[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Þorskastríðin eru áhugaverður hluti íslenskrar nútímasögu og hefðu efalítið getað farið á annan veg ef við aðra andstæðinga hefði verið að etja. Guðni Th. Jóhannesson rifjar upp er Bretar ætluðu að ná varðskipinu Ægi á sitt vald í þorskastríðinu 1973.
Einn æsilegasti atburður þorskastríðanna við Breta átti sér stað laugardaginn 26. maí 1973 þegar varðskipið Ægir skaut ítrekað á Grimsbytogarann Everton, langt innan íslenskrar fiskveiðilögsögu. Litlu mátti muna að togarinn sykki og leyniskjöl, sem hafa nú verið gerð opinber í Bretlandi, sýna að litlu mátti líka muna að Bretar létu hart mæta hörðu. Herskip öslaði strax á vettvang og þeir, sem stýrðu aðgerðum breska flotans á Íslandsmiðum, báðu um leyfi í London til þess að skjóta á varðskipið. Að kvöldi dags voru ráðamenn ytra einnig komnir á fremsta hlunn með að skipa svo fyrir að Ægir skyldi tekinn með öllum tiltækum ráðum. Þá hefði hæglega getað komið til átaka og mannskaða. Bretum fannst aðfarir Ægis bæði óþolandi og með ólíkindum, og greinilegt er að þeir vildu helst af öllu bregðast þannig við að varðskipið yrði þeim ekki framar til ama. En samt létu þeir ekki til skarar skríða; eitthvað hélt aftur af þeim. Hér segir frá því hvað það var og hvernig atburðarásin var þennan örlagaþrungna dag í maí 1973.

Hinn 1. september 1972 var fiskveiðilögsaga Íslands færð úr 12 sjómílum í 50 og annað þorskastríð Íslendinga og Breta hófst. Bretar neituðu frá upphafi að viðurkenna útfærsluna en sendu ekki herskip á Íslandsmið, líkt og þeir höfðu gert í fyrsta þorskastríðinu 1958-61 þegar lögsagan var aukin úr fjórum mílum í tólf. Að vísu voru óvopnuð verndarskip og dráttarbátar bresku togurunum til halds og trausts en í þeim var lítið gagn og þegar kom fram í miðjan maí 1973 voru togaramennirnir búnir að fá sig fullsadda á togvíraklippingum og öðru áreiti varðskipanna. "Það er erfitt að lýsa því hvað strákunum um borð hjá okkur er heitt í hamsi," sagði einn skipstjórinn um hádegisbil laugardaginn 19. maí og krafðist þess fyrir hönd togaraflotans að sjóher hennar hátignar kæmi og skakkaði leikinn. Annars myndu þeir allir sigla heim.

Ísland hefði þá unnið fullan sigur í þessari deilu. Til þess máttu ráðamenn í London ekki hugsa og síðdegis sigldu herskip inn í fiskveiðilögsöguna til verndar togurunum. Bresku sjómennirnir kættust og léku ættjarðarlög í talstöðvum sínum - Rule Britannia og Land of Hope and Glory. Þáttaskil höfðu orðið í þorskastríðinu.

"Til fjandans með þær, ég er farinn þangað sem fiskast!"

Herskipavernd Breta gat aðeins virkað ef togararnir héldu sig í námunda við verndara sína. Ætlunin var að þeir veiddu í sérstökum hólfum líkt og í fyrsta þorskastríðinu, og fyrstu dagana eftir að herskipin fóru inn fyrir fiskveiðimörkin héldu þeir hópinn nálægt Hvalbak undan Austfjörðum. En fljótt kom á daginn að skipstjórunum var mjög í nöp við þetta fyrirkomulag. Þeir vildu hafa frelsi til að veiða þar sem þeir töldu afla að fá og skipherrar herskipanna áttu í stökustu vandræðum með að hafa hemil á þeim. HMS Plymouth var eitt herskipanna og þarna á miðunum töluðu Bretarnir um að "f...ing Plymouth" væri ekki hótinu skárri en "the f...ing gunboats", bannsett varðskipin.

