Kistunni hefur tekist að verða ein af mikilvægari röddum fræðasamfélagsins.
Kistunni hefur tekist að verða ein af mikilvægari röddum fræðasamfélagsins.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Skjálftar áttu sér stað á fleiri sviðum en því jarðfræðilega árið 2000. Látið var af útgáfu Tímarits Máls og menningar það ár og vaknaði í kjölfarið mikið umtal. Árið 2001 var hins vegar hafin útgáfa fræðirits á vegum Hugvísindastofnunar Háskóla Íslands, Ritsins, en slíkt framtak, eitt og sér, er vitanlega fréttnæmt en í þessu tilviki bætist við sú staðreynd að verið var að fylla ákveðið tómarúm, jafnvel að bregðast við fráfalli hins eldra tímarits.

SVIPTINGAR hafa átt sér stað undanfarin misseri á íslenska fræðiritamarkaðnum og getur það talist fréttnæmt af ýmsum ástæðum, ekki síst þeirri að öllu jöfnu er hér ekki um ýkja sviptivindasaman vettvang að ræða. Breytingarnar sem hér er vísað til felast ekki einvörðungu í ritstjóraskiptum eða útlitsbreytingum, en hvort tveggja getur talist eðlilegur hluti af tilveru og æviskeiði fræðirita, heldur hafa tímarit sem lifað hafa með þjóðinni horfið og önnur litið dagsins ljós; fornfræg rit hafa breytt um áherslur og nýjum þátttakendum á markaðnum hefur fylgt ný sýn á fræðasamfélagið. Tilkoma netmiðlanna hefur einnig átt stóran þátt í umrótinu þar sem hraði og aðgengileiki þeirra hefur aukið samkeppni í upplýsingamiðlun og breikkað vettvang fræðilegrar umræðu. Full ástæða er því til að gefa breyttri ásýnd fræðiritasamfélagsins nánari gaum. En áður en athyglinni er að fullu beint að umhverfinu eins og það lítur út um þessar mundir er kannski rétt að líta um öxl og rifja upp hvernig fræðiritamarkaðurinn leit út ekki alls fyrir löngu.

Sendiherrar faglegrar orðræðu

Úrval íslenskra fræðirita hefur í gegnum tíðina verið umtalsvert og í raun fjölbreyttara en margur skyldi ætla, sérstaklega ef tekið er mið af litlu þjóðfélagi og agnarsmáu háskólasamfélagi. Þegar litið var yfir framboðið á árum áður blasti vitanlega fyrst við virðuleg, ábúðarfull og eilítið þungbúin ásýnd Skírnis, rits sem lengi hefur verið óumdeildur leiðtogi á ritamarkaðnum og eftirsóknarverðasti vettvangur fræðimanna sem birta vilja niðurstöður rannsókna í hugvísindum. Þetta þarf ekki að koma á óvart. Skírnir er elst íslenskra rita og státar af sögu, hefð og félagslegu hlutverki sem gerir það einstakt í röð fræðirita hér á landi. Tímarit Máls og menningar (TMM) var í samanburði við Skírni dálítið eins og litli bróðir, sprækari og kom oftar út. Ekki jafnalvöruþrunginn og stóri bróðir og hafði þess vegna ef til vill víðari skírskotun meðal almennings, en hafði á móti ekki alveg sambærilegan þunga. Þessi tvö ágætu rit voru andlit fræðasamfélagsins, sendiherrar faglegrar orðræðu og einn helsti samræðuvettvangur hugvísindamanna, skálda og þeirra sem áhuga höfðu á þjóðlegri og alþjóðlegri menningu. Ekki má þó gleyma fræðiritum með minni útbreiðslu sem gegnt hafa hliðstæðu en afmarkaðra hlutverki, Andvara, Jóni á Bægisá og Sögu (hér skal jafnframt minnast skammlífari inngripa líkt og Tímarits Bjarts og frú Emilíu og Fjölnis, en hið síðarnefnda kom aðeins út í tveimur heftum). Í grófum dráttum leit tímaritalandslagið svona út fyrir skemmstu, tvö sögufræg rit og í kringum þau sveimuðu ýmsir fylgihnettir. Skjálftar áttu sér hins vegar stað á fleiri sviðum en því jarðfræðilega árið 2000. Látið var af útgáfu TMM það ár og vaknaði í kjölfarið mikið umtal, sem ekki minnkaði er arftakinn kom fram á sjónarsviðið. Nú hafa hins vegar borist fréttir um að Mál og menning muni með öllu láta af tímaritaútgáfu, frá og með næsta hausti, og markar það enn ein tímamótin. Árið 2001 var hins vegar hafin útgáfa fræðirits á vegum Hugvísindastofnunar Háskóla Íslands, Ritsins, en slíkt framtak er eitt og sér vitanlega fréttnæmt en í þessu tilviki bætist við sú staðreynd að verið var að fylla ákveðið tómarúm, jafnvel að bregðast við fráfalli TMM í sinni upprunalegu mynd.

