Bænhúsið á Núpsstað á björtum sumardegi. Lómagnúpur í baksýn.
Bænhúsið á Núpsstað á björtum sumardegi. Lómagnúpur í baksýn.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Bænhúsið og gömlu bæjarhúsin á Núpsstað eru landskunn. Synir Hannesar landpósts, þeir Eyjólfur og Filippus, búa á Núpsstað. Guðrún Guðlaugsdóttir ræddi við þá bræður um bænhúsið, gamla bæinn og býsna margt annað.

Það er orðið fremur skuggsýnt þegar við Margrét Hallgrímsdóttir þjóðminjavörður rennum í hlað á Núpsstað. Gömlu bæjarhúsin þar og bænhúsið eru landskunn, fyrir þau er staðurinn þekktastur. Þjóðminjasafnið lét rannsaka húsin meðan þau voru í fullri notkun.

Stjörnurnar megna varla að lýsa okkur þegar við paufumst niður traðirnar og framhjá gömlu torfhúsunum, áleiðis í heimsókn til þeirra bræðra Eyjólfs og Filippusar Hannessona, sem búa á Núpsstað.

Við bæjardyrnar hjá þeim getum við rétt séð móta fyrir bænhúsinu gamla sem er í vörslu Þjóðminjasafns. Það var upphaflega byggt á 17. öld en endurbyggt um 1960.

Það er hlýtt og notalegt í eldhúsinu hjá þeim Eyjólfi og Filippusi. Sá síðarnefndi hefur komið sér vel fyrir í innsta horninu við eldhúsborðið en Eyjólfur sér um að reiða fram kaffi handa gestunum sem sannarlega er vel tekið á móti.

"Við erum svo seint á ferð, eruð þið nokkuð búnir með kaffikvótann í dag?" segir Margrét um leið og við fáum okkur sæti við eldhúsborðið.

Nei, þeir bræður halda nú ekki og öll fáum við okkur slurk af hinum görótta "þjóðardrykk".

Góð gen og grasaseyði

Núpsstaður í Fljótshverfi er austasti bær við Skeiðarársand og var mjög einangraður á árum áður. Bærinn stendur framan undir háum hömrum, skammt fyrir vestan Lómagnúp. Jörðin liggur undir ágangi af skriðum og grjóthruni en eigi að síður eru þar varðveitt bæjarhús sem byggð voru fyrir hundrað árum. Bræðurnir tveir sem sitja með okkur Margréti til borðs eru báðir hátt í það eins gamlir og bæjarhúsin. Þeir og ættmenn þeirra löguðu sinn lífsstíl og búskaparhætti að landinu og gerðu fremur litlar veraldlegar kröfur þannig að á Núpsstað viðhéldust lengur en annars staðar ýmsir siðir og venjur sem hurfu með vélvæðingu og öðrum nýjungum nútímans.

En þrátt fyrir háan aldur eru bræðurnir unglegir að sjá.

"Það eru augljóslega góð í ykkur genin hér eystra," segir Margrét þegar talið berst að þeim háa aldri sem fólkið á Núpsstað hefur náð margt hvert, og raunar fleiri í sveitinni. Ég virði fyrir mér auglýsingamiða frá fegrunarsérfræðingi og grasalækni í Garðabæ sem stendur á syllu fyrir ofan borðið og hef orð á að kannski sé það fegrunarframleiðslu hennar að þakka hve aldurinn hefur sett sín spor á bræðurna af mikilli hæversku.

"Uss nei, við notum engin krem, þetta er frænka okkar og við fáum bara hjá henni grasaseyði," svarar Eyjólfur.

Á syllunni er líka ljósmynd af gerðarlegri silfurhærðri konu.

Margrét spyr hver þetta sé.

"Nafna þín og systir okkar, hún er 99 ára og býr í Reykjavík," svarar Eyjólfur.

"Ekki þó ein?" segi ég.

"Jú, alveg ein," svara þeir.