Föstudagsmorguninn 25. maí var komin upplausn í liðið. Nokkrir togarar héldu norður á bóginn, sumir í fylgd tveggja verndarskipa en þrír fóru einir síns liðs. Þeirra á meðal var togarinn Everton GY-58. Þar var skipstjóri George Mussell frá Cleethorpes, næsta bæ við Grimsby. Mussell var fjörutíu ára gamall og var þá eins og nú hress karl og viðkunnanlegur, og sjómaður af lífi og sál. Hann gekk undir viðurnefninu "Cockle", eða skel, en það var vegna þess að eftirnafn hans þýðir kræklingur og þótti mönnum fyndið að spyrða þetta tvennt saman, svo úr varð "Cockle" Mussell, kræklingur og skel.

Mussell hafði verið á Íslandsmiðum í yfir tvo áratugi, þekkti fiskimiðin eins og lófann á sér og átti sína uppáhaldsstaði, suma innan tólf mílna línunnar og alla auðvitað innan 50 mílnanna. Enginn myndi skipa honum til og frá, hvorki varðskip né herskip. Mussell hafði gengið illa fyrir austan land og var staðráðinn í að leita fyrir sér nálægt Grímsey þar sem hann þóttist eiga von um góðan afla. "Til fjandans með þær," sagði hann um freigátur sjóhersins um leið og hann tók kúrsinn norður. "Ég er farinn þangað sem fiskast!"

Næsta morgun, laugardaginn 26. maí, kom Nimrod-herþota Breta auga á varðskipið Ægi á vesturleið undan Rifstanga á Melrakkasléttu. Ægir var flaggskip Landhelgisgæslu Íslands og skipherra var Guðmundur Kjærnested. Hann var reyndastur þeirra sem stýrðu skipum gæslunnar um þessar mundir og svo dugmikill í baráttunni að sumum stjórnmálamönnum og embættismönnum á Íslandi, sem vildu hafa "gott veður" á miðunum þegar reynt væri að semja við Breta um lausn deilunnar, var nóg um. Skipherrum bresku freigátanna þótti vitaskuld slæmt að frétta af Ægi þarna, með nokkra togara á tvístri á svipuðum slóðum.

"Ægir er að skjóta á okkur!"

Um hádegisbil fannst þeim svo heldur betur syrta í álinn. Varðskipið stóð Everton að verki á Sporðagrunni, um 15 mílur norðvestur af Grímsey. Togarinn var nýbúinn að taka trollpokann um borð og skipaði Guðmundur skipherra honum að fara hvergi; hann væri ákærður fyrir landhelgisbrot og yrðu menn úr varðskipinu sendir um borð. "Cockle" Mussell svaraði að bragði að hann væri á úthafinu og gæti ekki þolað handtöku skipsins. Á næsta hálftíma eða svo skaut Ægir lausum og síðan föstum skotum fyrir framan stefni Everton. Og klukkan 12:45 heyrðu skipverjar í brúnni á HMS Jupiter ekki Land of Hope and Glory á talstöðvarrás togaranna, heldur neyðarkall frá Everton: "Ægir er að skjóta á okkur!"

Herskipið var enn undan Austfjörðum, í svartaþoku, en fór samstundis á fullri ferð norður á bóginn. Þegar sjóherinn hélt inn fyrir 50 mílna lögsöguna höfðu þær skipanir verið gefnar að herskipin mættu ekki skjóta á eða að íslenskum varðskipum nema með samþykki æðstu ráðamanna í London, þeirra á meðal Edwards Heaths forsætisráðherra. Skipherrann á Jupiter, Jock Slater, hafði því samband við stjórnstöð flotans í Rosyth á Skotlandi og bað um leyfi til að beita fallbyssum ef aðför Ægis að togaranum stæði enn yfir þegar freigátuna bæri að. Áhöfnin var jafnframt gerð klár fyrir hugsanlegar aðgerðir gegn varðskipinu. Slater var ungur að árum, aðeins 33 ára, metnaðargjarn á framabraut sinni í sjóhernum en vel liðinn af áhöfn og yfirmönnum í landi. Hann hugsaði nú með sér að kannski kæmi til þess að undir hans stjórn myndi breskt herskip skjóta að óvini á Atlantshafi í fyrsta sinn frá lokum seinni heimsstyrjaldar.