Tímarit Máls og menningar eða Tímarit um menningu og mannlíf

Þrjú ár eru liðin frá því að látið var af útgáfu TMM og óhætt er að telja þann atburð marka ákveðin skil í sögu fræðirita á Íslandi. Um áratuga skeið var TMM vettvangur fyrir gagnrýna, fróðlega og pólitíska umræðu um menningarmál og í seinni tíð, undir ritstjórn Friðriks Rafnssonar, var í auknum mæli leitast við að kynna íslenska lesendur fyrir erlendum straumum í bókmenntum og hugvísindum. Auk þess var TMM jafnan mikilvægur vettvangur fyrir frumbirtan skáldskap, smásögur jafnt sem ljóð. Vart er mögulegt að minnast einstakra framlaga í þessu samhengi. Merkustu skáld og fræðimenn þjóðarinnar skrifuðu í ritið og skildu þar eftir sig verk á ýmsum sviðum sem lesendur eiga vafalaust eftir að halda áfram að kynna sér af áhuga um ókomna tíð.

Tómarúmið sem fráfall Tímarits Máls og menningar skildi eftir sig var ekki fyllt af Tímariti um menningu og mannlíf sem einnig er gefið út af Máli og menningu og hóf göngu sína skömmu eftir opinbert andlát fyrrnefnda ritsins. Enda virtist það alls ekki eiga að vera hlutverk hins nýja TMM, eða ætlunarverk ritstjóra þess, Brynhildar Þórarinsdóttur, að feta sömu eða svipaða slóð og gert hafði verið í tíð forverans. Breytingarnar sem birtust lesendum við útkomu fyrsta heftisins í apríl 2001 voru of róttækar til að sú hugsun gæti hvarflað að nokkrum að aðeins um útlitsleg umskipti væri að ræða. Reyndar birtist hér nokkur vandi varðandi dánartilkynningu TMM. Enda þótt umrædd skil hafi verið afgerandi, ekki var um að villast að TMM var ekki lengur til, þá var útgáfu þess ekki hætt í sama skilningi og jafnan fylgir slíkum yfirlýsingum - svo undarlega sem það kann nú að hljóma - heldur var haldið í hefðina með annarri hendi meðan henni var vísað á bug með hinni. Þetta birtist í þeirri staðreynd að haldið var í upphafsstafi eldri útgáfunnar - hálfgert lógó hins sögufræga tímarits - þótt nafninu sjálfu og flestu öðru væri varpað fyrir róða. Þannig áttu sér stað yfirgripsmiklar breytingar á stefnu, innihaldi, markhópi og útliti tímaritsins en samt var gerð tilraun til að halda í þann virðingarljóma sem felst í stöfunum TMM.

