José Luis Rodríguez Zapatero, leiðtogi spænska Sósíalistaflokksins, flytur boðskap sinn á kosningafundi í Barcelona. Zapatero er atvinnumaður og á langan stjórnmálaferil að baki þrátt fyrir að vera aðeins rúmlega fertugur.
José Luis Rodríguez Zapatero, leiðtogi spænska Sósíalistaflokksins, flytur boðskap sinn á kosningafundi í Barcelona. Zapatero er atvinnumaður og á langan stjórnmálaferil að baki þrátt fyrir að vera aðeins rúmlega fertugur. — Reuters
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Fréttaskýring|Þingkosningar fara á morgun fram á Spáni í skugga fjöldamorðs og hryðjuverkaógnar. Ásgeir Sverrisson segir frá leiðtoga spænska Sósíalistaflokksins og stöðunni á vinstri væng stjórnmálanna.

Hann gæti bætt árangur forvera síns og mun raunar gera það reynist skoðanakannanir réttar. En líkast til mun það ekki duga. José Luis Rodríguez Zapatero, leiðtogi spænska Sósíalistaflokksins (PSOE), getur tæpast gert sér vonir um að hans bíði húsbóndavald í Moncloa-höllinni, embættisbústað forsætisráðherra Spánar, eftir þingkosningarnar á morgun, sunnudag.

Zapatero brást líkt og aðrir spænskir stjórnmálamenn við fjöldamorðinu í Madríd á fimmtudag með því að ítreka að sósíalistar styddu af heilum hug þá grundvallarskoðun að ekki komi til greina að spilla einingu spænska ríkisins. Hann fordæmdi basknesku ETA-hreyfinguna, sem grunuð er um sprengjuárásirnar í Madríd þótt vera kunni að íslamskir hryðjuverkamenn séu viðriðnir ódæðið. Zapatero sagði að hvergi yrði gefið eftir í stríðinu gegn hryðjuverkaógninni.

Almennt verður að ætla að fjöldamorðið í Madríd verði til þess að minnka enn sigurlíkur sósíalista í kosningunum á morgun. Þótt flokkurinn hafi jafnan hafnað kröfum þjóðernissinna á Spáni um sjálfstæði hefur hann engu að síður gefið áköfum andstæðingum sínum tækifæri til að sá efasemdum um heilindi sósíalista á þessu grundvallarsviði spænskra stjórnmála.

Aukið fylgi

Líkur eru á að Sósíalistaflokkurinn bæti við sig fylgi frá kosningunum árið 2000. Þá fékk flokkurinn 34,71% greiddra atkvæða og 125 menn kjörna til setu í neðri deild spænska þingsins. Reynist kannanir réttar getur Zapatero gert sér vonir um að fá 135 til 148 menn kjörna. Fylgi flokksins á landsvísu mældist dagana fyrir árásina í Madríd í kringum 38%. Sú niðurstaða gæti vissulega talist nokkur árangur og alltjent betri en sá sem Joaquín Almunia, forsætisráðherraefni flokksins í kosningum árið 2000, náði. En reynist kannanirnar réttar getur farið svo að flokkurinn nái ekki 141 manni sem hann fékk þó í kosningunum 1996. Og það fylgi dugði sósíalistum ekki til stjórnarforustu. Forsætisráðherraembættið sem sósíalistar höfðu haldið frá 1982 gekk þá flokknum úr greipum og José María Aznar komst til valda.

Frá 1982 hefur fylgi Sósíalistaflokksins minnkað í sérhverjum þingkosningum. Á þessu tímabili hefur fylgi flokksins minnkað um 14% prósentustig á landsvísu og 77 þingsæti hafa tapast.

Hafa ber í huga að skoðanakannanir þær sem vísað er til hér að ofan voru gerðar áður en árásirnar voru gerðar í Madríd. Líkur eru á því að ódæðið hafi þau áhrif að fylgi sósíalista aukist ekki með þeim hætti sem spáð var fyrr í vikunni. En þessar tölur eru birtar hér ekki síst í ljósi þess að samanburður við niðurstöðuna verður óneitanlega forvitnilegur.

Kunna að halda hreinum meirihluta á Spánarþingi

Í neðri deild spænska þingsins sitja 350 menn. Þótt tvær þingdeildir séu starfræktar á Spáni er neðri deildin ("Congreso de los diputados") miðstöð hins pólitíska valds, hún getur t.a.m. stöðvað lagafrumvörp öldungadeildarinnar ("senado") með einföldum meirihluta. Talan sem öllu skiptir í kosningunum á morgun er 176 þar eð sá fjöldi þingmanna tryggir hreinan meirihluta í neðri deildinni.

