanlega leiðsögn á hljóðfærið hafði hann mikil áhrif á mig sem ungling, bæði í lífi og list. Stundum eftir mikið puð og erfiða viðureign við stórt verk átti hann það til með einu augnaráði eða örfáum orðum að gefa því öllu tilgang þannig að maður gleymdi stað og stund og varð uppnuminn af verkinu. Mér er það mjög minnisstætt þegar hann gekk léttfættur upp tröppurnar í Tónlistarskólanum til að hlusta á mig spila Grieg konsertinn, þá tæplega níræður. Hann settist við hljóðfærið og spilaði hljómsveitarpartinn eins og hann hefði aldrei gert annað. Hann þekkti hverja rödd, hvert stef og gaf því öllu ljóðrænt líf. Honum þóttu efnistökin fullhikandi hjá mér og náði í blað og blýant og skrifaði niður nokkrar línur sem Ibsen hafði skrifað í gestabók Griegs: "Spil som stenen spruter gnister! Spil som dyrehammen brister!" og um leið var öll feimni við verkið horfin. Hann kunni svo vel að hrífa mann með sér og leysa tónlistina úr læðingi. Allt var einhvern veginn ævintýri fyrir honum. Það var eins og hann heyrði tónskáldið tala. Hann lifði tónlistina á sinn einstaka hátt og miðlaði upplifun sinni ógleymanlega.

Það eru sannarlega forréttindi að hafa notið leiðsagnar og vináttu Árna Kristjánssonar. Hans vitjunartími er kominn en rödd hans á eftir að bergmála lengi meðal komandi kynslóða. Ég er þess fullviss að hans bíður heiðurssæti á himnum. Ég minnist Árna með innilegu þakklæti og söknuði og sendi Önnu og öllum ástvinum hans hlýjar samúðarkveðjur.

Og þegar allt er horfið

heyrist ekkert lengur

ekkert

og það heyrist

(Úr ljóði eftir N.A. Valkeapaa.)

Steinunn Birna Ragnarsdóttir.

Árni Kristjánsson, einn af merkustu tónlistarmönnum þjóðarinnar, er horfinn af sjónarsviðinu. Hann var lærifaðir fjölmargra píanónemenda, allt frá fyrstu dögum Tónlistarskólans í Reykjavík eða frá 1933, þrem árum eftir að skólinn tók til starfa. Síðar tók hann við af dr. Páli Ísólfssyni sem skólastjóri skólans. Fyrstu kynni mín af Árna eru mér ljóslifandi í minningunni, er ég sem byrjandi í píanóleik lék menúett eftir Mozart á prófi. Hinn vingjarnlegi persónuleiki hans og hvetjandi viðbrögð höfðu góð áhrif. Síðar átti ég því láni að fagna að njóta handleiðslu hans í nokkur ár, mikilvæg og mótandi ár. Minnisstæðar eru kennslustundirnar við gamla Steinway-flygilinn í stofunni baka til í "Þrúðvangi" við Laufásveg, þar sem skólinn var þá til húsa. Sagt var að flygillinn hefði verið þar mörgum árum áður á sama stað í húsinu er Einar Ben. var þar húsráðandi. Árni hafði lag á að opna töfraheima, ekki aðeins tónlistarinnar, heldur listanna allra fyrir nemendum. Hann gerði viðfangsefnin, tónverkin, meira heillandi og jók skilning á þeim með vel völdum dæmum úr hvaða listgrein sem var. Með eftirminnilegum dæmum "kveikti" hann eiginlega í nemandanum, opnaði augu hans fyrir margslungnu litrófi listanna. Hann opnaði glugga í ýmsar áttir, oft óvæntar. Um leið jók hann á einbeitingu nemandans fyrir einstökum þáttum, nákvæmni í smáatriðum, með því að efla athygli þeirra. Að sjálfsögðu fór hann í hin fjölmörgu tæknilegu atriði sem nauðsynleg eru hverjum píanóleikara, en lagði ávallt áherslu á mikilvægi þess að hafa vakandi athygli fyrir eðli og einkennum hvers tónverks, tengslum tækni og túlkunar. Forvitinn nemandi gat að kennslustund lokinni fengið brennandi áhuga á að kynna sér verk tiltekins rithöfundar, skoða einhverja málverkasýningu, hlusta eftir nið fossins eða hlýða á tónlist aðra en píanótónlist. Það vakti áreiðanlega ekki fyrir Árna að ala upp fageðjóta í píanóleik. Hvort þessar tilraunir hans náðu tilætluðum árangri eða ekki er víst að hann sáði frækornum í vitund nemenda sem uxu fyrr eða síðar upp í eitthvað sem hefur orðið hverjum og einum mikils virði.

Auk kennarans Árna átti ég þess kost að heyra hann á tónleikapallinum, á einleikstónleikum, í píanókonsertum og kammertónlist. Ekki ætla ég að hætta mér út í að lýsa leik hans nánar, en vil samt ekki sleppa því að nefna, að þar birtist næm og djúp túlkun, streymandi eins og af sjálfu sér, áreynslulaus og eðlileg.

Þessi næmleiki Árna birtist ekki aðeins í tónlistinni, því að bæði var hann víðlesinn á nokkrum tungumálum og hafði sérstakt vald á íslensku máli. Kom þetta bæði fram í umfjöllun hans um tónlist af ýmsu tagi í útvarpi, en ekki síður í þýðingum hans og bókum um nokkur þekkt tónskáld. Er ég starfaði í nokkur sumur á tónlistardeild ríkisútvarpsins kynntist ég betur þessari hlið Árna, en þá bjargaði hann mönnum oft frá stirðum orðabókarþýðingum með því að koma með fleygar í staðinn. Hin síðari árin heimsótti ég Árna af og til ásamt Hauki Guðlaugssyni, söngmálastjóra þjóðkirkjunnar. Hann hélt skýrri hugsun þrátt fyrir háan aldur, kímnigáfu sinni og þessari skemmtilegu sjálfsgagnrýni sem honum var svo eðlislæg og við kunnum vel að meta. Með Árna Kristjánssyni kveðjum við einn af máttarstólpum íslensks tónlistarlífs.