Kurteisisleg skotárás

Á meðan HMS Jupiter sigldi norður áttust Ægir og Everton áfram við. Sú viðureign varð söguleg og er ítarlegar frásagnir af henni víða að finna, til dæmis í blöðum frá þessum tíma og í endurminningum Guðmundar Kjærnested. Everton lagði af stað í austurátt, neitaði öllum skipunum um að nema staðar, og breytti engu þótt varðskipið skyti alls átta skotum í skrokk togarans. Guðmundur átti frumkvæði að þeim aðförum en var þó vitaskuld í stöðugu sambandi við stjórnstöð Landhelgisgæslunnar í Reykjavík. Heita má víst að þar á bæ hafi menn rætt við Ólaf Jóhannesson, forsætis- og dómsmálaráðherra, eða að minnsta kosti Baldur Möller, ráðuneytisstjóra í dómsmálaráðuneyti, en þeir Baldur og Pétur Sigurðsson, forstjóri gæslunnar, áttu ætíð mjög náið samstarf um gæsluframkvæmdir í þorskastríðum áttunda áratugarins. Aldrei hefði verið skotið á Everton ef íslensk stjórnvöld hefðu verið því mótfallin.

Sjálfstæðisflokkur og Alþýðuflokkur voru í stjórnarandstöðu um þetta leyti og formönnum þeirra, Gylfa Þ. Gíslasyni og Geir Hallgrímssyni, varð það á, ef svo má segja, að gagnrýna atlöguna að togaranum. Þeim fannst svo harkalegar aðgerðir óþarfar og til þess eins fallnar að gera lausn deilunnar við Breta enn erfiðari. Þeir urðu hins vegar að draga í land því þorri manna taldi að einungis harkan sex dygði eins og málum væri komið. Í öllum landhelgisdeilum Íslendinga var það einatt viðkvæðið að sá, sem mælti með málamiðlunum og hófsemi, var sakaður um undirlægjuhátt og aumingjaskap. Þeir róttækustu réðu ferðinni og nutu aðdáunar.

Skipverjar Everton voru aldrei í bráðri hættu meðan á skotárásinni stóð. Þeir héldu sig í brú eða afturskipi en skotin öll lentu í framhluta og flest ofan sjólínu. Guðmundur gaf Mussell líka leyfi til að kanna skemmdir hverju sinni og voru öll þeirra samskipti hin kurteislegustu. "Gerðu svo vel" og "þakka þér fyrir" fylgdu öllum orðaskiptum meðan áskotárásinni stóð! Gott veður hjálpaði einnig til; blankalogn var og sléttur sjór, og Mussell sagði síðar frá því að enginn um borð hefði verið óttasleginn í þessum hasar - nema blaðamaður frá Daily Express sem hafði slegist með í för í Grimsby. Hann var með lífið í lúkunum þegar skotin dundu á togaranum, en fékk á móti frábæra frétt.