Tímaritið hafði áður verið hannað og hugsað á grundvelli textamiðlunar. Lítið var um myndskreytingar og því kannski óhætt að fullyrða að 120 blaðsíður með jöfnu svörtu letri - og nær engu öðru - hafi aðeins höfðað til afmarkaðs lesendahóps og auglýsendur hafi ekki tilheyrt honum. Nýja blaðið reynir augljóslega að auka aðdráttarafl sitt, hönnun (útlit, umbrot, uppsetning) er í fyrirrúmi með tilheyrandi myndskreytingum, greinar eru styttri og almennari og fókus á poppkúltur (áður nánast óþekktur) orðinn áberandi. Breytingarnar eru sem sagt svo víðtækar að ekki er annað hægt en að líta á nýja ritið sem nýtt og sjálfstætt tímarit. Það er í þessu samhengi sem spurningar kunna að hafa vaknað um gildi þess að viðhalda upphafsstöfunum. Var TMM einfaldlega ekki framliðið? Hefði núverandi tímarit útgáfuforlagsins ekki betur hafið göngu sína án þess að hafa fortíðina hangandi yfir hverju hefti? Þannig hefði vafalaust mátt skapa nýju framtaki réttlátara umhverfi og það hugsanlega átt auðveldara með að finna eigin rödd.

Andlitslyftingar og elliglöp - eða endurnýjun?

Sitt sýnist vafalaust hverjum um þessar spurningar, og ljóslega hafa aðstandendur tímaritsins verið á báðum áttum ef marka má síðbúna nafnabreytingu þar sem tímaritið sem átti að vera um mannlíf og menningu hvarf eins og vondur draumur og upphafsstöfunum var ljáð upphafleg merking þar sem ritið var aftur eignað Máli og menningu. Það kann hins vegar að reynast óþægilega auðvelt að spyrja spurninga sem þessara nú þegar allt útlit er fyrir að endalok núverandi endurholdgunar TMM sé á næsta leyti. Og kannski mátti alltaf líta á áframhaldandi notkun vörumerkisins sem virðingarvott við gamla ritið. Að upphafsstöfunum hafi verið ætlað að halda minningunni um eldra ritið á lofti. Þeirri staðreynd að erfðagripnum var einnig ætlað að gegna markaðslegum skyldum er svo sem heldur ekki miðlægasta umræðuefnið í þessu samhengi, og átti aldrei að byrgja mönnum sýn á jákvæðar hliðar framtaksins. Í dómsuppkvaðningunni um gildi breytinganna og verðleika arftakans skiptir innihaldið sköpum, sú stefna sem ritstjóri tímaritsins tekur (tók?) og hvað framreitt hefur verið fyrir lesendur.

Rétt er að minnast þess að skoðanir voru mjög skiptar um gildi umbreytinganna sem áttu sér stað á hinum vel metna miðli - andlitslyftingar, myndu sumir segja, en þar sem slík aðgerð ber ellimörk, ef hún er ekki vitnisburður um hrein elliglöp, má hugsanlega teljast ósanngjarnt að nota hugtakið í þessu samhengi - en gagnrýnin fólst meðal annars í ásökunum um ósmekklega markaðsvæðingu rits sem um áratugaskeið hafði verið helgað menningarmálum, og hefði því ef til vill átt að vera hafið yfir slík sjónarmið. Sumum fannst skiptin fátækleg. Þeim fannst sárt að sjá gamla TMM víkja fyrir riti sem virtist tilheyra dægur- og markaðsmiðuðum blöðum. Nóg væri af slíku fyrir. Slík gagnrýni ætti að sjálfsögðu rétt á sér ef ofangreind lýsing félli að hinu nýja TMM. Staðreyndin er hins vegar sú að TMM reyndist að mörgu leyti búa til nýtt þrep á tímaritamarkaðnum (reyndar mætti líka benda á tímaritið Veru í þessu samhengi). Það sagði skilið við veröld fræðirita í ströngum skilningi orðsins en engu að síður staðsetti nýja tímaritið sig mörgum þrepum fyrir ofan yfirborðskennda útlitsdýrkun og ímyndasmíði rita á borð við Nýtt líf og Mannlíf. Í senn styðst það þó (að nokkru leyti) við poppað og aðgengilegt útlit þessara mánaðarrita. Kannski mætti halda því fram að á þessu tímabili líktist TMM eina helst hannaðri og auglýsingavænni útgáfu af bandaríska tímaritinu New Yorker. Með öðrum orðum, formið og stefnan sem ritið tók upp var áhættusöm en metnaðarfull. Efni þess yfir þriggja ára tímabil hefur jafnan verið vandað og vel uppsett, og ætlað mun víðari lesendahópi en hin hefðbundnu fræðirit ná til. Þannig má kannski ímynda sér að ætlunin hafi verið að skapa tímaritinu stöðu sem eins konar brú milli fræðaheimsins og almennari lesenda. Þá hafa áhugaverðar umræður spunnist á blaðsíðum tímaritsins um menningu og pólitík, ekki síst heimsmálin, og er full ástæða til að halda að TMM, hefði það haldið áfram, gæti hafa gegnt virðingarverðu hlutverki í samtímaumræðunni.