Amma Davíðs Oddssonar

Þau Hannes Jónsson og Þóranna Þórarinsdóttir hafa greinilega ekki kastað til þess höndum þegar þau voru að leggja drög að barnahópnum sínum, né heldur alið hann á neinni óhollustu - um það vitnar bæði hinn hái aldur sem börnin hafa náð og að þau skyldu öll komast upp, tíu að tölu. Samhliða búskapnum var Hannes landpóstur allt til ársins 1947, forfeður hans sinntu þessu starfi einnig. Móðurætt hans hafði setið á Núpsstað frá 1730.

"Faðir okkar fæddist 1880, Margrét móðir hans var einbirni og eignaðist hann 16 ára utan hjónabands, Hún dó tveimur árum síðar úr mislingum. Faðir okkar erfði Núpsstað aðeins 5 ára gamall, þegar móðurafi hans dó. Eftir lát hans kom Jón Jónsson faðir hans hingað til þess að ala upp son sinn og föður okkar. Afi átti aldrei Núpsstað og ekkert nema vinnuna sína. Hann gifti sig en eignaðist ekki barn með þeirri konu. Svo tók hann framhjá með vinnukonu sem Torfhildur hét og eignaðist með henni dóttur sem er amma Davíðs Oddssonar forsætisráðherra."

Hér var sungið og grátið

Ég spyr bræðurna hvort þeir hafi ekki kvænst?

"Nei, og þá þurftum við aldrei að skilja," svarar Eyjólfur að bragði.

"Aldrei legið nærri?" segi ég.

"Við höfum í það minnsta aldrei gert það," svarar Eyjólfur.

Ekki voru þeir bræður þó ógiftir vegna þess að úrvalið skorti.

"Hér var mikið af ungu fólki í kring þegar við vorum ungir og mikið fjör."

Systkinin á Núpsstað voru hraust og gerðu sér margt til gamans á uppvaxtarárunum.

"Við lékum okkur í stórfiskaleik eða skessuleik og sungum mikið. Það var til orgel á heimilinu og pabbi kenndi okkur að spila á það, elstu systurnar spiluðu sérstaklega mikið," segja bræðurnir.

Mikið var líka lesið á heimilinu á kvöldin "á vökunni" og sagðar sögur, draugasögur þóttu sérstaklega skemmtilegar.

"Þegar systurnar komust á unglingsár pöntuðu þær sér skáldsögur eftir listum sem komu með póstinum og þær sögur voru skemmtilegar," segir Eyjólfur.

Vegna starfs síns kynntist Hannes fólki í öðrum héruðum í ríkari mæli en ella hefði verið. Það var þó ekki tekið út með sitjandi sældinni að flytja póst frá póstafgreiðslunni á Prestbakka á Síðu og austur á Djúpavog yfir vegleysur eins og Hannes og fyrirrennarar hans gerðu.

"En með póstinum bárust fréttablöð og annað til lestrar sem við krakkarnir nutum góðs af," segja þeir bræður.

"Það hefur einhvern tíma verið söngur hér í þessu húsi," segi ég og horfi á gömlu trétröppurnar sem eru beinlínis eyddar upp í miðjunni eftir ótal spor íbúanna upp á loft og niður aftur.

"Hér var bæði grátið og sungið," segir Eyjólfur. "Það var þó bara yngsta systir okkar sem fæddist í þessu húsi, við hin fæddumst í gamla bænum."

Eyjólfur sér um eldhúsið

"Ekki þó fjósbaðstofnni, hún var rifin þegar nýr bær var reistur 1907. Það var ágætt að búa þar, húsin voru öll þiljuð og gólfin skúruð með sandi á laugardögum. Konurnar þrifu, karlmenn komu ekki nálægt slíku þá. Við bræðurnir vorum líka bara þrír en systurnar sjö, - og svo voru þrjú fósturbörn. Við vorum þó aldrei öll heima um leið, þau elstu voru að fara þegar þau yngstu fæddust. Svo var líka vinnufólk, þá kostaði það ekkert nema matinn," segir Filippus.

Íbúðarhúsið á Núpsstað sem bræðurnir búa í var reist 1929.

