20. september 2003 | Menningarblað/Lesbók | 1563 orð | 1 mynd

VOÐAVERKIN Á MANNSKAÐAHÓLI OG BEINAFUNDURINN 1952

Frá Höfðaströnd. Mannskaðahóll í forgrunni.
Frá Höfðaströnd. Mannskaðahóll í forgrunni.
Mannabein fundust við Höfðaá á Höfðaströnd árið 1952. Þjóðminjavörður taldi ekki um að villast, að hér væru fundin bein Englendinganna sem féllu í bardaga við Íslendinga árið 1431. Hvort beinin séu frá þeim bardaga er umdeilanlegt, en hver er þessi rómaða saga og af hvaða heimildum er hún sprottin?
VORIÐ 1952 fékk Kristján Eldjárn þjóðminjavörður símhringingu frá hreppstjóranum á Hofsósi, Guðmundi Jónssyni, sem sagði honum frá beinafundi við Höfðaá á Höfðaströnd. Um mannabein var að ræða. Þjóðminjavörður taldi ekki um að villast, að hér væru fundin bein Englendinganna sem féllu í bardaga við Íslendinga árið 1431, "sem mjög hefur verið rómaður á seinni tímum..." Hvort beinin séu frá þeim bardaga er umdeilanlegt, en hver er þessi rómaða saga og af hvaða heimildum er hún sprottin? Er tilheyrandi saga af voðaverkum á Mannskaðahóli ef til vill aðeins hugarburður síðari tíma manna?

Þjóðsagan 1992

Axel Þorsteinsson í Litlubrekku á Höfðaströnd ritaði grein í Skagfirðingabók árið 1992. Greinin heitir með réttu Þjóðsagan um Mannskaðahól. Axel vill segja söguna "eins og hún hefur varðveizt frá einni kynslóð til annarrar þau 500 ár, sem liðin voru frá því þessir atburðir gerðust". Honum segist svo frá að í miðjum heyönnum árið 1431 réðust enskir víkingar að bænum Hóli á Höfðaströnd, þeim er síðar hlaut nafnið Mannslagshóll eða Mannskaðahóll. Þar drápu Englendingarnir húsmóðurina, sem lá á sæng, og nýfæddan son hennar í vöggu. Skagfirðingar ráku ræningjana af höndum sér. Allir verkfærir menn voru kallaðir til og ráðist að ræningjunum þar sem þeir höfðust við í laut milli bæjanna Vatns og Hóls. Ræningjarnir guldu afhroð en nokkrir komust í kirkjuna á Höfða og báðu sér griða. Þeir voru leiddir einn af öðrum út úr kirkjunni og höggnir þar sem heitir Melhorn, rétt handan Höfðaár. Nokkrir ræningjanna höfðu áður komist á bak hestum og þeyst til Hóla þar sem landi þeirra, Jón Craxton, sat á biskupsstóli. Þeir komust utan með haustskipum. Tvö örnefni suður af bænum Vatni eru tengd þessum atburðum, Ræningjalaut og Dysjar.

Axel tekst ágætlega að setja á blað munnmælasöguna af atburðunum við Mannskaðahól. Hins vegar er hæpið að hann segi söguna eins og hún hefur varðveizt frá einni kynslóð til annarrar í þau 500 ár, sem liðin voru frá því þessir atburðir gerðust. Sú saga er ekki til.

Ætt heimildanna

Einu er hægt að slá föstu strax: Þrátt fyrir að ávirðingar konungsfulltrúa, Hannesar Pálssonar, á hendur Englendingum séu nánast eina samtímaheimildin um yfirgang Englendinga á Íslandi, og ekki í alla staði áreiðanleg, er almennt séð ekki ólíklegt að enskir ribbaldar hafi verið á ferð á Höfðaströnd árið 1431. Elsta heimildin þar sem nefndur er bardagi við Mannslagshól er Skarðsárannáll, ritaður kringum 1639. Þar segir meðal annars:

Um þessa engelsku menn er líkast til, að þeir hafi komizt úr því slagi og bardaga, er varð á Höfðaströnd í Skagafirði, fyrir utan Mannslagshól, sem merki sér til, að dysjar eru af mönnum, og Magnús bóndi Jónsson hefur sagt, að nærri 80 engelskra manna hafi þar verið til dauðs slegnir af Skagfirðingum, ráðsmönnum Hólastaðar, sem fyrirmenn voru, fyrir þeirra óráðvendnis glettingar ...

Björn á Skarðsá hafði tvennt fyrir sér í þessu efni. Annars vegar kvittunarbréf Jóns Craxtons, dagsett 3. október 1431, og hins vegar Vopnadóm Magnúsar prúða frá árinu 1581, en þar segir:

Svo og eru mönnum ekki ókunnar gamlar atferðir eingelskra manna, er ætluðu að herja á Hólastað, og voru slegnir af ráðsmanninum staðarins og Skagfirðingum nær Lxxx [80] og fleiri á Höfðaströnd.

