Halldr Kiljan Laxness er allur

Klukkurnar httar a tifa en skldi lifir verkum snum

Eftir Matthas Johannessen

Knut Hamsun hafi strufullan huga klukkum. N eru r httar a tifa eins og hjarta hans. a er einungis verkum mikilla sklda sem tminn stendur kyrr. tmalausum skldverkum eru klukkurnar httar a tifa. ar er tminn sigraur; enginn daui, engin tortming.

Halldr Kiljan Laxness skrifai um tvr klukkur skldverkum snum. annarri var brestur. Samt glumdi hn ftkri j til drar, svo var klukkan forn a einginn vissi leingur aldur hennar me sannindum. En um a er sagan hefst var laungu kominn brestur essa klukku og elstu menn ttust muna hljm hennar skrari. Samt undu gamlir menn enn essari klukku.

Og hann blandaist nii xarr.

Hin klukkan var eins konar forboi eins og segir Sjmeistarasgu; skldleg spsgn. Til eirrar klukku rakti Halldr Kiljan Laxness ttir snar.

Innansveitarkroniku segir svo: Hann sra Jhann sagi bara gef oss dag vort daglegt brau og gaf hrossunum braui. Segi g sisona vi sra Jhann, a var viti meira ea hitt heldur a vera a gefa rflinum henni Stru-Gunnu gullpenng, hva hn Mkolla mn svosem a gera vi gullpenng! Flk bor vi Stru-Gunnu og sra Jhann hefur veri Halldri Kiljan Laxness hugleiki yrkisefni. a er kvikan skldskap hans. Me asto essa flks hefur honum rum fremur tekizt a benda bgindi heimsins n ess r yri vella ea skinhelgi. Samt var Stra-Gunna eini raunverulegi kaptalistinn sem hann hafi kynnzt. Hn var engum h v hn tti ekkert. Frjls eins og fuglinn v umhverfi fjallruflksins sem skldskapur Halldrs Kiljans Laxness fjallar um a miklu leyti.

Halldr Kiljan Laxness skrifai fyrstu grein sna Morgunblai fjrtn ra gamall. Hn birtist rijudaginn 7. nvember 1916 og m vera a dagsetningin s a msu leyti tknleg. Greinin fjallar um flk sem hefur gert verldina brilegri me yfirsn og vimti. ar koma vi sgu Gun Einarsdttir amma mmu hans og minnisstustu fyrirmyndir Brekkukotsannls. fimmtnda kafla Sjmeistarasgu, Frndsemi vi klukku, segir Halldr Kiljan Laxness um essa grein: Ritger undirritas um gamla klukku 1915 sem g mintist hr a framan, jafngilti v hj Siguri sklameistara a pilturinn sem hlt penna hefi stigi arna fram fyrir flki og sagt gan dag, hr em eg. etta fanst hrmantskum meistara okkar alla vi minnisvert og einhvernegin fela sr forboa og spsgn; jafnvel sambland r hugmyndinni um hll Braga ar sem skld kveja sr hljs og segja til sn, ea Wagners-senunni ar sem gralsriddarinn stgur fram og sngur nafn sitt Lohengrin, frelsar stkonu sna og hverfur.