Þótt það hús væri mun stærra en gamli bærinn var eftir sem áður "þétt setinn bekkurinn". Rafstöð var líka byggð á Núpsstað 1929. Hún kom frá Helga Arasyni á Fagurhólsmýri, rafmagnið var notað til að lýsa upp nýja bæinn og elda.

"Við fórum öll að vinna eitthvað um leið og við gátum og þess vegna minnkaði þörfin fyrir vinnufólk. Seinna fóru systur okkar að giftast, - til Reykjavíkur, austur á Firði og norður á Húsavík. En við bræðurnir nenntum ekki að fara neitt, - þess vegna erum við hér enn," segir Eyjólfur kíminn á svip.

Það virðist ekki væsa um þá bræðurna í grænmáluðu eldhúsinu, þar er allt afar hreinlegt. Þar sem ekki er lengur neinn kvenmaður á heimilinu hefur Eyjólfur tekið að sér umsjón með eldhúsinu og heimilisverkunum.

Hann er yngstur - bara 90 ára

Ég spyr hvort aldrei hafi komið til tals að bræðurnir þrír á Núpsstað yrðu settir til mennta.

"Það fór einn og einn maður til mennta héðan úr sveitinni á þessum tíma en enginn af þessum bæ," svarar Filippus. Þriðji bróðirinn fór þó frá Núpsstað. Hann býr í Reykjavík, "hann er yngstur, bara 90 ára", segir Filippus.

Núpsstaður er landmikil jörð en grýtt, "var góð sauðjörð", segir Eyjólfur.

Talið berst að gömlu bæjarhúsunum.

"Það er best að kveikja í þeim, það er nóg fyrir Þjóðminjasafnið að halda við bænhúsinu," segir Eyjólfur. Í ljós kemur að hann hefur nokkuð byltingarkenndar skoðanir á hvernig eigi að halda við gömlum torfbæjum.

"Það á bara að steypa upp veggina og hlaða síðan utan með þeim torfi, þá geta þeir staðið endalaust," segir hann.

Mér sýnist á svip Margrétar þjóðminjavarðar að henni lítist ekki allskostar á þessa tillögu.

"Annars þarf alltaf að vera að endurbyggja þessa torfbæi, þeir fúna svo fljótt í vætunni hér," bætir Eyjólfur við.

"Þetta eru lifandi minjar, það þarf að halda þeim við jafnt og þétt," segir Margrét.

Eru rúmbálkar í húsunum?

"Eru rúmbálkar í húsunum ennþá?" segi ég.

Bræðurnir reka upp stór augu. "Rúmbálkar? Þetta er fjós, smiðja, skemma og hjallur og hitt eru hlöður," segir Eyjólfur. Ég afsaka mig með því að skuggsýnt hafi verið á hlaðinu.

"Gamli bærinn var rifinn fljótlega eftir að þetta hús var byggt," segir Filippus.

"Það hefði þurft að halda honum við ef hann hefði átt að standa, hann var orðinn kaldur og það gustaði með gluggunum," segir Eyjólfur.

"En þetta voru líka kuldaár, 1916, 1917 og 1918, óskaplegur kuldi."

Ég nefni til spænsku veikina títtnefndu.

"Hún komst nú aldrei hingað," svarar Eyjólfur.

"Amma mín bjó í gamla Kennaraskólanum 1918, mamma hennar var að hjúkra fólki með spænsku veikina, en þær mæðgur fengu hana ekki. Hins vegar var svo kalt að amma þurfti að skafa frostið innan af rúðunum," segir Margrét.

Þau eru bara svo mörg gosin

Ég spyr um Kötlugosið. Eyjólfur kveðst muna eftir því, þá var hann ellefu ára. Filippus man minna frá því gosi, enda yngri.

"Þau eru bara svo mörg gosin," segir hann.

"Þetta var allt öðruvísi, það var svo mikið öskufall og það stóð svo lengi. Nú hefur Katla verið að bæra á sér, kannski ryðst hún fram í nótt," segir Eyjólfur dálítið sposkur á svip.

Það fer um okkur Margréti sem eigum eftir að aka heim í myrkrinu, framhjá slóðum Kötlu.