Af kvittunarbréfi Jóns Craxtons er ljóst að enskir menn hafa haustið 1431 átt fótum fjör að launa og flúið undan Skagfirðingum í Hólakirkju að leita sér griða, sem hinn enski biskup veitti þeim, eftir að þeir höfðu gefið honum og staðnum upp skip sitt og farm. Önnur heimilda Björns, Vopnadómur Magnúsar prúða, getur beinlínis um Hólastað og manndráp og tengir þau Höfðaströnd, en ekki bænum Mannslagshóli. Þar virðist um að ræða ályktun Björns sjálfs. Björn Þorsteinsson sagnfræðingur benti á að bæjarnafnið hafi jafnan verið skrifað Mannskapshóll eða Mannskafshóll á 16. öld. Hann telur nafna sinn á Skarðsá einfaldlega í takt við þróun munnmælasögunnar og noti því nafnið Mannslagshóll, er síðar varð Mannskaðahóll.

Óhætt er að leggja Skarðsárannál og heimildir sem á eftir koma til hliðar, nema hvað Björn á Skarðsá heldur ef til vill munnmælasögunni til haga. Þá standa eftir ávirðingar Hannesar Pálssonar, sem greina frá átökum milli Skagfirðinga og Englendinga árið 1420, kvittunarbréf Jóns Craxtons frá 1431 og Vopnadómur Magnúsar prúða frá 1581. Það er áleitin spurning hvort atburðirnir sem Magnús prúði vísar til hafi átt sér stað 1431. Líklegra er að hann sé að vísa til ávirðinga Hannesar Pálssonar. Bæði Hannes og Magnús nefna ráðsmann Hólastaðar, fjölmennt lið Englendinga og að Skagfirðingar hafi rekið þá af höndum sér. Aðeins Magnús nefnir Höfðaströnd beinum orðum. Skýringin er sú að Hannes Pálsson talar um að þrjú skip frá Englandi hafi komið til "hafnar nefndrar Skagafjörður". Höfn sú er Kolkuós á Höfðaströnd.

Meira um bein

Athugun á beinafundinum árið 1952 sýndi að um var að ræða fimm menn að minnsta kosti, sem dysjaðir höfðu verið á Melhorninu. Nánari rannsókn Jóns Steffensen leiddi í ljós að "tveir mannanna hafi verið hálshöggnir og tveir hlotið áverka í bardaga, en óvíst er, hvort nokkur þessara fimm hafi fallið í bardaga og ekki hægt að útiloka að þeir hafi allir verið hálshöggnir. Öllu sennilegra verður því, að hér sé um aftökustað að ræða, frekar en vígvöll er menn hafi verið dysjaðir á að loknum bardaga".

En var um útlendinga að ræða? Gætu beinin ekki verið af Íslendingum fyrri tíma - eða síðari? Út frá átu í tönnunum sem tilheyra hauskúpunum gat Jón Steffensen fullyrt að ekki væri um Íslendinga fyrri tíma að ræða. Ólíklegt er einnig að um bein síðari tíma Íslendinga sé að ræða, þ.e. manna sem uppi voru fyrir tíma almennrar tannátu, sem fyrst varð vart um 1800. Slíkra óskapa sem aftökur þessara manna voru, væri þá líka getið í heimildum. Niðurstaða Jóns er að um útlenda menn sé að ræða sem teknir voru af lífi eftir vopnaviðskipti.

Beinafundurinn árið 1952 var ekki sá fyrsti. Árið 1873 fundu tvær vinnukonurnar á Höfða bein á Melhorni. Einar Jóhannsson í Mýrarkoti, sonur annarrar konunnar, sagði Kristjáni Eldjárn árið 1953, draum móður sinnar er hana hefði dreymt nóttina eftir fundinn. Þar kemur - ef til vill í fyrsta sinn - fram að einn ræningjanna hefði flúið út á vatnið. Hann endaði í Höfðakirkju og baðst þar griða en fékk ekki.

Mennirnir sem dysjaðir voru á Melhorni voru að minnsta kosti fimm, en Ræningjadysjar reyndust tómar þegar að var gáð. Þar hafði aldrei verið hreyft við jarðvegi. Það er því fjarri sanni að Skagfirðingar hafi banað 80 Englendingum í bardaga við Mannskaðahól. Ef til vill hafði Arnór Sigurjónsson rétt fyrir sér, er hann taldi Magnús prúða hafa átt við að Skagfirðingar sjálfir hefðu verið 80 eða fleiri. Fjöldinn skiptir þó ekki sköpum, heldur hvort hægt er að rekja heimildirnar saman.