blaagrein essari, sem heitir Gmul klukka, segir m.a. svo: Til er klukka sem tti fyrr sleifur Einarsson etazr Brekku lftanesi, ur sslumaur Geitaskari Hnavatnssslu. Mun hn hafa veri fengin hinga til lands ndverum sasta fjrungi 18. aldar. Klukka essi hefir fylgt tt .E. n um 100 r, utan nokkur r. San segir skldi unga a sleifur Einarsson hafi veri hugmaur og dugnaar og hafi hann unna framfrum jarinnar llum svium, eins og komizt er a ori. Fyrsti endurbtti vefstllinn kom hinga fyrir tvegun hans, sendur systur hans fr tlndum. S kona var amma mmu ess er etta ritar Gun Einarsdttir a nafni. segir skldi unga, H. Gujnsson fr Laxnesi, a klukka essi hafi a sgn veri ein hin fyrsta, er til landsins fluttist; margt hafi daga hennar drifi og fr mrgu gti hn sagt hefi hn ml. Fyrsta klukkan, er amma ess, er etta ritar, s, var Brekkuklukkan vfrga. a var um 1841. Var sl. Einarsson ltinn. Nokkru sar var eldsvoi Brekku, fu var bjarga en klukkunni. San fr fyrri kona Pls Melstes, Jrunn a nafni, klukkuna heimanmund, en svo er henni fleygt rusli. En klukkunni gu er bjarga, hn er ger upp og loks er hn gefin mmusystur skldsins, Gurnu Klngsdttur, konu Magnsar Einarssonar Melkoti Reykjavk. Gurn er systir mmu ess, er etta ritar. Klukkan er v komin ttina aftur. Gurn Klngsdttir d 1914 og er klukkan eigu manns hennar, n flutt a Laxnesi Mosfellssveit; ar innan vbanda ttarinnar. Og n stendur H. Gujnsson fr Laxnesi, fjrtn ra, augliti til auglitis vi helgidma fortarinnar.

Hr er komi rnefni Brekkukot og Brekkukotsannll sem birtist fjrum ratugum sar. ar segir svo um klukkuna gu: Og n hef g upp essa bk arsem klukkan okkar gamla stendur heima stofunni Brekkukoti og er a tifa. essari klukku var silfurbjalla. Slttur hennar var me skru hlji og heyrist ekki aeins um allan binn hj okkur, heldur einnig upp kirkjugar. essi klukka hafi geta sagt fyrir um giftingar og mannslt. Og drengnum heyrist hn segja ei-lbb ei-lbb, egar hn tifar. Hann spuri afann Brekkukoti, hvort eilfin vri kvikindi. En Bjrn Brekkukoti sem veiddi stundum hrokkelsi drap v dreif.

mmusystir Halldrs, Gurn Klngsdttir, bj samt Magnsi manni snum Melkoti sem var a Brekkukoti sgunni. Hann var grsleppukarl eins og afinn Brekkukoti. Hj eim gisti Halldr stundum sem barn og fjrtn ra gamall minnist hann eirra Morgunblainu. Amman og Bjrn Brekkukoti, sjlfir fulltrar fjallrunnar, kenndu Halldri Gujnssyni a rkta garinn sinn.

Mannsaldur er liinn fr v skldi minntist fyrst Morgunblainu Gunjar Klngsdttur, Gurnar systur hennar og Magnsar eiginmanns hennar Melkoti. au eru samt ru fjallruflki s taoismi, sem Halldri Kiljan Laxness hefur veri notadrgstur barttunni fyrir betri t. Skldi hefur ekki urft a kldrast Kna til a finna r fyrirmyndir sem bezt hafa duga honum, v sem manni er tra fyrir, v er manni tra fyrir, segir Gurn Jnsdttir Innansveitarkroniku.

formla fyrir Syrpu r verkum Halldrs Laxness komst g m.a. a ori: Ef mr skjtlast ekki er etta hgvra og hjartahreina fjallruflk hi nsta sem skldi telur sig hafa komizt sannleikanum.

egar Halldr Kiljan Laxness er allur hverfur hugurinn ekki szt til essa flks sem var svo reianlegt orum snum og gjrum a minnti helzt r klukkur sem skldi lsir verkum snum. Sjlfur hefur hann haldi fast utanum a sem honum er drmtast og aldrei sleppt taki af v, sem honum var ungum tra fyrir.

Brauinu dra.

Vi kynnumst ekki endilega essu heilsteypta fjallruflki sgum Halldrs Kiljans Laxness, heldur vihorfum hans sjlfs, uppgjri sem er ekki szt mikilvgt egar haft er huga, a s veruleiki er heldur ltils viri, sem er einungis dagleg hrslagaleg endurtekning afsts hversdagsleika, n drauma og skldskapar.

n dular, n sakramentis; n mikilvgrar arfleifar.