Framtíð fræðirita

Að sjálfsögðu er eftirsjá að tímariti með jafnmikilvæga sögu og TMM hinu eldra. Óskandi væri að tilkoma hins nýja tímarits hefði ekki krafist fráfalls hins gamla. Neikvæð skilaboð breytingarinnar kunna að útskýra að nokkru leyti blendin og tortryggin viðbrögð við nýja ritinu. Vísbendingar um að ekki sé grundvöllur fyrir rit sem byggjast á fræðilegum og faglegum skrifum, skrifum sem ekki taka tillit til markaðslögmála og byggjast á mikilli og einlægri vinnu innan afmarkaðra fræðigreinar - og eru því ekki jafn lesvæn og það sem birtist í öðrum fjölmiðlum - vísbendingar í þessa veru eru erfiðar viðfangs í augum fræðasamfélagsins sem treystir á ákveðin rit sem vettvang (jafnvel hinn eina) til að koma rannsóknum, athugunum og viðhorfum sínum á framfæri. Ef þessar vísbendingar eru sannar eru þær heldur ekki jákvæðar fyrir íslenskt menningarsamfélag - hið sögufræga bókmennta- og menningarsinnaða Ísland sem um er skrifað í ferðamannabókum - þar sem fræðirit gegna ómissandi hlutverki. Kemur þar til staða ritanna sem vettvangur fyrir vel rökstudda og ábyggilega umfjöllun um ólík en mikilvæg málefni (kvótakerfið, alþjóðavæðingu og þjóðarhugtakið svo nokkur nýleg dæmi séu nefnd) sem takmarkað svigrúm er til að sinna í dægurbundnum fjölmiðlum. Auk þess (og á þetta þarf vart að minnast) sem listaumræðan fær í heild sinni meira rými til að blómstra á síðum fræðiritanna en í öðrum miðlum.

Hins vegar má ljóst vera að útgáfa fræðirita er ekki ýkja arðbær starfsemi. Jafnvel á stærstu málsvæðum er fræðiritaútgáfa rekin eða styrkt af háskólum eða opinberum stofnunum - og gengur samt á ýmsu. Þannig olli það miklu fjaðrafoki þegar Stanford-háskóli í Bandaríkjunum lagði nýverið því sem næst niður útgáfudeild háskólaforlagsins á sviði hugvísinda. Á undanförnum áratugum hefur þetta forlag staðið fyrir mörgum mikilvægustu útgáfum á þýðingum og frumsömdum fræðiritum í enskum málheimi. Það hefur því þrengt að fræðilegri útgáfu víðar en á Íslandi. Markaður er lítill, gróðavon minni og hugsjónir eru takmörkunum og kringumstæðum háðar.

