Fulltrúi Danakonungs | Magnús Stephensen, síðasti og áhrifamesti landshöfðinginn, í einkennisbúningi embættisins.
Fulltrúi Danakonungs | Magnús Stephensen, síðasti og áhrifamesti landshöfðinginn, í einkennisbúningi embættisins.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Landshöfðingjaembættið, sem lagðist niður með heimastjórninni 1904, varð til í tilraunum dönsku stjórnarinnar á árunum upp úr 1870 til þess að styrkja landstjórnina á Íslandi, án þess að ganga að þeim kröfum Íslendinga sem þóttu stefna að því að kljúfa...

Landshöfðingjaembættið, sem lagðist niður með heimastjórninni 1904, varð til í tilraunum dönsku stjórnarinnar á árunum upp úr 1870 til þess að styrkja landstjórnina á Íslandi, án þess að ganga að þeim kröfum Íslendinga sem þóttu stefna að því að kljúfa Ísland út úr danska konungsríkinu. Landshöfðingjar störfuðu í tæplega 31 ár og settu svo mikinn svip á þann tíma að hann hefur lengi verið kallaður landshöfðingjatími. Embættinu gegndu þrír menn, einn danskur af íslenskum ættum og tveir Íslendingar. Sá síðasti þeirra, Magnús Stephensen, hefur líklega ráðið manna mestu um stjórn Íslands á sinni tíð, en lenti þó í ónáð dönsku stjórnarinnar af því að hann ætlaði sér stærri hlut en þótti viðeigandi í Kaupmannahöfn.

Stofnun landshöfðingjaembættis

Fyrirrennari landshöfðingja sem æðsti umboðsmaður konungsvaldsins á Íslandi var stiftamtmaður. Síðustu öld embættisins sat stiftamtmaður á Íslandi og hafði með höndum æðstu stjórn landsins innanlands. Stiftamtmenn voru næstum allir danskir; Ólafur Stephensen var eini Íslendingurinn sem var skipaður í embættið varanlega, á árunum 1790-1806.

Árið 1865 kom nýr stiftamtmaður til Íslands, Hilmar Finsen, danskur maður að fæðingu og uppeldi en sonarsonur Hannesar Finnssonar, síðasta biskupsins í Skálholti. Árið 1872 var ákveðið með konungsúrskurði að leggja stiftamtmannsembættið niður og stofna í staðinn embætti landshöfðingja. Hilmar Finsen skipti um embættisheiti 1. apríl árið eftir.

Landshöfðingi hafði nokkru meira sjálfstætt ákvörðunarvald en stiftamtmaður hafði haft. Hér var því verið að flytja völd frá Kaupmannahöfn til Reykjavíkur. Embættisheitið var líka valið þannig að það dró fram sérstöðu Íslands í konungsríkinu; titillinn (landshövding, eins og hann var kallaður á dönsku) var ekki notaður í Danmörku, en virðist hafa verið sóttur til Svíþjóðar.

Sjálfstæðissinnaðir Íslendingar höfðu því nokkra ástæðu til að fagna stofnun landshöfðingjaembættis, en þeir sýndu engin merki þess. Þegar Hilmar Finsen vaknaði sem landshöfðingi í húsinu við Lækjartorg sem nú er kallað Stjórnarráðshús sá hann (eða kannski var það vinnukonan) að svört dula hafði verið dregin að hún á fánastönginni við húsið. Þegar betur var skoðað sást að þar hékk líka dauður hrafn, og á duluna var skrifað: Niður með landshöfðingjann. Á samkomu skólapilta í Latínuskólanum viku síðar hindruðu piltarnir félaga sinn með ofbeldi í að mæla fyrir minni landshöfðingja. Landshöfðingi svaraði með því að neita að styrkja samkomuna og setti ofan í við rektor fyrir að þola svall og óspektir skólapilta. Jón Ólafsson ritstjóri skrifaði svo hastarlega um landshöfðingja að hann var dæmdur í fangelsi fyrir og greip til þess ráðs að flýja land til Ameríku. Þetta var kallað landshöfðingjahneykslið og eru einhverjar fyrstu pólitísku mótmælaaðgerðirnar á Íslandi.