Ef marka má skoðanakannanir snýst spennan í kosningunum um hvort hægrimönnum í Þjóðarflokknum (Partido Popular, PP) tekst að halda hreinum meirihluta sínum á þingi sem þeir náðu árið 2000 (183 sæti). Fylgi flokksins hefur mælst í kringum 176 manna markið en hafði raunar farið heldur minnkandi á síðustu dögum fyrir fjöldamorðið í Madríd. Jafnvel þótt meirihlutinn náist ekki er það hald manna á Spáni að Mariano Rajoy, forsætisráðherraefni PP, komi til með að fara fyrir næstu ríkisstjórn. Hann muni geta tryggt sér stuðning staðbundinna flokka þjóðernissinna (sem hafna ofbeldi sem tæki í sjálfstæðisbaráttunni) nái hann ekki 176 manna markinu. Er þá einkum horft til þjóðernissinna frá Kanarí-eyjum og jafnvel, ef nauðsyn krefur, Katalóníu.

Á hinn bóginn verður seint sagt um José Luis Rodríguez Zapatero að hann sé ekki baráttuglaður. Hann þykir um margt hafa staðið sig ágætlega í leiðtogahlutverkinu sem hann tók við af Almunia eftir ósigurinn sögulega fyrir fjórum árum. Zapatero þykir maður heldur alþýðlegur og hófstilltur. Sagt er að hann sé jafnan tilbúinn að hlusta á sjónarmið annarra og þar fari "pragmatisti", maður sem leitar sátta og lausna. Zapatero er prýðilegur ræðumaður, sýnist búa yfir mikilli orku og almennt er því trúað að þar fari ágætlega heiðarlegur maður sem vilji vinna þjóð sinni og landi gagn.

En nægir það til að knýja fram samsteypustjórn andstöðuflokkanna?

Flokksmaður á framabraut

Líkt og þeir Aznar og Mariano Rajoy er leiðtogi sósíalista réttnefndur atvinnumaður í spænskum stjórnmálum. Zapatero fæddist 4. ágúst 1960 í borginni Valladolid sem er skammt norðvestur af höfuðborginni, Madríd, og tilheyrir héraðinu Castilla y León. Afi hans var tekinn af lífi á fyrstu dögum spænska borgarastríðsins árið 1936. Þessi atburður og stríðið skelfilega hafði vitanlega mótandi áhrif á fjölskyldu Zapateros sem taldist til millistéttar en hneigðist til sósíalískrar lífssýnar.

Zapatero stundaði laganám við León-háskóla. Að námi loknu gerðist hann kennari við skólann og sinnti því starfi til 1986. Zapatero hreifst mjög af Felipe González, hinum unga leiðtoga Sósíalistaflokksins, sem kom fram á sjónarsviðið skömmu eftir að einræðisstjórn Francisco Franco leið undir lok við dauða hans 1975. Árið 1979 gekk Zapatero í Sósíalistaflokkinn sem tveimur árum áður hafði fengið formlegt leyfi til að starfa. Zapatero hófst ungur til metorða innan Sósíalistaflokksins í borginni León og svo fór að aðeins 26 ára gamall var hann kjörinn til setu á þinginu í Madríd. Var hann þá yngsti þingmaður landsins og sósíalistar með hreinan meirihluta á þingi.

Vegur Zapatero fór vaxandi innan flokksins á næstu árum enda var hann vel liðinn auk þess sem innanflokksdeilur í León urðu til þess að auðvelda honum leiðina eftir framabrautinni. Hann hélt sæti sínu á þingi í kosningum 1989 og árið eftir tók hann sæti í landstjórn PSOE. Sama ár kvæntist hann Sonsoles Espinosa og eiga þau tvö börn. PSOE glataði þingmeirihlutanum í kosningum 1993 en hélt áfram um stjórnartaumana. Zapatero hélt sæti sínu og aftur í kosningum 1996 sem reyndust flokknum svo afdrifaríkar og upphafið að átta ára valdasetu hægri manna.

"Nýja leiðin"

Spillingarmál og valdþreyta urðu stjórn Felipe González að falli. Eftir ósigurinn 1996 komu upp raddir í flokknum sem kröfðust hugmyndafræðilegrar "endurnýjunar" og umbóta innan hans. Við leiðtogahlutverkinu tók Joaquín Almunia, sem var þá talsmaður þingflokksins og einn helsti málsvari breytinga innan flokksins.

Deilur um stefnuna einkenndu nokkuð flokksstarfið en Zapatero tókst að mestu að halda sig utan þeirra. Í nóvember 1997 var Zapatero kosinn formaður flokksins í León. Í janúar 1998 lýsti Felipe González yfir því að hann hygðist ekki vera forsætisráðherraefni flokksins í næstu þingkosningum. Zapatero lýsti þá yfir stuðningi við Almunia sem varð forsætisráðherraefni flokksins auk þess að vera formaður hans. Zapatero var kjörinn til setu á þingi fimmta sinni árið 2000 en Almunia ákvað að láta af leiðtogaembættinu eftir hörmulegt gengi í kosningunum.

