Sigurður Þórarinsson
Sigurður Þórarinsson
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Hálf öld er síðan Vorkvöld í Reykjavík eftir Sigurð Þórarinsson kom fyrst fram. Hér er sagt frá tilurð þessa þjóðþekkta brags.

Sú aldna stofnun Menntaskólinn í Reykjavík er rík að hefðum, bæði að því er lýtur að skólastarfinu sjálfu og því sem gert hefur verið nemendum til skemmtunar og þroska utan hins reglubundna skólahalds. Þannig tíðkaðist það um langt árabil að efnt væri til nokkurra daga ferðar að loknu vorprófi í fimmta bekk, seint í maí, á meðan sjöttu bekkingar sveittust enn við, enda lauk stúdentsprófum ekki fyrr en komið var fram í júní.

Vorið 1954 var lagt upp í fimmta bekkjar ferðina - en svo voru þessar reisur jafnan nefndar - laugardaginn 29. maí. Ekið var sem leið liggur vestur í Bjarkarlund í Reykhólasveit þar sem gist var tvær nætur. Kynnisferðir voru farnar um nágrennið, m.a. gengið á Vaðalfjöll, en lengst var farið í Þorskafjörð og staldrað við að Skógum, á fæðingarstað þjóðskáldsins Matthíasar Jochumssonar. Þar í hlaðvarpanum hittum við fyrir einsetukonuna Sesselju Helgadóttur - Settu, eins og hún var jafnan kölluð á heimaslóðum. Hún var 78 ára þegar þetta var, fædd á gamlársdag 1875, og lést um mitt ár 1976, aldargömul og hálfu ári betur. Á þriðja degi var haldið heim á leið og þá ekið að Staðarfelli. Þar var stigið um borð í dekkbátinn Hafdísi sem flutti okkur út endilangan Hvammsfjörð; viðkoma var höfð í Klakkeyjum og síðan haldið áfram út Breiðasund til Stykkishólms. Þar var staðurinn skoðaður og síðan sest að kvöldverði á gamla hótelinu, sem stóð á hafnarbakkanum, og átti fremur skammt eftir ólifað þegar þetta var, brann árið 1959. Að áliðnu kvöldi var ekið suður yfir Kerlingarskarð og að félagsheimilinu Breiðabliki í Miklaholtshreppi. Þar var gist í flatsæng síðustu nótt ferðarinnar, eftir að dans hafði verið stiginn og þyrlað upp ærnu ryki áður en lagst var til svefns. Gengið var á Eldborg daginn eftir, stefnan síðan tekin heimleiðis, staldrað við í Borgarnesi til að borða, komið við í Hvalstöðinni og ekið í hlað við Menntaskólann síðdegis þennan dag, þriðjudaginn 1. júní.

Tveir kennarar voru með í för, til leiðsagnar og eftirlits, Einar Magnússon (1900-1986) - Einar Magg, eins og hann var jafnan nefndur, kennari við MR nærri hálfa öld og rektor síðustu fimm árin; hinn var Hermann Einarsson fiskifræðingur (1913-66), en hann var þessi árin stundakennari við skólann.

Einar hafði vitaskuld kennt okkur öllum, en flest okkar þekktu Hermann minna. Hann kom hins vegar ekki tómhentur til leiks, heldur hafði gítar meðferðis, og ekki höfðum við lengi ekið þegar hann sagði okkur að vinur sinn, Sigurður Þórarinsson (1912-83), sem einnig var stundakennari við MR, hefði gert sig út með nýjan brag sem ekki hefði áður verið sunginn "opinberlega". Og er þá komið að því sem er tilefni þessara skrifa. Það var sum sé hér, í rútubíl frá Kjartani og Ingimar, sem Vorkvöld í Reykjavík - eða Svífur yfir Esjunni, eins og það er oft nefnt eftir upphafslínunni - hóf sína sigurgöngu ef svo má að orði komast. Eftir að Hermann hafði kynnt textann og tók að slá gítarstrengina náði lag og texti slíkum tökum á þeim hæfilega tömdu menntskælingum sem þarna skipuðu för, að þetta nýjasta framlag Sigurðar Þórarinssonar til sönglistarinnar ómaði meira og minna út alla ferðina.

Á hinum björtu vordögum árið 1954 lét fólk það að sjálfsögðu ekki þvælast fyrir sér hvaðan sjálft lagið væri ættað, og svo mun vera um marga þeirra sem hefja upp þennan vinsæla söng hvort heldur í rútubíl eða annars staðar þar sem fólk kemur saman á góðri stundu. Meðal allra þeirra sem eitthvað kunna fyrir sér í sögu tónlistar kemur nafn höfundar lagsins þó kunnuglega fyrir, slíkur jöfur sem Evert Taube (1890-1976) er meðal sænskra lagahöfunda, en á þeim vettvangi þykir hann ganga næst Carl Michael Bellman (1740-95) að frægð og færni. Evert Taube var raunar fleira til lista lagt en lagasmíð. Hann samdi sína söngtexta sjálfur og var jafnframt liðtækur lausamálshöfundur. En ekki nóg með það því að hann fékkst einnig með góðum árangri við listmálun og myndskreytingar. Nutu m.a. hans eigin bækur þess. Starfandi er félag í Svíþjóð honum helgað, sem gefur út ársrit (Evert Taube-sällskapets Årsskrift), og þar hefur m.a. birst doktorsritgerð um þennan fjölhæfa meistara.

Til gamans má geta þess að prófessor Albert Engström (1869-1940), þekktur maður á sínum tíma í Svíþjóð, var velgjörðarmaður Everts Taube og honum til stuðnings og örvunar á braut skáldskapar og málaralistar. Sá hinn sami Albert Engström lagði leið sína til Íslands árið 1911 og samdi um ferðalög sín hér og kynni af landi og þjóð bókina Åt Häcklefjäll (1913), nefnd Til Heklu í íslenskri þýðingu (1943).