Auðvitað duldist samt engum alvara málsins. Togarinn tók að síga að framan og Mussell lét jafnframt í það skína að ef varðskipsmenn reyndu að taka skipið myndi áhöfn hans, sem hafði búist til vopna, mæta þeim af fullri hörku. Ægismenn hefðu engu að síðar getað haldið skothríðinni áfram, beint skotum sínum að vélarrúmi eða brú, og ráðist svo til uppgöngu á togarann. En það hefði getað reynst dýrkeypt togarataka. "Sko, það er náttúrlega hægt að gera meira," sagði Guðmundur Kjærnested í sjónvarpsviðtali nokkrum dögum síðar, "en við virðum mannslíf meira en þorskinn í sjónum." Klukkan 15:15 á laugardeginum ákvað Guðmundur því að nú væri nóg komið, og sendi skeyti til höfuðstöðva Landhelgisgæslunnar: "Erum N af Grímsey höfum gert allt sem við teljum okkur geta gert með fullu öryggi til að stoppa skipið án árangurs. Netalest og lúkar full af sjó, sennilega eitthvað í fiskilest, skipið orðið nokkuð sigið að framan, sjö sml. í næsta togara og fleiri á leiðinni, þannig að ég geri ráð fyrir að yfirgefa hann þegar hann er kominn í samband við næsta skip." Fimm mínútum síðar yfirgaf Ægir togarann með þessari kveðju Guðmundar til Mussells: "Skipstjóri, þú ert mjög hugrakkur maður. Ég sé að þú átt von á aðstoð. Ég vona að þú hafir þetta af. Gangi þér vel."

"Sjórán" eða "stríðsyfirlýsing"?

Klukkan 14:45, rétt eftir að eitt skot varðskipsins hitti togarann, hafði Mussell skipstjóri spurt, allra náðarsamlegast, hvort Ægir myndi "skjóta á breska flotann". Guðmundur Kjærnested svaraði um leið að "við myndum gera það ef nauðsyn krefði". Þá sagði Mussell, eins og stóð í skeyti varðskipsins til stjórnstöðvar, "að ef við héldum áfram að skjóta á sig mundi það verða nauðsynlegt". Tilviljun réð því að á nákvæmlega sama tíma barst sú beiðni frá flotastöðinni í Rosyth til varnarmálaráðuneytisins í London að Jupiter mætti beita byssum sínum, eins og Slater skipherra hafði beðið um.

Nú var úr vöndu að ráða fyrir breska valdhafa. Ætti að veita slíkt leyfi? Það gæti leitt til þess að íslenskir varðskipsmenn létu lífið, og hvaða áhrif myndi það hafa í deilunni? En á móti mátti spyrja hvort hægt væri að líða það að skotið væri á breskt skip á þeim slóðum sem Bretar töldu til hins frjálsa úthafs? Að mörgu leyti leysti Guðmundur Kjærnested þennan vanda með því að hverfa á braut. Hann vissi vel - hvað sem leið orðunum djörfu til "Cockle" Mussells - að hann gæti ekki vogað sér að skjóta á og taka togara Breta þegar freigáta væri nærri. "Ég vissi að það var ansi langt í þá," sagði Guðmundur seinna. "Ég hefði náttúrulega aldrei gert þetta nema af því að ég vissi að freigátan var fyrir Austfjörðum."

Staðsetning Jupiters réð því líka að ekki þurfti að taka ákvörðun á stundinni um það ytra hvað herskipið ætti að gera. Jock Slater heyrði síðar þá sögu að ekki hefði náðst samband við Heath forsætisráðherra þetta eftirmiðdegi því hann hefði verið við siglingar á snekkju sinni og ekki hefði þótt taka því að trufla hann nema til þess kæmi að Jupiter væri andspænis Ægi.

Klukkan 18:30, þegar varðskipið var á bak og burt, barst svo formleg neitun frá varnarmálaráðuneytinu í London við því að freigátan notaði skotvopn að sinni. Síðar um kvöldið komu hún og dráttarbáturinn Statesman að Everton og hófu björgunaraðgerðir. Dælt var úr togaranum og fyllt í kúlugötin. (Mussell var sagt að hann gæti aðeins siglt á hægri ferð í góðu veðri en hann lét það sem vind um eyru þjóta og hélt strax til veiða morguninn eftir!)