Skýringar á þessari ólgu er að leita í þeirri stöðu sem sjálfstæðismál Íslendinga var í. Nokkrum árum fyrr, árið 1867, hafði litið út fyrir að samkomulag hefði tekist í deilu Dana og Íslendinga: Alþingi yrði að löggjafarþingi um sérmál Íslendinga, en ráðherravald í þeim málum yrði framvegis í Kaupmannahöfn. Þetta samkomulag fór út um þúfur í bili, en var í meginatriðum lögfest í tveimur áföngum, með stöðulögunum svokölluðu, sem konungur staðfesti í byrjun árs 1871, og með stjórnarskrá um sérmál Íslands, sem konungur gaf Íslendingum, að ósk Alþingis, árið 1874.

Stofnun landshöfðingjaembættis var liður í þessari endurskipulagningu á stöðu Íslands í ríkinu. Danska þingið hafði samþykkt stöðulögin einhliða án atbeina Alþingis eða nokkurrar íslenskrar stofnunar, og það sárnaði þjóðernissinnuðum Íslendingum gríðarlega. Stofnun landshöfðingjaembættis með konungsúrskurði leit út sem framhald þeirrar stefnu að Danir segðu einir fyrir um stöðu Íslands innan konungsríkisins. Það vakti óhjákvæmilega reiði, eins þótt breytingarnar stefndu í sjálfstæðisátt.

Starfssvið

Hlutverki landshöfðingja má skipta í þrennt. Í fyrsta lagi var hann yfirmaður embættismanna og miðstöð embættiskerfisins á Íslandi. Hann átti að sjá um að embættum væri þjónað sómasamlega, tók við skýrslum frá embættismönnum og steypti þeim saman í skýrslur til ráðuneytanna í Kaupmannahöfn. Hann tók við reikningum frá gjaldheimtumönnum ríkisins á landinu og sá um landsjóðinn.

Í öðru lagi hafði landshöfðingi úrskurðarvald í ýmsum minni háttar málum sem heyrðu í eðli sínu undir ráðherra. Hann skar úr ágreiningi milli sveitarfélaga, gaf fólki leyfi til að giftast, ættleiða börn og skilja, og sá um framkvæmd íslenskra sérmála, að svo miklu leyti sem fjárlög heimiluðu. Landshöfðingjaskrifstofan varð þannig nokkurs konar undirráðuneyti og hefur átt að bæta fyrir strjálar samgöngur milli Íslands og höfuðborgar ríkisins.

Loks átti landshöfðingi að gera tillögur til ráðherra um sérmál Íslands. Þar má nefna veitingu embætta, sem fól í sér lyklavöld að embættisframa á landinu. Einnig átti hann að gera tillögur um hvort ráðherra réði konungi til að staðfesta lagafrumvörp frá Alþingi eða synja þeim, og gátu fylgt því mikil pólitísk völd áður en þingræðisstjórn komst á. Danski Íslandsráðherrann í Kaupmannahöfn hafði jafnan lítinn áhuga á íslenskum málum, enda gegndi hann öðru og mikilvægara ráðuneyti jafnframt, dómsmálaráðuneyti Dana. Ef ekki var þeim mun ráðríkari embættismaður í Íslandsráðuneytinu hlaut landshöfðingi að hafa mikil völd í Íslandsmálum. Landshöfðingi sat á Alþingi án atkvæðisréttar sem fulltrúi ríkisstjórnarinnar.

Landshöfðingi hafði einn fastan starfsmann, landshöfðingjaritara. Þar að auki fékk hann til skrifstofuhalds í upphafi 1.200 ríkisdali á ári, jafnvirði þokkalegra menntamannslauna, auk embættisbústaðar þar sem hann hafði skrifstofu sína. Hann hefur því getað ráðið sér að minnsta kosti einn skrifstofumann auk ritara síns. Sjálfur fékk landshöfðingi í upphafi 4.000 ríkisdala laun, auk 1.200 ríkisdala í risnu. Þá hafði hann jörðina Arnarhól til ábúðar og gat bæði leigt út slægjur og haft eina eða tvær kýr í fjósi.