Halldr Kiljan Laxness var ekki einungis merkastur slendinga um sna daga, vlesinn skldsagnahfundur og boberi mikillar arfleifar, heldur var hann einnig og ekki sur, einn allra skemmtilegasti hfundur samtmans. Hann reynir verkum snum a finna miyngdarsta jflagslegs jafnvgis en setti sr aldrei a takmark a boa Strasannleik skldskap snum. egar hann var a lta kringum sig upprennandi skldsagnahfundur Eden sku sinnar geri hann sr aftur mti grein fyrir v, a a starf sem g gti hugsa mr vri a leita a upptkum Nlar, eins og hann kemst a ori fyrrnefndri Sjmeistarasgu. Og hann tti margvslegt og gott veganesti. a verur liti til n Dri minn, voru sustu orin sem Gujn Laxnesi sagi vi Halldr son sinn. visaga sem vegur salt milli sgu og skldverks kallar skldlegt leiftur af essu tagi. Ein slk setning sem verur leisgustef mikillar vi er meira tt vi vintri skldskaparins en hvunndagslegt tal hverfulli stund. En a er einmitt af slkri reynslu sem skldskapur rs r skust hversdagslegra vibura. Ein setning essa stillta gta manns, Gujns Laxnesi, kirkjufordyrinu a Lgafelli hefur fylgt sgupersnunni Halldri Kiljan Laxness eins og rlagastef slenzkra fornsagna.

Halldr Kiljan Laxness rktai arfleifina meir og betur en nokkur annar. Hann segir a slendingur lkki aldrei svo mjg sjlfsviringu eins og egar hann rekst annan slending sem er honum ofjarl Eddu. a s eins og a vera binn a gleyma mmu sinni.

a er senn skemmtilegt og eftirminnilegt a fylgja skldinu eftir og drekka sig andrm ess afsta sannleika sem verur honum a yrkisefni. Hann er hlr og nrgtinn vi sem tku a sr ungan dreng af Norurplnum en a var lngum einkenni hans a gleyma ekki v sem honum var vel gert. En egar hann lenti tistum vi einhvern tti hann erfitt me a skilja a til slks gti komi, v sjlfur vri hann einstaklega frisamur maur og ltt upprengjandi vi ara. En hann vildi f a skrifa a sem hugann leitai, frjls eins og fuglinn, og annig lifi hann alla t. Hann dagai ekki uppi neinum steingervingum heldur leitai hann sr nrra vifangsefna, nrra hugmynda og kom okkur vinlega vart me afstu sinni. Hann var ekki fugl hendi. Hann var frjls... frjls eins og hugur skldsins.

Halldr Kiljan Laxness leitai va fanga. Ungum tti honum senn gaman og mikilvgt a frnast verk allskyns hfunda, ekki szt norskra; segist aldrei hafa losna til fulls undan hrifum Hamsuns, nefnir Sveitasgu Bjrnsons heimsbkmenntir og ljstrar v loks uppi a kveikjan a Slku Vlku hafi leynzt ltt ekktri bk eftir Jnas Lie.

Skldi reisti flest verk sn heimildum og m nefna slandsklukkuna, Heimsljs, Gerplu og Paradsarheimt. En r v fer hann a skrifa skldsgur um minningar, Brekkukotsannl, Gusgjafaulu og Innansveitarkroniku; san Sjmeistarasguna og hlistur hennar og verur einatt erfitt a skilja milli skldskapar og sannfri. Athyglisvert er a minningasgunum vitnar Halldr sustu skldsgur snar eins og vru r einnig skldsgur ritgeraformi.