Halldór Haraldsson.

Ég kveð Árna Kristjánsson píanóleikara með miklum söknuði og þakklæti. Fráfall hans var ekki óvænt. Hann var orðinn 96 ára gamall. Seinast hitti ég hann á afmælisdaginn hans 17. desember síðastliðinn. Það geislaði af honum innri ró og sátt öldungsins og um leið hlýja og tignarleg fegurð. Þessi sjón rennur mér seint úr minni.

Árni var alla tíð mikill höfðingi og glæsimenni. Hann umgekkst okkur unglingana, sem hófu hjá honum píanónám, eins og við værum prinsar eða prinsessur. Þegar við gengum inn í kennslustofuna breyttist hún samstundis í höll. Árni opnaði fyrir okkur hvern glæsisalinn af öðrum til helstu meistara tónbókmenntanna: Bachs, Mozarts, Beethovens, Schuberts, Chopins... Hinn háleita, göfuga og næma skilning hans á verkum þeirra gerðum við að okkar eigin. Hann miðlaði af þessum fjársjóði með óendanlegri gjafmildi, hann spilaði tónlist þeirra fyrir okkur eða með okkur og útskýrði ýmist með orðum, látbragði og jafnvel dansi ef á þurfti að halda. Að kennslustund lokinni beið blákaldur raunveruleikinn í Kópavogsstrætó á leiðinni heim en hugurinn var staddur allt annars staðar, líkt og snortinn töfrasprota.

Einstakur skilningur Árna á listinni, fáguð framkoma hans, kímnigáfa og frásagnargleði auk hlýju gagnvart nemendum sínum, sem átti sér engin takmörk, er ómetanlegt veganesti allra sem nutu kennslu hans. Í starfi þeirra sem tónlistarmenn, kennarar og túlkendur mun Árni Kristjánsson lifa áfram og áhrif hans berast komandi kynslóðum.

Við Árni Tómas sendum Önnu og afkomendum þeirra Árna innilegar samúðarkveðjur.

Selma Guðmundsdóttir.

Með Árna er genginn fulltrúi þeirrar veraldar sem var. Glæsilegur og virðulegur ásýndar með stálgráan hármakka, í ullarfrakka og með hatt á höfði sem hann tók ofan þegar hann heilsaði fólki og skipti þá engu hvort um unglingsstúlkur eða heldri menn væri að ræða. Á göngum Tónlistarskólans bar hann gjarnan hönd að höfði þegar hann heilsaði nemendum sem ósjálfrátt réttu úr sér og stækkuðu sjálfir.

Árni var einstakur kennari og bjó yfir leiftrandi skáldlegri sýn á tilveruna. Hann bar ómælda virðingu fyrir tónlistargyðjunni og hvers konar tilbúningur í tónlistarflutningi var eitur í hans beinum. Upplifun hans var sterk og smitaði svo út frá sér að eftir spilatíma þar sem Debussy var viðfangsefnið hafði nemandinn heimsótt Impressjónistasafnið í París, teygað að sér vatnaliljur Manets, lifað í ljóðum Baudelairs og komið við í Moulin Rouge. Allt gerðist þetta kannski í einni kennslustund í stofu 3 í Tónó og þetta voru góð ferðalög.

Árni var allt í senn heimsmaður, fagurkeri, lífskúnstner og óborganlegur prakkari. Meðfædd fullkomnunaráráttan og leitin að þeirri fegurð sem í tónlistinni býr leiddu til þess að hann gerði allt að því ómannlegar kröfur til sjálfs sín, en um leið skynjaði hann skoplegri hliðar þessarar ástríðufullu leitar og hafði þá á orði að líkt hefðust þeir að, riddarinn hugumprúði Don Kíkóti og hann.

Nú leitar hugurinn til hinna fjölmörgu heimsókna á Hávallagötuna þar sem alltaf var hátíð. Árni situr í hornstólnum í stofunni og er kominn í hæstu hæðir, en Anna ber púrtvín og aðrar kræsingar á borð um leið og hún bætir í frásögn bóndans þar sem við á.

Þakklæti fyrir óviðjafnanlega leiðsögn um undraveröld listarinnar er mér efst í huga á kveðjustund. Blessuð sé minning Árna Kristjánssonar.

Svana Víkingsdóttir.

Kennari okkar hr. Árni Kristjánsson píanóleikari hefur kvatt jarðlífið.

Betri kennara er vart hægt að hugsa sér. Hann hreif okkur með sér um leynistigu tónlistarinnar, um holt og hæðir, skóga og vötn Noregs og Þýskalands. Dimmar borgir Evrópu og bjarta heima alheimsins. Kenndi okkur að meta vorperlur og sumarblíðuna er streymdi gegnum tónlistina. Hann kenndi okkur að njóta, finna málarana og skáldin gegnum tónana, finna fegurðina í litbrigðum listarinnar. Hann mótaði hug okkar og tilfinningar.

Kæri Árni, hafðu þökk fyrir frábæra leiðsögn. Guð blessi vegferð þína inn í ljósheima og Guð blessi þitt fólk sem eftir situr með söknuð í hjarta.

Arndís Steingrímsdóttir,

Erla Stefánsdóttir,

Hildur Karlsdóttir.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.