Landshöfðingjarnir Finsen og Thorberg

Fyrsti landshöfðinginn, Hilmar Finsen, fæddist árið 1824 og var því rúmlega fertugur þegar hann fluttist til Íslands. Áður hafði hann verið bæjarfógeti í Sønderborg á eyjunni Als í hertogadæminu Slésvík, en misst atvinnuna þegar Prússar og Austurríkismenn tóku Slésvík af Dönum í styrjöld árið 1864. Þá fór hann á eftirlaun danska ríkisins uns hann var sendur til Íslands. Landshöfðingjaembætti gegndi Hilmar í tíu ár. Þá fékk hann embætti yfirborgarstjóra í Danmörku, en árið eftir varð hann innanríkisráðherra Dana og gegndi því starfi í eitt ár. Hann lést árið 1886.

Framan af taldist Hilmar til þjóðernis-frjálshyggjumanna í stjórnmálum, og heldur í frjálslyndari kanti þeirra. En varla hefði hann fengið ráðherraembætti árið 1884 ef hann hefði ekki þótt traustur íhaldsmaður; ríkisstjórnin sem þá var við völd undir forystu gósseigandans Estrups var harðasta íhaldsstjórn sem réð í Danmörku eftir að lýðræðisþróun hófst í landinu.

Í íslenskum söguritum hefur Hilmar Finsen fengið fremur gott orð. Þó fer litlum sögum af verkum hans í landshöfðingjaembætti. Má halda því fram að hann hafi markað þá stefnu sem var haldið að miklu leyti allan landshöfðingjatímann, að embættið væri framtakslaust um verklegar framkvæmdir. Sú stefna var auðvitað síður en svo nokkur nýjung, en í samanburði við grannlöndin var hún að verða tilfinnanlega úrelt.

Eftirmaður Hilmars Finsen á landshöfðingjasessi var Bergur Thorberg. Hann var prestssonur frá Hvanneyri í Siglufirði, fæddur árið 1829, og hafði klifið stiga embættiskerfisins hratt og örugglega, lesið lögfræði í Kaupmannahöfn, fengið vinnu í íslensku stjórnardeildinni þar, komið við stuttlega í ritstjórn Nýrra félagsrita Jóns Sigurðssonar, orðið amtmaður, fyrst í Vesturamti en síðar í sameinuðu Suður- og Vesturamti, setið á Alþingi sem konungkjörinn. Hann var skipaður landshöfðingi í maí 1884 en naut þess aðeins í tæp tvö ár, því að hann lést snemma árs 1886. Bergur var vinsæll maður en líklega fremur atkvæðalítill. Ekki mun hann hafa látið mikið til sín taka í landshöfðingjaembætti.

Magnús Stephensen

Þriðji og síðasti landshöfðinginn var Magnús Stephensen. Hann var Magnússon sýslumanns í Vestur-Skaftafellssýslu og síðar Rangárvallasýslu, fæddur árið 1836. Magnús faðir hans var sonur Stefáns Ólafssonar Stephensen, íslenska stiftamtmannsins sem var nefndur hér á undan. Má segja að þeir Ólafur og Magnús sonar-sonar-sonur hans marki upphaf og endi Stefánungaveldisins á Íslandi. Framabraut Magnúsar var svipuð þeirri sem fyrirrennari hans hafði fetað: lögfræði við Kaupmannahafnarháskóla, starf í íslensku stjórnardeildinni ásamt setu í ritstjórn Nýrra félagsrita, dómarastarf í Landsyfirrétti í Reykjavík, með setu á Alþingi sem konungkjörinn, amtmannsembætti í Suður- og Vesturamti og landshöfðingjaembætti 1886.

Magnús Stephensen sat í tæp 18 ár sem landshöfðingi og setti langmestan svip á embættið. Orð fór af því að hann safnaði að sér liði trúrra stuðningsmanna og nýtti ótæpilega áhrif sín á embættaveitingar til þess að tryggja sér fylgi embættismanna. Orðin landshöfðingjaflokkur, landshöfðingjalið og landshöfðingjaklíka urðu alþekkt í íslenskri stjórnmálaumræðu á dögum Magnúsar.