Þetta kvöld gafst einnig ráðrúm í London til þess að íhuga hvað gera skyldi frekar. Um leið og fréttir af atlögunni að Everton bárust til Bretlands krafðist framkvæmdastjóri landssambands breskra togaraeigenda þess að Ægir yrði tekinn herfangi. Og ljóst er að breskum ráðherrum ofbuðu aðfarir varðskipsins. Rætt var um að þær mætti flokka sem sjórán og jafnvel nokkurs konar "stríðsyfirlýsingu". Ráðherrar vöktu þess vegna máls á því að Bretar svöruðu í sömu mynt; að herskip leituðu varðskipið uppi og hertækju það. Ægir yrði til friðs eftir það.

Varðskip stöðvað og hertekið

Taka varðskipsins færi svona fram: Fyrst myndu herþotur og þyrlur leita skipið uppi. Þarna um kvöldið lá Ægir við akkeri á Héðinsfirði svo Bretar hefðu orðið að fara inn fyrir íslenska landhelgi, allt upp að landsteinum. Síðan hefði væntanlega verið farið eftir almennum fyrirmælum um töku varðskips sem voru á þessa leið: "Varðskipið verður stöðvað áður en reynt verður að halda um borð í það. Þetta verður gert með því að beita stigvaxandi aðgerðum uns stjórnendur þess hlýða skipunum." Þær aðgerðir fælust í hótunum um beitingu skotvopna, svo fallbyssuskotum fyrir framan skipið og, ef þess þyrfti með, skotum til að gera vopn þess óvirk og loks skotum í brú og/eða vélarrúm. Ótrúlegt þótti þó að til svo róttækra ráðstafana þyrfti að koma; varðskipsmenn hlytu að láta sér segjast áður en skjóta þyrfti á skipið sjálft.

Svo næðu Bretar Ægi á sitt vald með því að sigla Jupiter upp að síðu hans, ef veður leyfði, en annars yrði vopnuð sveit manna send með gúmbáti yfir í hann. Í fyrirmælum til annars herskips viku síðar, sem svipar örugglega til þeirra aðferða sem Jupiter hefði beitt, segir meðal annars: "Verði skotið að sveitinni í bátnum skal hún leita skjóls handan [freigátunnar] og bíða aðgerða hennar til að binda enda á skothríð Íslendinganna. Einungis má beita skotvopnum í bátnum ef það er talið nauðsynlegt til að vernda líf og limi manna um borð." Síðan segir um uppgöngulið Bretanna: "Yfirmenn og sjóliðar skulu taka að sér stjórn aðalvéla og rafmagns eftir að þeir hafa yfirbugað 22 manna áhöfnina. Þeir skulu vera vel á verði vegna hugsanlegra tilrauna íslensku áhafnarinnar til að vinna skemmdarverk eða sökkva skipinu. Áhöfnina skal loka inni í tryggum vistarverum og skipa vörð fyrir utan. Þeim skal gerð vistin þolanleg og sýnd tilhlýðileg virðing."

Af hverju ekki?

Mörgum árum eftir aðför Ægis að Everton velti Jock Slater því fyrir sér hvort handtaka varðskipsins hefði heppnast. Hann var þá búinn að ná æðstu metorðum í breska sjóhernum og verið aðlaður fyrir farsælan feril til sjós og lands. Sir Jock sagði að í fyrsta lagi þætti honum ótrúlegt að til slíkra aðgerða hefði verið gripið þótt til hefðu verið áætlanir um þær ef í nauðir ræki. En það hefði heppnast: "Við hefðum auðveldlega getað tekið Ægi, og vonandi án mannfalls."