"Er bíllinn ekki á nagladekkjum?" spyr Eyjólfur umhyggjusamur.

"Jú, ég er nýbúin að skipta um dekk," svara ég.

"Þetta þarf ég að fara að gera við minn bíl, það er bara svo erfitt að fá nagladekk undir hann," segir Eyjólfur.

Hann á Willys-jeppa árgerð 1953.

"Kannski eru þau bara til á Þjóðminjasafninu," segir Margrét.

"Þau eru þá notuð, það kæri ég mig ekkert um," svarar Eyjólfur.

Filippus á líka bíl, Subaru, - en sá er ekki nema þriggja ára og á góðum dekkjum. "Hann bilar nú samt, um daginn gleymdust ljósin á og þá varð hann rafmagnslaus," segir Eyjólfur.

Hættir að spyrja - endurnýja bara

"Eruð þið báðir með gild ökuskírteini?" segi ég.

"Já, en það þarf að endurnýja þau árlega, þá þarf að mæla sjónina og fleira," segir Eyjólfur.

"Þeir eru hættir að spyrja, þeir endurnýja bara," segir Filippus sposkur á svip.

Það eru ekki nema þrjú ár síðan bræðurnir hættu að vera með kindur sem þeir höfðu í gömlu fjárhúsunum.

"Það er lengra síðan að við hættum að hafa kýr," segir Eyjólfur.

Ég spyr um jólahaldið sem í hönd fer.

"Nú höldum við jól með því að eta hangikjöt og borða kökur með súkkulaði. Það er séð um þetta fyrir okkur.

Jólin okkar áður voru pottþétt guðrækilegri en nú gerist, en ekki voru jólagjafirnar stórar, kannski bara einhver ný flík sem mamma ýmist prjónaði eða saumaði," segir Eyjólfur.

"Jólin byrjuðu þá á aðfangadag og fyrr ekki, nú er búið að þynna þau svo út að börnin missa eiginlega af þeim," segir Filippus.

Vatn fyrir hjartað?

Ég spyr hvort þeir hafi aldrei farið neitt burtu frá Núpsstað, t.d. til vinnu.

Eyjólfur kveðst hafa farið einu sinni á vertíð í Eyjum á sínum yngri árum.

"Það var gaman að vera þar en lítið hafði ég upp úr því í peningum," segir hann.

Filippus fór hins vegar á margar vertíðir. Farið var í febrúar en komið heim í maí.

"Þessi sveit var ekki einangraðri en aðrar, það voru allar sveitir einangraðar þá. Um háveturinn var lítið ferðast, menn fóru gangandi ef brýna nauðsyn bar til.

Við höfum raunar alltaf gengið mikið, umhverfið hér er þannig og við höfðum gott af því," segir Eyjólfur.

"Það var sagt að óhollt væri að drekka kalt vatn ef menn væru mjög heitir af göngu, þeir gætu þá fengið vatn fyrir hjartað," bætir hann við.

"Dó fólkið ykkar hér heima," spyr ég.

"Já, það dó hér heima og er jarðsett hér í grafreitnum við bænhúsið," svarar Eyjólfur.

"Raunar var þetta kirkja en eftir að hún var lögð niður 1767 var farið að kalla þetta bænhús," segir Filippus.

"Eigið þið bænhúsið?" segi ég.

"Eiginlega hefur það aldrei verið látið af hendi, en Þjóðminjasafnið sér um viðhaldið á því, - það þyrfti að fara að skoða svolítið útveggina," segir Eyjólfur.

Heimsókn okkar Margrétar að Núpsstað lýkur með því að við þreifum okkur í myrkrinu út að bænhúsinu. Með hendurnar á köldu hliðinu horfi ég á þetta gamla og lágreista guðshús og það er engu líkara en jólastjarnan sjálf skíni yfir því, - svona stjörnubjart verður aldrei á höfuðborgarsvæðinu. Og stjörnuskinið fylgir okkur á leið okkar framhjá gömlu bæjarhúsunum og upp gömlu traðirnar en hverfur okkur sjónum þegar við setjumst inn í bílinn og ökum á brott.

gudrung@mbl.is