Í Kaupmannahöfn átti Magnús veikari stöðu. Þegar hann tók við embætti var frændi hans, Hilmar Stephensen, forstöðumaður íslensku stjórnardeildarinnar og sjálfsagt valdamesti maðurinn um Íslandsmál þar í borg. En hann lést árið 1889, og var þá aldanskur maður, Dybdal að nafni, settur í stól hans. Magnús missti tengsl sín við stjórnkerfið í Kaupmannahöfn og mun aldrei hafa náð góðu sambandi við Dybdal.

Ekki gekk Magnúsi heldur þrautalaust að hafa taumhald á íslenskum embættismönnum. Sýslumaðurinn á Ísafirði, Skúli Thoroddsen, leyfði sér árum saman að gefa út róttækt stjórnarandstöðublað, Þjóðviljann, óopinberlega eftir að landshöfðingi hafði bannað honum að koma að útgáfustarfsemi. Magnús gerði mikla aðför að Skúla undir því yfirskini að hann hefði sýnt meintum morðingja óhóflega hörku, nokkuð sem ósennilegt var að gamalgróinn íslenskur embættismaður í marga ættliði léti angra sig ef ekkert annað byggi undir. Landshöfðingja tókst að vísu að hafa sýslumannsembættið af Skúla, en Hæstiréttur Dana sýknaði hann af flestum ákærum, þannig að hann komst á eftirlaun 36 ára gamall og fékk frábært næði til að stýra blaði sínu gegn landshöfðingjaklíkunni.

Sama árið og Hæstiréttur sýknaði Skúla Thoroddsen mun Magnús hafa skapað sér óvild danskra stjórnvalda vegna þess að hann birtist eftir allt saman sem íslenskur þjóðernissinni með kjarnann af stefnu Jóns Sigurðssonar í hjarta sínu. Þegar hann varð landshöfðingi var komin á skrið barátta Íslendinga fyrir endurskoðun stjórnarskrárinnar frá 1874 með það að markmiði að koma ráðherravaldinu í Íslandsmálum út úr danska ríkisráðinu og til Íslands. Það kom í hlut hans sem fulltrúa stjórnarinnar að andæfa þessum kröfum á Alþingi, ekki í eitt skipti heldur á hverju einasta þingi, því alltaf var málið tekið upp. Eftir áratugarlangt þjark er eins og Magnús hafi ekki unað við þá iðju lengur.

Árið 1895 réð knappur meirihluti Alþingis af að setja kröfur sínar í stjórnskipunarmálinu fram í ályktunarformi í stað stjórnarskrárfrumvarps. Það var óbeint tilboð um málamiðlun við stjórnina, því að það gaf henni tilefni til að svara með frumvarpi sem mætti einhverjum sjálfstjórnarkröfum Íslendinga en hafnaði öðrum. Þegar landshöfðingi sendi ráðherra ályktun þingsins lagði hann til að orðið yrði við kröfunni um að ráðherra Íslands bæri íslensk sérmál ekki undir konung í ríkisráði Dana. Í reynd skipti þetta atriði varla miklu máli, en flutningur íslenskra mála í ríkisráðinu var yfirlýsing um að Ísland væri hluti af danska ríkinu, ekki land sem konungur réði yfir við hlið ríkisins, líkt og hann hafði ráðið yfir hertogadæmunum Slésvík og Holstein. En Íslendingar höfðu haldið því fram allt frá dögum Jóns Sigurðssonar að það væri hin rétta staða landsins, það væri land Danakonungs en ekki hluti danska ríkisins.

Í Kaupmannahöfn var litið á þetta formsatriði sem stórmál, eins og best kom fram þegar ríkisstjórn Dana féllst loks á það eftir aldamótin að flytja ráðuneyti Íslandsmála til Íslands. Þá gerði stjórnin það að ófrávíkjanlegu skilyrði að sett yrði inn í stjórnarskrá Íslands ákvæði um að Íslandsráðherra bæri mál upp við konung í ríkisráðinu. Þegar landshöfðingi lýsti því yfir að hann teldi að Íslandsmál ættu ekki að heyra undir ríkisráðið var hann að vissu leyti að ráða land undan konungsríkinu Danmörku, þótt hann vildi auðvitað ekki ráða það undan konungi.