Haldgott efni í munnmælasögur

Þótt dráp séu ekki beinlínis nefnd í kvittunarbréfi Jóns Craxtons, þá réttlætir beinafundurinn árið 1952 - og rannsóknir á honum - tengingu bréfsins við aftökur á Melhorni. Tengsl eru samt sem áður alveg ósönnuð. Magnús prúði tengir atburðina Hólum og Höfðaströnd, með hliðsjón af ávirðingum Hannesar Pálssonar frá 1420 og Björn á Skarðsá tengir þá síðan við bæinn Mannslagshól. Spyrja má:

Voru Englendingar á ferð í Skagafirði árið 1431? Svarið er afdráttarlaust já.

Lentu þeir í útistöðum við Skagfirðinga? Svarið er afdráttarlaust já.

Gætu beinin sem fundust á Melhorni verið af mönnum frá öðrum tíma, miklu fyrr eða miklu síðar? Það er mjög hæpið.

Áttu umrædd átök sér stað við Mannskaðahól? Það er ekki útilokað, en aftakan í nágrenni Mannskaðahóls gæti líka hafa átt sér stað hvenær sem er á 15. eða jafnvel 16. öld.

Voru 80 Englendingar drepnir í nágrenni Mannskaðahóls? Útlendingar voru drepnir þar, vel hugsanlega Englendingar. Þeir voru ekki nálægt því 80.

Munnmæli sem heimildir gefa ekki jafnafdráttarlaus svör og rannsóknir á beinum. Í þessu tilviki styður munnmælasagan þó ákveðna túlkun heimilda sem meira er á byggjandi. Englendingar á flótta undan Skagfirðingum gætu sem best hafa flúið bæði í kirkjuna á Hólum og á Höfða haustið 1431. Þeir gætu líka hafa flúið í kirkjuna á Höfða undan mönnum Hannesar Pálssonar árið 1420.

Niðurstaðan er sú að meint illvirki á Mannskaðahóli 1431 séu ekki aðeins hugarburður seinni tíma manna. Þjóðsagan á sér stoð í veruleikanum. Þar gætir rakalausra fullyrðinga og sagan hefur í tímans rás tekið mið af síðari tíma þekkingu, fimbulfambi og draumum. Það er eðli slíkra sagna. Þótt Mannskapshóll hafi orðið Mannskaðahóll af völdum munnmæla, eru munnmælin sprottin af atburðum sem áttu sér stað í nágrenni við bæinn. Að samband sé milli kvittunarbréfs Jóns Craxtons, Vopnadóms Magnúsar prúða og atburðanna á Melhorni er mjög hæpið. Líklegra er að samband sé milli Vopnadóms Magnúsar og ávirðinga Hannesar Pálsonar á hendur Englendingum, þ. e. atburða sem gerðust árið 1420, einmitt á Höfðaströnd. Þó eru tengsl þeirra atburða við beinafundinn ósönnuð. Fimmtánda öldin var öld sveina og ófriðar, en heimildir rýrar. Líklega hafa fleiri aftökur orðið á öldinni en þær sem hér var rætt um, án þess að rata í ritheimildir þess tíma. Aftökurnar á Melhorninu hafa þó verið stórtíðindi á Höfðaströnd og efni í munnmælasögur þegar frá leið.

Heimildir:

Annálar 1400-1800. 1. bindi. Reykjavík 1922-1927.

Arnór Sigurjónsson: Ásverjasaga. Reykjavík 1967.

Axel Þorsteinsson: "Þjóðsagan um Mannskaðahól". Skagfirðingabók. Rit Sögufélags Skagfirðinga. 21. árgangur. Reykjavík 1992.

Björn Þorsteinsson: "Sendiferðir og hirðstjórn Hannesar Pálssonar og skýrsla hans 1425." Skírnir. Tímarit hins íslenzka bókmenntafélags. 127. árgangur. Reykjavík 1953.

Carus-Wilson, E. M.: Medieval Merchant Venturers. Collected Studies. London 1967.

Íslenskt fornbréfasafn, sem hefir inni að halda bréf og gjörninga, dóma og máldaga, og aðrar skrár, er snerta Ísland eða íslenska menn. 4. bindi 1265-1449. Kaupmannahöfn 1897.

Jón Þorkelsson: Saga Magnúsar prúða. Kaupmannahöfn 1895.

Kristján Eldjárn og Jón Steffensen: "Ræningjadysjar og Englendingabein." Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1959. [Reykjavík 1959].

EFTIR HJÖRT HJARTARSON

Höfundur er áhugamaður um sagnfræði og vinnur hjá Staðlaráði Íslands.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.