Og af hverju var það þá ekki gert? Strax að kvöldi laugardagsins fengu breskir ráðherrar þær upplýsingar að Jupiter gæti í raun tæplega náð Ægi á sitt vald nema með því að hóta skotárás og standa við stóru orðin ef á þyrfti að halda. Þá væri mjög líklegt að mannfall yrði og málstaður Breta í þorskastríðinu hefði beðið geysilegan hnekki ef þeir hefðu gengið svo langt. Þeir voru handvissir um að Ægir hefði brotið alþjóðalög með skotárásinni á Everton en vissu um leið að aðför að varðskipinu lengst inni í íslenskri landhelgi stæðist varla lög.

Þar að auki skipti lagatúlkun ekki meginmáli. Heift Íslendinga í garð Breta hefði náð hæstu hæðum og gert að engu vonir um þolanlega málamiðlun í þessu þorskastríði. Tveimur dögum fyrr hafði skríll ruðst inn að sendiráði Bretlands í Reykjavík, valdið þar stórskemmdum og verið að því kominn að brenna það til grunna þegar lögregluþjónum tókst að taka í taumana. Aðför að Ægi hefði orðið til þess að íslensk stjórnvöld hefðu á svipstundu slitið stjórnmálasambandi við Breta og nær örugglega kært þá til öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna.

Og síðast en ekki síst óttuðust breskir ráðamenn réttilega að taka varðskipsins myndi hafa geysileg áhrif á afstöðu Íslendinga til Atlantshafsbandalagsins og veru Bandaríkjahers í landinu. Vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar forsætisráðherra var í orði kveðnu staðráðin í því að bandarískt herlið hyrfi af landi brot. Þegar breski sjóherinn hélt inn fyrir 50 mílna lögsöguna 19. maí hafði Ólafur sagt Frederick Irving, sendiherra Bandaríkjanna hér á landi, að margir Íslendingar spyrðu til hvers varnarliðið væri ef það léti sig engu varða "flotainnrás" Breta, og menn spyrðu einnig hvort hægt væri að vera í hernaðarbandalagi með því ríki sem sendi herskip til verndar lögbrjótum í íslenskri fiskveiðilögsögu.

"Við Bretar gerum ekki svoleiðis nokkuð nema..."

Af þessum ástæðum öllum ákváðu breskir ráðamenn að halda að sér höndum að kvöldi 26. maí, þegar Ægir lá inni á Héðinsfirði og sjóliðar á Jupiter kepptust við að þétta kúlugötin á Everton í stað þess að elta þann uppi sem olli þeim. Bretar voru komnir á fremsta hlunn með að beita valdi hins sterka en langlundargeð þeirra, virðing fyrir alþjóðalögum, ótti við almenningsálit í heiminum og viðurkenning á hernaðarmikilvægi Íslands í kalda stríðinu komu í veg fyrir það að þorskastríðið breyttist í alvörustríð þar sem Bretar fengju að njóta ótvíræðra hernaðaryfirburða sinna á höfunum.

Slater skipherra á Jupiter sagði síðar um hugsanlega töku Ægis: "Við Bretar gerum ekki svoleiðis nokkuð nema það sé algerlega bráðnauðsynlegt. Ég man að mér þótti í aðra röndina slæmt að hendur okkar voru bundnar en ég skildi hvers vegna, og núna, eftir aldarfjórðungs reynslu af varnarmálum til viðbótar, skil ég það enn betur."

Guðmundur Kjærnested hefur einnig tekið undir að sem betur fer hafi Íslendingar átt í höggi við andstæðing sem var ekki reiðubúinn að beita öllu afli. "Þess vegna var ég svo djarfur," sagði hann, "ég þekkti þá." Og það var því rétt sem einn íslensku embættismannanna, sem stóðu í samningum við Breta um lausn þorskastríðsins, sagði eitt sinn við einn þeirra: "you are our best enemies," þið eruð okkar bestu óvinir. Verri óvinir en Bretar hefðu gert atlögu að Ægi eftir skotárás hans á Everton maíkvöldið atburðaríka í þorskastríðinu 1973.

Höfundur er sagnfræðingur og vinnur að ritun á sögu þorskastríðanna.