Tímarit Hins íslenska bókmenntafélags

Hugsjónir hafa þó áhrif og þegar gott fólk er til staðar til að fylgja þeim eftir getur árangurinn verið aðdáunarverður, eins og nýafstaðið 175 ára afmæli Skírnis er vitnisburður um. Elsta fræðirit Norðurlanda gegnir enn lykilhlutverki í menningarumræðu þjóðarinnar og mun, af víðsýnni ritstjórastefnu undanfarinna ára að dæma, halda áfram að gera það um nánustu framtíð. Að minnsta kosti verður Skírnir ekki ásakaður fyrir að dveljast í hinum annálaða fílabeinsturni og glata þar af leiðandi tengslum við samfélag sem ört er að breytast. Þvert á móti, "nýjabrumið" fær pláss við hlið sígildari umfjöllunarefna. Áður rammbyggður virkisveggurinn sem aðskildi menningarheima hefur öðlast hengibrú í formi póstmódernískrar fjölhyggju og síki menningarfordóma hefur að mörgu leyti verið yfirstigið. Fræðileg umfjöllun um myndbönd Bjarkar Guðmundsdóttur er þar gott dæmi, en ekki þarf að rýna mjög djúpt í fortíðina til að sjá móta fyrir tímaskeiði þar sem tónlistarmyndbönd hefðu varla þótt boðlegt viðfangsefni fyrir Skírni.

En líkt og Sigurður Líndal bendir á í nýlegri grein um sögu Skírnis og stöðu þess í samtímanum er þó ýmislegt sem betur mætti fara á fræðiritamarkaðnum. Sigurður nefnir m.a. að á sama tíma og háskólamenntuðu fólki hefur fjölgað og umræðan um mikilvægi menntunar aukist hefur útbreiðsla Skírnis ekki vaxið í sama mæli. Ætla má að sama gildi um önnur fræðirit. Hann nefnir mögulegar orsakir, og þeirra mikilvægust er e.t.v sú að miðlum á öllum sviðum hefur fjölgað verulega síðustu áratugi. Samkeppnin um athygli einstaklingsins er gríðarleg og á sama tíma hafa kröfur um sérhæfingu aukist. En Sigurður bendir jafnframt á að í þessu kapphlaupi hefur prentmiðlum ekki gengið sem skyldi. Í samkeppni við sjónvarp - og aðra myndmiðla - eru prentmiðlar að lúta lægra haldi. Hann bendir réttilega á að orðstír bókaþjóðarinnar er byggður á vafasömum forsendum jólaneyslu og skyldulesningar í skólum. Umbreyting TMM getur í þessu samhengi talist dæmigerð - frá svart hvítum prentmiðli í átt að myndrænni, litríkri og aðlaðandi framsetningu. Ekki ber þó að skilja aðgreininguna sem svo að nýupptalið þríeyki sé á nokkurn máta neikvætt í sjálfu sér, þróunin er hins vegar í átt að aðgengilegu formi sem ekki krefst of mikils tíma eða einbeitingar.

Nýir miðlar, nýr fræðavettvangur?

Í grein sinni fjallar Sigurður um breytingarnar sem hafa átt sér stað á upplýsingamiðlun síðustu ár, og þá sérstaklega í samhengi við netbyltinguna. Hann varpar fram þeirri spurningu hvort þekkingarmiðlun muni færast yfir í netheima. Þetta er aðkallandi spurning því staðreyndin er sú að flest fræðirit í hinum enskumælandi heimi (og víðar) hafa á undanförnum árum flutt efni sitt yfir í "þekkingarrými" Netsins, jafnframt því sem prentun er haldið áfram. Stafræn framsetning hefur að sjálfsögðu marga kosti, og þaraf allnokkra fram yfir prentaða framsetningu. Þau sem til dæmis hafa nýtt sér alfræðibækur á stafrænu formi hafa kynnst þessum kostum af eigin raun, auk þess sem heildstæðir gagnabankar og leitarvélar sem veita áhugasömum aðstoð í ferð þeirra um rangala uppsafnaðs efnisforða eru vitanlega ómetanleg fyrir fræðistörf af öllu tagi. Sigurður veltir fyrir sér ýmsum möguleikum í þessu samhengi og því hvort Skírnir eigi eftir að hreiðra um sig á Netinu í fyrirsjáanlegri framtíð, nokkuð sem væri óskandi. Slíkar umbreytingar ættu þó ekki að þurfa að hafa gagnger áhrif á prentútgáfu fræðirita, enda hefur það sýnt sig að uppsetning á netvænum aðgangi að efni og árgöngum fræðirita (sem og annarra prentmiðla) virkar sem aukin þjónusta við notendur og viðbót við starfsemi viðkomandi útgáfu en ekki sem arftaki prentmiðilsins. Háskólar kaupa gjarnan aðgang að heildarsafni fræðirita á Netinu fyrir nemendur, auk þess sem þessi möguleiki yfirstígur landfræðileg mörk og endurnýjar og eykur gildi eldri greina. Þó verður að hafa tvennt í huga. Ekki eru allir nettengdir og prentaður texti er lesvænni (og sennilega hollari) en tölvuskjárinn, auk þess sem ánægjan af áþreifanleika útgefinna bóka og rita er meiri en af stafrænt sköpuðum ljósgeislum og útprentuðum lausablöðum.