Sigurður Þórarinsson stundaði nær allt sitt háskólanám í Svíþjóð og dvaldist þar samfellt frá 1932 til 1945, en einungis skamman tíma í senn eftir það. Sigurður var eins og kunnugt er í fremstu röð íslenskra jarðfræðinga, en hann var líka einhver mesti snillingur íslenskur sem söngvísnahöfundur. Þegar tóm gafst til var yndi hans að slá gítarinn og leiða söng með góðum félögum, samstarfsmönnum eða nemendum. Oft hafði hann þá eitthvað nýtt fram að færa sem tengdist tilefni eða kringumstæðum. Mikið safn af slíku er t.d. að finna í Grímsvatnagrallaranum (1975). Vinsælustu söngvar hans rötuðu fljótlega inn í vasasöngbækur, þar á meðal hið sænskættaða Vorkvöld í Reykjavík.

Sigurður var á háskólaárum sínum í Svíþjóð í forystu fyrir Félagi íslenskra stúdenta í Stokkhólmi næstum heilan áratug, enda félagslyndur alla tíð. Á árum sínum þar ytra kynntist hann vísnasöng sem átti sér ríka hefð í Svíþjóð, allt frá tíma Bellmans. Og vitað er að Sigurður komst í nokkur persónuleg kynni við Evert Taube.

Þeir fylla næstum tuginn íslensku höfundarnir sem gert hafa texta við lög Everts Taube, allt frá Jóni frá Ljárskógum til Davíðs Oddssonar, hinn síðar nefndi notaðist reyndar við dulnefnið Gunnlaugur Sveinsson. Nefnist bragur hans Tileinkun og kom út á hljómdiskinum Kærleiksblóm árið 1992. Ekki er annað á þeim diski við lag eftir Evert Taube.

Í þeim tilvikum sem íslenskir höfundar sömdu texta við lög Everts Taube styðjast þeir sjaldnast við ljóð hans, í mesta lagi að ort sé í anda þeirra. Það á m.a. við um brag Sigurðar Þórarinssonar, Vorkvöld í Reykjavík. Hinn sænski texti Everts Taube, sem hann samdi þetta vinsæla lag við, heitir Sjösala vals og birtist fyrst í Sjösalaboken, 1942. Söngvana í bókinni samdi höfundurinn fyrsta sumar sitt á sveitasetri fjölskyldunnar, Sjösala, og var þeim ætlað að hefja til vegs fegurð og gleði, til mótvægis við þá depurð sem sveif yfir vötnum í miðri heimsstyrjöld.

Einn þeirra íslensku höfunda sem borið hafa við að þýða texta eftir Evert Taube er Páll H. Jónsson frá Laugum (1908-90). Þær þýðingar er að finna á hljómdiski sem sönghópurinn Rjúkandi frá Ólafsvík stóð að og kom út 1994, og fylgja textarnir prentaðir með. Þar er ásamt öðru eitt erindi með yfirskriftinni Sjösala vals og er sungið undir sama lagi og Vorkvöld í Reykjavík. Um er að ræða mjög frjálslega þýðingu á fyrsta erindi hins sænska brags. Þarna kemur fram tilbúin persóna, Rönnerdahl, í hinni íslensku þýðingu Páls H. Jónssonar nefnd Dala-Hreinn, og skýtur hún upp kollinum í allmörgum öðrum söngvum Everts Taube, enda talið að hann hafi þarna sjálfan sig í huga, a.m.k. að hluta til.

Vorkvöld í Reykjavík öðlaðist mjög hratt vinsældir með þjóðinni eftir að það var fyrst kynnt menntaskólanemunum vorið 1954. Ríkisútvarpið mun vissulega hafa átt sinn þátt í því, þótt varðveisla efnis frá þeim tíma í safni útvarpsins leyfi ekki nákvæma tímasetningu. Stjórnendur þátta með blönduðu efni urðu oft fyrstir til að kynna þjóðinni sönglög sem til vinsælda voru fallin, og er Litla flugan skýrasta dæmið um það, en hún hóf flugið í þætti Péturs Péturssonar árið 1951. Söngvinnir menn minnast vel vinsælda Vorkvöldsins á síðari hluta sjötta áratugarins. Einn þeirra hefur til dæmis rifjað það upp fyrir sér að hafa að loknu góðu stúdentsafmæli vorið 1958 reikað þurrbrjósta ásamt félögum sínum upp á Arnarhól. Rauluðu þeir sér til hugarhægðar hinn vinsæla texta Sigurðar þegar þeir nálguðust Ingólf, þar sem "tryggir hvíla rónar hjá galtómum bokkunum", þótti eins og þá stóð á sem örlög þeirra væru svipuð orðin.

Það var svo árið 1960 sem að því kom að Vorkvöld í Reykjavík væri hljóðritað á plötu. Þar var að verki Svavar Gests með hljómsveit sína og Ragnar Bjarnason sem söngvara. Fjórum árum yngri er upptaka hljómsveitar hans og Fjórtán fóstbræðra. Síðar hafa aðrir komið til og haldið áfram að miðla þjóðinni þessu vinsæla sönglagi þeirra Sigurðar og Everts Taube.

Texti Vorkvöldsins hefur líka margsinnis komið í vasasöngbókum, fyrst árið 1960 í Söngbók menntaskólanema, sem út var gefin af Framtíðinni, málfundafélagi Menntaskólans í Reykjavík, og fór vel á því miðað við það sem hér hefur verið rakið um "frumflutning" bragsins.

EFTIR EINAR SIGURÐSSON

Höfundur er stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík 1955.