Það hefur líklega verið afleiðing af þessum trúnaðarbresti milli stjórnar og landshöfðingja að stjórnin valdi ekki hann, heldur Valtý Guðmundsson háskólakennara í Kaupmannahöfn, til að flytja Alþingi tilboð sitt um samkomulag í stjórnskipunarmálinu. Tilboðið átti að tryggja að ráðherra Íslandsmála yrði Íslendingur og hefði ekki önnur ráðuneyti en Íslandsráðuneytið; aftur á móti átti hann að sitja í Kaupmannahöfn og flytja mál sín í ríkisráðinu eins og áður. Þetta var ógnun við íslenska embættismannahópinn því að Valtýr var róttæklingur, á mælikvarða síns tíma, og pólitískur félagi Skúla Thoroddsen frá Hafnarárum þeirra. Líklega munaði aðeins hársbreidd að íhaldsstjórnin sem ríkti í Danmörku á síðasta fjórðungi 19. aldar stofnaði til gagngerra valdaskipta á Íslandi.

En það varð ekki, því að landshöfðingjaliðið tók höndum saman við róttæka sjálfstæðissinna í kröfu um að ráðherra Íslandsmála hefði aðsetur á Íslandi. Þeir mynduðu Heimastjórnarflokkinn sem leiddi heimastjórn til sigurs árið 1904. Sem landshöfðingi hafði Magnús Stephensen verið neyddur til að mæla með frumvarpi Valtýs, en eftir að komið var í ljós að heimastjórn væri í boði kom hann rækilega út úr skápnum sem heimastjórnarmaður. Hann bauð sig fram til Alþingis í Rangárvallasýslu árið 1903 og sat á þingi til 1907. Eftir það lifði hann í áratug.

Síðustu embættishöfðingjarnir

Landshöfðingjastaðan var síðasta staða æðsta manns á Íslandi sem var skipuð að embættishætti, af æðra stjórnvaldi, án tillits til vilja almennings. Arftakinn, ráðherra Íslands, var þingræðislega háður Alþingi. Hann sat ekki í stjórnarráðinu lengur en þingmeirihluti vildi og sat aldrei lengi. Landshöfðingjarnir voru þannig síðustu fulltrúar gamla tímans, þó að þeir væru nýjung á Íslandi síns tíma. Í sögu Íslendinga mynda þeir hápunkt embættismannaveldis sem hafði ríkt að miklu leyti yfir landinu um einar sex aldir.

Heimildir:

Gunnar Karlsson: Frá endurskoðun til valtýsku. Reykjavík, Menningarsjóður, 1972 (Sagnfræðirannsóknir I).

Jón Guðnason: Skúli Thoroddsen I. Reykjavík, Heimskringla, 1968.

Lovsamling for Island XXI. Kjöbenhavn, Andr. Fred. Höst & Sön, 1889.

Saga Íslendinga IX:1. Tímabilið 1871-1903. Landshöfðingjatímabilið. Samið hefir Magnús Jónsson. Reykjavík, Menntamálaráð og Þjóðvinafélag, 1957.

Þorsteinn Thorarensen: Í fótspor feðranna. Myndir úr lífi og viðhorfum þeirra, sem voru uppi um aldamót. Reykjavík, Fjölvi, 1966.

Landshöfðingjastaðan var síðasta staða æðsta manns á Íslandi sem var skipuð að embættishætti, af æðra stjórnvaldi, án tillits til vilja almennings.

Magnús Stephensen mun hafa skapað sér óvild danskra stjórnvalda vegna þess að hann birtist eftir allt saman sem íslenskur þjóðernissinni með kjarnann af stefnu Jóns Sigurðssonar í hjarta sínu.

Eftir Gunnar Karlsson

Höfundur er prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands.