15. maí 2004 | Menningarblað/Lesbók | 1341 orð | 2 myndir

UM ÆTTARTÖLUR Í LANDNÁMU -

ÆVAR OG HALLA

TÝNDIR LIÐIR Í FRAMÆTT ÆVERLINGA

[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Ævar Véfröðarson, f. um 930. Þessi ættliður í karllegg hinna fornu Æverlinga hefur lengi verið týndur. Nafn hans er hvorki að finna í landnámabókum né í Íslendinga sögum.
Ævar Véfröðarson, f. um 930. Þessi ættliður í karllegg hinna fornu Æverlinga hefur lengi verið týndur. Nafn hans er hvorki að finna í landnámabókum né í Íslendinga sögum. Nafnið kemur aðeins fyrir á einum stað í fornum ritum: Er þar föðurnafn og svo vel falið að það fer fram hjá sjónum manna. Felustaðurinn er í upphafsorðum, 1. málsgr., Þorgils sögu og Hafliða. Þar stendur: "Hafliði hét maður. Hann var Másson, Húnröðarsonar, Ævarssonar." Af þessum orðum verður ráðið að höfundur sögunnar hafi ekki ætlað sér að rekja ætt Hafliða Mássonar lengra fram en til þess Ævars sem þarna er nefndur og þar sagður vera faðir Húnröðar. Ævar hefur sennilega verið goðorðsmaður, búið á Móbergi í Langadal, og hugsanlega er Æverlingagoðorð við hann kennt.

Einhver sem söguna las, e.t.v. forn afritari hennar, hefur talið að þarna væri fullrakið til Ævars landnm. Ketilssonar. Jafnframt hefur honum verið kunnugt um að Ævar gamli Ketilsson átti son sem Véfröður hét. Í samræmi við bæði þessi atriði "leiðréttir" sá hinn sami frumtextann ófyrirsynju með því að skjóta nafninu ‘Véfröðarsonar' inn í ættartöluna, á milli nafns Húnröðar og Ævars. Með þessari aðgerð fær Húnröður rangt föðurnafn og nafn Ævars Véfröðarsonar hverfur af spjöldum sögunnar, því nú halda menn að rakið hafi verið til Ævars gamla. Eftir innskotið varð ættrakningin þannig: "Hafliði hét maður. Hann var Másson, Húnröðarsonar, [Véfröðarsonar], Ævarssonar."

Í fjórum útgáfum af Sturlungu á síðustu öld hafa tvær fimm ættliði og innskotið, í þessari ættrakningu. Það eru útgáfur frá 1908 og 1954. Hinar tvær, frá 1946 og 1988, sleppa innskotinu og hafa því fjóra ættliði, sem er skv. frumtexta. Innskotið virðist vera nokkuð gamalt því Landnáma, Flateyjarbók, Vatnsdæla saga og Hallfreðar saga þekkja ekki þann Ævar sem í raun réttri var faðir Húnröðar eins og frumtextinn segir. Húnvetnsku sögurnar, sem nefndar voru, þekkja hins vegar Húnröð son hans og vita að hann var uppi á sama tíma og Þorkell krafla goðorðsmaður, Þorvaldur trúboði, Blót-Már frá Móbergi1 og Hallfreður skáld. Landnáma fer vill vegar því hún telur Húnröð vera einn af sonum Véfröðar.2 Til þess að allt þetta skýrist betur hefur Ættskrá VIII verið gerð. Hún sýnir framætt Hafliða Mássonar í karllegg svo langt sem mönnum er kunnugt. Ártöl sýna áætluð fæðingarár. Feitletruð nöfn eru úr ættartölunni.

Ketill helluflagi mun hafa átt heima í Vestur-Noregi. Hann var svili Hálfdanar svarta, föður Haralds hárfagra konungs í Noregi. Til Ketils rekja menn ættir sínar á Íslandi og til eru nokkrir sem það geta gert í beinan karllegg. Þeir eru núlifandi Æverlingar. Þar á meðal er ungur drengur sem heitir Óðinn Arason, f., 29. febr. árið 2000. Ævar gamli Ketilsson var landnm. í Langadal í Húnaþingi. Véfröður sonur hans nam einnig land í þeim dal. Hann bjó á Móbergi. Sá Ævar sem týndist er hér talinn vera sonur hans. Um Húnröð er til stutt frásögn í Flateyjarbók sem gerir okkur nokkurs vísari um aldur hans.3 Þar eru þessi orð eftir honum höfð: "Sigla mun ég í Austurveg ef svo fer sem ég ætla." Hann á þá að hafa verið staddur á sænskri grund fáum árum eftir orrustuna við Svoldur. Og sama rit gleymir ekki Mávi syni hans og getur hans sem sveitarhöfðingja í liði Væringja í Miklagarði um þær mundir er Haraldur Sigurðsson, seinna Noregskonungur, kom þangað með sína sveit.4

Halla Másdóttir, f. um 930. Faðir hennar var Már Jörundarson á Másstöðum í Vatnsdal í Húnaþingi. Faðir hans var Jörundur háls Þórisson.5 Jörundur var bróðir Vigdísar konu Ingimundar gamla Þorsteinssonar á Hofi í Vatnsdal. Einhverjir fræðimenn hafa gert því skóna að Vigdís dóttir Höllu og Vigdís dóttir Geirs goða Ásgeirssonar6 hafi verið ein og sama konan og að Halla Másdóttir hafi samkvæmt því verið kona Geirs goða.7 Hér er þetta talin vera röng skýring. Það sýna tvær ættartölur í Þórðarbók, Þ(M), önnur frá Höllu Másdóttur til Markúsar á Melum, hin frá Vigdísi Geirsdóttur niður til sama manns. Þar sést að Vigdísir eru tvær og að Vigdís Hölludóttir hefur verið tengdamóðir Vigdísar Geirsdóttur. Þessar ættarskrár verða nú leiddar saman:

a)Ættartala frá Höllu. "[...]faðir Höllu, móður Vigdísar, móður Sveinbjarnar, föður Þorsteins, föður Bótólfs, föður Þórdísar, móður Helgu, móður Þórðar, föður Markúsar á Melum."8

b)Ættartala frá Vigdísi. "[...]hann var faðir Vigdísar, móður Þorsteins, föður Bótólfs, föður Þórdísar, móður Helgu, móður Þórðar, föður Markúsar á Melum."9

Óbein rök hníga að því að Halla Másdóttir hafi verið kona Ævars Véfröðarsonar, þess sem lengi var týndur á rauðu úthafi sögunnar. Til þess vísa nöfn úr ættum hinna fornu Vatnsdæla sem virðast renna með Höllu inn í ættir Æverlinga. Hér er átt við nöfn eins og Már, Halla, Vigdís eða Védís og e.t.v. síðar Ívar og Þorsteinn.

Það nafn eða sá maður sem mestu máli skiptir í þessu sambandi er Már sem bjó á Másstöðum í Vatnsdal á ofanverðri 10. öld og oft kemur við sögu Hallfreðar vandræðaskálds. Landnáma getur hans í S 211, kallar hann þar Blót-Má á Móbergi og segir að Þorgeir ofláti Arnórsson Skefilssonar í Gönguskarði hafi drepið hann. Í skýringum við þann kafla segir: "Blót-Már á Móbergi getur tímans vegna ekki verið Már Húnröðarson, en líklegt er að hann hafi verið sömu ættar." Þessi skýring er góð, svo langt sem hún nær, því hún sýnir að hér er Blót-Mávi ekki ruglað saman við Má Jörundarson á Másstöðum í Vatnsdal eins og gert er í skýringum við Hallfreðar sögu vandræðaskálds. Þarna kemur einnig fram að líklega sé þessi Már sömu ættar og Már Húnröðarson, þ.e. Æverlingur.

Már Jörundarson háls var sonur landnámsmanns og því líklega fæddur um 900 en Blót-Már, sem hér verður talinn dóttursonur hans, gæti verið fæddur um 960 og hefur því verið um fertugt þegar kristni kom á landið. Hann hefur búið á Másstöðum í Vatnsdal eins og Hallfreðar saga segir, er kunnugur í Langadal, þekkir þar Grís Sæmingsson á Geitaskarði, sem er vinur hans og þingmaður goðorðsmannsins Húnröðar Ævarssonar á Móbergi. Það er þessi Már sem kemur því til leiðar að Grís gengur að eiga Kolfinnu Ávaldadóttur, sem Hallfreður elskaði. Í orðaskiptum sem urðu milli þeirra af því tilefni kallar Hallfreður Má ‘Blót-Má', sennilega til storkunar fremur en í háðungarskyni. Már sat fyrir Hallfreði og barðist við hann í Vatnsdal einu eða tveimur árum fyrir 1000. Þar kemur fram að Már hafi notað blóttrog fyrir skjöld, sagan, en í vísu sem Hallfreður orti á staðnum segir að Mávi væri nær að sleikja blóttrygil sinn en að berjast við sig. Allt segir þetta okkur að hér var hvorki á ferðinni Már Jörundarson né Már Húnröðarson faðir Hafliða, heldur Már sonur Ævars og Höllu á Móbergi.

Aðrir Æverlingar sem báru nöfn af þessum toga eru: Már Húnröðarson, Már Bergþórsson, Halla Húnröðardóttir, Vigdís Ævarsdóttir, Vigdís Hrafnsdóttir, Védís Másdóttir, og hugsanlega síðar Þorsteinn Ívarsson.10 Þá gæti forliðurinn ‘Hún' í nafni Húnröðar verið þannig til kominn að föðurnafni Ævars hafi verið breytt úr Véfröður í Húnfröður.11 Hafi svo verið, verður það hér skrifað á reikning Höllu því Jörundur háls afi hennar og Vigdís systir hans munu hafa verið skyld Haraldi hárfagra, sem var komin af hýnskum ættum, þ.e. af Húnum. Samkvæmt framansögðu hefur Halla Másdóttir mjög líklega verið móðir Húnröðar og Más Ævarssona á Móbergi og Ævar Véfröðarson verið faðir Vigdísar Hölludóttur.

Neðanmálsgreinar:

Hann er nefndur í Landnámu. Í Hallfreðar sögu vandræðaskálds er honum ruglað saman við Má Jörundarson.

2 [Íslsútg., Landnáma, I, 140]. Flateyjarbók heldur einnig að Húnröður hafi verið Véfröðarson.

3 [Flat., Akran. , 1944: I, 571-2].

4 [Flat., Akran. , 1944: IV, 60].

5 Í heimildum er þetta Þórir jarl þegjandi Rögnvaldsson Mærajarls. Tímans vegna er talið líklegt að Þórir þessi hafi verið bróðir en ekki sonur Rögnvalds Mærajarls (Íslendingabók á neti) og er það samþykkt hér.

6 Geir goði tók, ásamt tveimur öðrum goðorðsmönnum, beinan þátt í aðgerðum framkvæmdavaldsins í landinu gegn sakamanninum Gunnari Hámundarsyni á Hlíðarenda, þegar hann var tekinn af lífi. Þetta er eitt af mörgum skýrum dæmum um sterkt framkvæmdavald á Íslandi á Þjóðveldisöld.

7 [Íslsútg., nafnaskrá, Halla Másdóttir bls. 69]

8 [Ísl. fornr. I, 218, 8nm].

9 [Ísl. fornr. I, 386, 3nm].

10 Hann gaf Snorra Sturlusyni sinn hlut í goðorði Æverlinga.

11 Þetta gæti einnig átt við um Hallfreð Óttarsson, þar sem Véfröður Ævarsson var ömmubróðir hans: Véfröður-Hallfröður.

EFTIR GUÐMUND HANSEN FRIÐRIKSSON

Höfundur er áhugamaður um ættfræði.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.