Gísli Gíslason
Gísli Gíslason
Gísli Gíslason fjallar um meðlagsgreiðslur: "Getur verið að allir þessir 4.124 einstaklingar séu ábyrgðarlausir eða getur verið að eitthvað sé að hjá okkur í þessum málaflokki?"
Samkvæmt ársskýrslu Innheimstustofnunar sveitarfélaganna voru á Íslandi 12.054 meðlagsgreiðendur við lok árs 2003. Af þeim eru 4.124 skuldarar í greiðsluerfiðleikum og af þessum 4.124 eru um 100 manns gjaldþrota, um 815 með skiptalok og um 2.300 með árangurslaust fjárnám.

Í skýrslunni stendur að "mjög hert eftirlit er með þeim skuldurum, sem komnir eru í vanskil og fylgst vel með stöðu hvers og eins". Áfram segir í skýrslunni: "Greiðsluáskoranir voru sendar út til 1.272 skuldara árið 2003 en 912 skuldara árið 2002. Aðfarabeiðnir voru sendar til 1.360 skuldara árið 2003 en 576 skuldara árið 2002." Innheimtustofnun sveitarfélaganna er með öðrum orðum að stefna á annað þúsund manns í gjaldþrot. Getur verið að allir þessir 4.124 einstaklingar séu ábyrgðarlausir eða getur verið að eitthvað sé að hjá okkur í þessum málaflokki?

Meðlög á Íslandi og í nágrannalöndunum

Í dag er meðlag 16.025 kr. á mánuði. Til að meðlagsgreiðandi geti átt þessa upphæð þarf viðkomandi að hafa 25.000 kr. í laun fyrir skatta. Á Íslandi er lögum samkvæmt ekki hægt að semja um lægra en lágmarksmeðlag. Í Svíþjóð er lágmarksmeðlag 1.173 sænskar krónur á mánuði með barni eða um 11.062 íslenskar krónur. Í Danmörku er mánaðarlegt lágmarksmeðlag 998 danskar krónur á mánuði eða sem svarar 11.274 íslenskum krónum. Lágmarksmeðlag í Svíþjóð og Danmörku er því 69%-70% af því sem íslenskir meðlagsgreiðendur þurfa að greiða. Í Noregi skiptist framfærslukostnaður barna eftir tekjum foreldra að teknu tilliti til greiðslu barnabóta og umfangs umgengni. Við háar tekjur forsjárforeldris og lágar tekjur forsjárlausa foreldrisins verða mánaðarlegar meðlagsgreiðslur í Noregi mun lægri en á Íslandi og geta jafnvel verið felldar niður. Svipað er í Kanada, Bretlandi og Bandaríkjunum. Sameiginlegt með þessum löndum er að meðlagsgreiðandi verður að hafa greiðslugetu til að innheimt sé meðlag. Lágmarksmeðlag á Íslandi er því að minnsta kosti 30% hærra en í nágrannalöndunum. Opinbert framlag til barnafólks virðist hærra hjá hinum Norðurlandaþjóðunum en hér. Á Íslandi greiða því forsjárlausir meira en hið opinbera minna til forsjár foreldra.

Hvað kostar að framfleyta barni?

Hinn 30. júni sl. ritaði Katrín Ólafsdóttir í Fréttablaðið. Greinin bar yfirskriftina "Hvað kosta börnin". Þar telur hún að samkvæmt skýrslu Hagstofu Íslands (nr 89/2004) kosti fyrir árin 2000-2002 um 47.000 krónur að framfleyta barni á mánuði, þ.m.t. húsnæðiskostnaður. Báðir foreldrar þurfa að eiga þak yfir höfuðið og því óeðlilegt að annað foreldri greiði húsnæðiskostnað hins foreldrisins.

Ef rýnt er í tölur Hagstofunnar má sjá að kostnaður án húsnæðis er um 36.064 kr. á mánuði við að framfæra barn. Uppreiknað til dagsins í dag, miðað við vísitölu neysluverðs án húsnæðis, er kostnaður við barn á mánuði kr. 38.912. Einfalt meðlag er um 41% af mánaðarlegum framfærslukostnaði barns. Forsjárforeldri fær barnabætur, sem geta verið 17.107 kr á mánuði. Einfalt meðlag og óskertar barnabætur eru því um 85% af farmfærslukostnaði barns. Flestir forsjárlausir hafa einhverja umgengni við börn sín og þann tíma greiða forsjárlausir einnig meðlög til forsjárforeldrisins. Að auki er hægt að krefja forsjárlausa um greiðslur vegna sérstakra útgjalda, s.s. tannlæknakostnaðar, fermingar o.þ.h. Sýslumannsembættin dæma forsjárlausa í auknar meðlagsgreiðslur hafi þeir sómasamleg laun. Forsjárlaust foreldri, sem greiðir aukið meðlag með barni, greiðir meirihluta framfærslu vegna barnsins og með barnabótum er búið að dekka nánast þennan kostnað, sem er skv. tölum Hagstofunnar.

Meðlagsgreiðendur eru framfærendur barna sinna rétt eins og forsjárforeldrar. Flestir forsjárlausir hafa nokkra umgengni og þurfa að eiga eða hafa húsnæði fyrir börn sín rétt eins og forsjárforeldrið. Meðlagsgreiðendur njóta þó ekki vaxtabóta, húsaleigubóta o.s.frv. sem slíkir. Hér er um mismunun að ræða á milli framfærenda með forsjá og forsjárlausra framfærenda. Hafi foreldrar sameiginlega forsjá hefur barnið ávallt lögheimili aðeins á öðrum staðnum og það foreldri fær allar barnabætur og þiggur meira að segja meðlag frá hinu foreldrinu, jafnvel þótt umönnun barnsins sé nokkuð jöfn.

Meiri umönnun og minni meðlög

Forsjárlausir eru að öllu jöfnu karlar og forsjárforeldrar að öllu jöfnu konur. Sú mynd, að móðirin fái meðlag sem faðirinn greiði, styrkir hina gömlu staðalímynd kynjanna að karlar séu fyrirvinnur og konur uppalendur. Framtíðarjafnréttissýn beggja kynja hlýtur að vera að báðir foreldrar séu jafn virkir í uppeldi barna sinna, hvort heldur í hjónabandi eður ei. Við slíkar aðstæður fullnægja báðir foreldrar framfærsluskyldu sinni með beinni umönnun barna sinna. Við slíkar aðstæður er óþarfi að vera að millifæra meðlagsgreiðslur frá einu heimili til annars. Við nýjar aðstæður munu konur fyrst ná launajafnrétti á vinnumarkaði. Því miður hillir ekki undir neitt af þessu.

Á meðan herðir Innheimtustofnun sveitarfélaganna eftirlit með vanskilaskuldurum og fleiri börn munu eignast gjaldþrota feður sem hafa verið skattlagðir með heimsins hæstu lágmarksmeðlögum.

Gísli Gíslason fjallar um meðlagsgreiðslur

Höfundur er markaðsstjóri og ritari Félags ábyrgra feðra.