Netmiðlar eru þó bylting í fjölmiðlun. Svo vel vill til að Íslendingar, sem er jú ein af nettengdustu þjóðum heims, geta státað af afar frambærilegu vefriti. Kistan er vefrit um menningartengd fræði í víðum skilningi, hefur í raun reynst vettvangur fyrir skrif á sviði bókmennta, menningarfræði, heimspeki, kvikmyndafræði, þýðingafræði o.m.fl. og er því kannski ekki auðvelt að marka henni tiltekinn bás. Að auki hefur Kistan skapað sér sterka stöðu á sviði bókmennta- og leikhúsgagnrýni og tekur þar flestum prentbundnum miðlum landsins fram hvað varðar framsetningu á faglegri og vel rökstuddri umfjöllun. Skiptir þar nokkru máli að kílóbæt í þekkingarrýminu eru bæði fleiri og ódýrari en dálkasentímetrar í dagblöðum.

Er þá ótalinn sá eðlisbundni kostur formsins að vera uppfæranlegur (eða afmáanlegur) með litlum fyrirvara og geta geymt nær ótakmarkaðan forða af eldri greinum og framlögum pistlahöfunda. Með því að nýta þessa möguleika hefur Kistunni tekist að verða ein af mikilvægari röddum íslenskrar menningarumræðu. Meðan á jólavertíðinni stendur er þar að finna að umfjöllun um nýjustu bókmenntirnar og hina níu mánuði ársins er vefsetrið vettvangur ýmiss konar umræðu um menningarmál. Að þessu leyti hefur frumkvöðlastarf Matthíasar Viðars Sæmundssonar borið góðan ávöxt.

Ný rödd, nýtt Rit

Tíðindum sætti þegar nýtt fræðirit hóf göngu sína undir lok ársins 2001. Ritið nefndist það og hefur frá upphafi verið undir ritstjórn Guðna Elíssonar, bókmenntafræðings, og Jóns Ólafssonar, heimspekings. Síðasta tilraun til að stofnsetja nýtt tímarit um menningarmál, Fjölnir, varði aðeins nógu lengi til að koma út tveimur eintökum og var þar þó sótt af krafti inn á almennan markað, bæði hvað varðar innihald og form. Ritið, sem gefið er út af Hugvísindastofnun Háskóla Íslands, er reyndar af öðrum toga, og lagt var upp í útgáfuferðalagið á mun lágstemmdari nótum en í Fjölni, sem vonandi gefur tilefni til að ætla að örlögin verði önnur. Útgáfa Ritsins ber vitni um fræðilegan metnað þegar litið er til efnis og efnistaka, og útlitið er hefðbundið og stílhreint.

Hér má reyndar finna veigamesta þátt framtaksins og birtingarmynd raunverulegs frumleika þess. Ólíkt öðrum fræðiritum á markaðnum, og hér verður að telja hið framliðna TMM með, miðast hver útgáfa Ritsins við ákveðið fræðilegt viðfangsefni eða þema. Þ.e.a.s. hér hefur verið fundinn ákveðinn fræðilegur millivegur milli sjarmerandi óreiðu Skírnis og fleiri rita og draumsins um sérhæfð íslensk fræðirit með því að helga hvert hefti Ritsins ákveðnu málefni eða fræðilegum vettvangi. Að þessu leyti líkist hvert hefti hefðbundinni útgáfu háskólaforlaga og víða erlendis er þessi leið farin í útgáfu fræðirita. Þannig hefur Ritið með sínum fyrstu útgefnu heftum reynt að skapa nýjan grundvöll innan íslenska fræðasamfélagsins og á hrós skilið þar sem ekki hefur almennt verið talinn grundvöllur fyrir slíku framtaki.

Ritið gerði kvikmyndaaðlaganir bókmenntatexta að aðalefni fyrsta heftisins sem er eitt af áhugaverðari fræðisviðum samtímans. Í raun mætti kvikmyndafræði og sérstaklega samspil kvikmynda og bókmennta vera mun meira áberandi umræðuefni hér á landi en raun ber vitni. Ekki síst ef tekið er tillit til þeirrar áhugaverðu aðstöðu íslenskrar menningar að helstu menningarverðmæti þjóðarinnar, þ.e. Íslendingasögurnar, hafa verið í allt að því lífrænum tengslum við þróun kvikmyndalistar hér á landi allt frá upphafi til dagsins í dag. Sambandið þar á milli eru að sönnu ljóst en að mestu órannsakað, sem er nokkur synd því slík rannsókn ætti þess kost að varpa ljósi í víðu samhengi á þá menningarlegu tilfærslu sem átt hefur sér stað í samtímanum frá orði til myndar, auk áframhaldandi mikilvægi sagnanna sem þó taka umbreytingum í nútímanum og með nýjum miðlunarleiðum. Vert er í þessu samhengi að geta þess að Bergljót Kristjánsdóttir athugar einmitt kvikmyndauppfærslu Ágústs Guðmundssonar á Gísla sögu Súrssonar, Útlaganum, en þar kemur fram að fráhvörf kvikmyndatextans frá frumtextanum eru jafnmerkingarbær og það sem er fært milli miðlanna án mikilla breytinga. Mest rými í fyrsta heftinu fá þó rannsóknir á aðlögunum þekktra nútímabókmennta að hvíta tjaldinu. Þannig fjallar Ástráður Eysteinsson um vandasama tilfrærslu Kristnihaldsins eftir Halldór Laxness á kvikmyndaform. Hann fjallar í því samhengi um jafnólíkar birtingarmyndir textans og upprunalegu skáldsöguna, leikritið, handrit kvikmyndarinnar og kvikmyndina sjálfa. Þá fjallar Guðni Elísson um aðlögun Friðriks Þórs Friðrikssonar á ástsælustu skáldsögu síðasta áratugar í íslenskum bókmenntum, Englum alheimsins eftir Einar Má Guðmundsson. Umræðan í heild vekur ekki aðeins athygli á sígildum bókmenntatextum heldur bendir hún á hvernig ólík listform tvinnast saman en eru á sama tíma ólík. Bent er á hvernig bókmenntatextinn skilgreinir ekki aðeins viðtökur kvikmyndaáhorfenda heldur líka hvernig kvikmyndaaðlögun getur mótað skilning fólks á bókmenntatexta og lifuðum veruleika, líkt og Eggert Þór Bernharðsson gerir í umfjöllun sinni um kvikmyndaaðlögun Friðriks Þórs Friðrikssonar á tveimur fyrstu bindum skáldsagnaþríleiks Einars Kárasonar um Djöflaeyjuna.

Í heftunum sem á eftir hafa komið hafa staðleysur, femínismi og menningarfræði verið umfjöllunarefni. Þetta er óneitanlega áherslubreyting frá fræðiritum sem birta greinar um óskyld málefni, líkt og Skírnir gerir og TMM gerði. Í Ritinu er að finna mörg ólík fræðileg viðhorf um eitt viðfangsefni. Þetta hvetur lesendur til að líta á hverja útgáfu sem sjálfstæða heild sem þannig öðlast líka varanlegt gildi sem áþreifanlegt innlegg í ákveðna umræðu (eða sem upphaf hennar) í stað þeirra ókræsilegu en ekki ósennilegu örlaga að hvert hefti verði aðeins að sundurtætanlegu viðfangi ljósritunarvéla þar sem áhugasamir velja úr þær einstöku greinar sem þeim henta án þess að sinna heftinu í heild.