Hófst þá valdabarátta innan flokksins sem einkenndist af því að fremstir fóru yngri menn á borð við Zapatero sem flestir áttu sameiginlegt að vera lítt þekktir úr stjórnmálabaráttunni á landsvísu og tengdust ekki rótgrónum valdafjölskyldum innan Sósíalistaflokksins.

Baráttu sína fyrir leiðtogaembættinu háði Zapatero undir merkinu "Ný leið" eða "Nueva Vía", sem minnti um flest mjög á "þriðju leiðina" sem þá var nokkuð til umræðu í evrópskum stjórnmálum og fól í sér nokkurt fráhvarf frá sumum kennisetningum jafnaðarmanna og viðleitni til að sættast við markaðsöflin. Þekktustu talsmenn "þriðju leiðar" evrópskra jafnaðarmanna voru enda þeir Tony Blair, forsætisráðherra Bretlands, og Gerhard Schröder Þýskalandskanslari. Hinn 22. júlí árið 2000 var Zapatero kjörinn leiðtogi spænska Sósíalistaflokksins.

Þjóðernishyggja og ríkiseining

Zapatero hefur ekki fyllilega tekist að setja niður deilur innan flokksins og sýnist það hafa skaðað hann. Margir Spánverjar efast um að Zapatero sé fær um að aga lið sitt nægilega til að geta farið fyrir skilvirkri og traustri ríkisstjórn. Í því efni ber að hafa í huga að Zapatero myndi jafnan þurfa að reiða sig á stuðning smærri flokka á þingi, vinstri sósíalista, kommúnista og trúlega staðbundna þjóðernissinna.

Þá halda andstæðingar sósíalista því jafnan fram að flokknum sé ekki treystandi þegar eining spænska ríkisins og baráttan gegn hryðjuverkasamtökum Baska er annars vegar. Bæði þessi atriði eru sem trúaratriði í hugum eindregnustu stuðningsmanna Þjóðarflokksins.

Sósíalistar eiga nú samstarf við flokk vinstri sinnaðra lýðveldissinna í Katalóníu (ERC) sem vilja að héraðið segi skilið við spænska ríkið. Í janúar var upplýst að leiðtogi ERC, Josep Lluis Carod-Rovira hefði átt leynilegan fund með fulltrúum ETA, hryðjuverkasamtaka Baska, sem berjast fyrir stofnun sjálfstæðs ríkis þeirra á Spáni. Carod-Rovira þurfti að segja af sér embætti en hann var þá næstvaldamesti maður sjálfsstjórnarinnar í Katalóníu.

Þessa furðulegu uppákomu hafa hægri menn nýtt sér í kosningabaráttunni og Zapatero hefur þurft að eyða miklum tíma í vörninni. Hann fullyrðir að sósíalistar myndu aldrei sýna ETA linkind eða leyfa svæðisbundnum þjóðernissinnum að ógna einingu ríkisins. Eftir fundinn með Carod-Rovira lýsti ETA yfir einhliða vopnahléi sem nær aðeins til Katalóníu.

Sú yfirlýsing hefur vafalaust rifjast upp fyrir mörgum Spánverjum á fimmtudag þegar höfuðborg þeirra breyttist í einn af vígvöllum hryðjuverkastríðsins.

Markaðsvæðing og misskipting

Í kosningabaráttunni nú, sem í raun lauk á fimmtudag þegar hryllingurinn reið yfir í Madríd, fara sósíalistar fram undir slagorðinu "Við verðskuldum betra samfélag" ("Merecemos una España mejor"). Þótt slagorð þetta kunni að virðast heldur rýrt að innihaldi og flestir telji vísast að þeir verðskuldi annað og betra hlutskipti almennt og yfirleitt vísar það prýðilega til þeirrar afstöðu margra Spánverja að umskiptin sem orðið hafa í valdatíð PP-flokksins hafi ekki nýst þjóðinni sem skyldi. Þó svo tekist hafi að draga stórlega úr atvinnuleysi og ástand efnahagsmála teljist nú með besta móti hafi einka- og markaðsvæðing undanliðinna ára einkum orðið til þess að auka misskiptinguna í samfélaginu.

Spænska ríkisstjórnin hefur hvergi bilað í stuðningi sínum við þá ákvörðun George W. Bush Bandaríkjaforseta að fara með hernaði gegn stjórn Saddams Husseins í Írak. Skoðanakannanir á Spáni hafa leitt í ljós allt að 90% andstöðu við þennan stuðning og sjálfur hefur Zapatero heitið því að snúa utanríkisstefnunni "180 gráður" fái hann til þess umboð. Zapatero og menn hans hafa því fengið ágæt sóknarfæri og ef til vill verður spurt hvort þau hafi verið nýtt til fullnustu haldi hægrimenn velli í þingkosningunum á morgun.

Líklegra er þó að niðurstaða kosninganna verði skýrð með tilvísun til fjöldamorðsins í Madríd sama hver hún verður.

asv@mbl.is