Annað og þriðja hefti Ritsins eru lýsandi dæmi og sýna vel slagkraftinn sem býr í formi af þessu tagi. Í staðleysu-heftinu bjóðast lesendum annars vegar greinar sem á almennan máta fjalla um og útskýra hugtakið "staðleysur" (e. "utopia"), hér er grein Árna Bergmanns gott dæmi, en einnig er lögð áhersla á að gefa hugtakinu samtímalega skírskotun með því að fjalla um íslenskan nútíma og alþjóðlegar hreyfingar í vísindum og menningu. Grein Jóns Ólafssonar um íslenska fyrirtækið deCODE er sérstaklega áhugavekjandi í því tilliti en þar er ímynd og taktík fyrirtækisins orðræðu- og markaðsgreind. Útkoman er vel rökstudd, dálítið ógnvekjandi en á sama tíma afar umhugsunarverð mynd af fyrirtæki sem hefur merkingarauka langt handan við hefðbundinn fyrirtækjarekstur. Það sem gefur grein Jóns aukið gildi er hversu ólík hún er hefðbundnum fréttaskýringum og friðþægjandi útleggingum á hlutverki/mikilvægi/stöðu þessa fyrirtækis í þjóðlegu og alþjóðlegu samhengi. Jón nálgast viðfangsefnið frá sjónarmiði heimspeki, siðfræði og gagnrýnnar þekkingar sem birtir aðrar hliðar á margumræddu máli en áður hafa komið fram.

Ritið sem fjallar um femínisma er í heild sinni sömuleiðs afar tímanlegt inngrip í umræðu sem aftur hefur hitnað undir nýverið. Opnunargrein heftisins, "Jafnrétti án femínisma, pólitík án fræða" eftir Þorgerði Einarsdóttur, gæti til að mynda verið gagnleg skyldulesning fyrir þá sem til máls taka um þetta efni. Þorgerður teflir fram staðreyndum sem sýna svo ekki verður um villst að baráttumál kvennahreyfingarinnar eru langt í frá í höfn, en um þessar mundir litast alltof stór hluti umræðunnar um femínisma af því viðhorfi að um sé að ræða einhvers konar fortíðardraug sem þvælist fyrir einstaklingsfrelsi og eðlilegu gildismati. Orðaleikfimi af þessu tagi er kannski staðreyndaheld en Þorgerður gerir sitt besta til að framsetja raunsanna mynd af samtímaveruleika sem svo sannarlega mismunar fólki enn eftir kyni.

Með því að blanda fræðilegum hugtökum á borð við "aðlaganir", "staðleysur" og "femínisma" (sem engu að síður eru óskaplega víðfeðm og óstýrlát) saman við ólíkar nálgunarleiðir íslenskra fræðimanna hefur Ritinu á skömmum tíma tekist að marka sér sess innan fræðilegrar umræðu á landinu. Með því að veita samheldna og tímabæra umfjöllun um menningarleg málefni, að ógleymdum þýðingum á völdum lykiltextum í hverjum efnisflokki (sem er athyglisvert innlegg um stöðu Íslands í alþjóðlegu fræðasamfélagi), er óhætt að segja að framtak Hugvísindastofnunar sé bæði mikilvægt og vel heppnað. Og kannski meira en það, Ritið sýnir í verki að íslenskir fræðimenn hafa ýmislegt fram að færa til alþjóðlegra viðfangsefna í fræðunum, auk þess sem útgáfan sýnir fram á áframhaldandi líf og kraft fræðiritamarkaðarins í heild sinni, sem beið, og því verður ekki neitað, nokkurn hnekk þegar TMM gaf upp öndina.

EFTIR BJÖRN ÞÓR VILHJÁLMSSON

Höfundur leggur stund á doktorsnám í bókmenntafræði í Bandaríkjunum.