Halldr Kiljan Laxness hefur sagt margt um fornsgur okkar. anga hefur hann sjlfur stt fyrirmyndir eins og tala er um bk okkar Skeggrum gegnum tina og ar taldi hann a slenzk menning og arfleif hefi risi hst. a er auvelt a heimfra hans eigin or um fornsgurnar upp Innansveitarkroniku tt hann hafi ekki gefi henni einkunn sem hn skili svo glitrandi og hnitmia listaverk sem hn er en jafnframt einfalt og sami utan um eina hugmynd sem sprottin er r hversdagslegum hlutveruleika; hann sagi a margar fornar sgur vru skrifaar utan um eitthvert eitt ml, eina ea tvr hetjur, oft eitthvert mjg einfalt grundvallaratrii, san sna hfundarnir kunnttu sna og snilli, hfileika v a lta etta litla umruefni rast hndunum sr. a eru engin takmrk fyrir v, hva a getur ori altkt og rauninni strfenglegt. Sem s, a hr hafi veri einhvers konar skli ea hpur mikilla rithfunda sem nu svo langt eirri list a ba til sgu rtt, a einsdmi er.

Skeggrunum segir m.a. svo undir kaflaheitinu Mosdla saga: Halldr Kiljan Laxness segir um Innansveitarkroniku sna a ar hafi hvert einasta pt og plagg grundvll veruleikanum og raunar mtti taka enn dpra rinni v a margt rs ar brfuum og bkfrum stareyndum. annig er kronikunafngiftin rkrttum tengslum vi efni.

Eitt og anna er lika til frsgninni, segir skldi, v skyni a gera hana formfegurri; rtl, nfn ea stair standa ekki altnt heima. g var a leita til baka, til upphafs skldsgunnar, ar sem hn byrjar kroniku ea eftirlkingum af kroniku. Skldsaga er ritstr sagnfri og eftirlkt sagnfri. Maur ykist vera a tala um veruleika, en a er s veruleiki ar sem hfundurinn skipar hlutunum sjlfur r, rtta r, a.m.k. eftir sinni beztu samvizku. a er tilraun til a f lesandann til a tra sagnfri, sem maur hefur ritstrt sjlfur ea bi t. En skldsaga er samt a v leyti raunveruleg, a hfundurinn getur aeins sagt fr atburum, mnnum, hugmyndum, flkjum og rekstrum, sem hann hefur sjlfur lifa. Hann hefur flki handraa, a.m.k. btum, setur san btana saman. Hfundurinn getur ekki fari t fyrir sna eigin reynslu; en hann ritstrir henni. Hann br sr til grind sem er egar bezt ltur eins rkrtt og grind hsi, san fyllir hann upp grindina me reynslu sjlfs sn. Anna hefur hann ekki fram a fra en reynslu sjlfs sn. Maur er andsvar vi eim hrifum, sem hann verur fyrir lfinu.

arna segir skldi skrt og skorinort fr v hva fyrir honum vakir og urfa menn ekki a ganga grafgtur um a. En vi urfum ekki heldur a velta vngum yfir markmium hans, svo glgga grein sem hann gerir sjlfur Sjmeistarasgunni fyrir tilgangi snum og takmarki lfi og verkum. Hann segir ungur: a starf sem g gti hugsa mr vri a leita a upptkum Nlar. S Nl sem hefur heilla knnuinn Halldr Kiljan Laxness sr margar kvslar og kannski er hn ekki til nema skldskap ea eins og skldi segir vijafnanlegum kafla egar hann kemur me handriti a Barni nttrunnar til fur sns:

Di er alt n drauma...

Um essa vsu sagi fair hans, Gujn Laxnesi: etta er ekkileg vsa, sagi hann. g vissi altaf vrir dlti hagmltur Dri minn. essi athugasemd er ruvsi kaflanum sem Morgunblai fkk a birta ur en Sjmeistarasagan kom t, en a var sunnudaginn 29. oktber 1978, ar er etta svo og breytti skldi v sustu prfrk...: etta er ekkileg vsa, sagi hann. g vissi ekki vrir svona hagmltur Dri minn. En Gujn Laxnesi hafi heyrt eldri vsu eftir son sinn sem honum lkai vel og vissi a hann vri dlti hagmltur. essa vsu orti drengurinn ellefu ra og fjallar hn um Esjuna eins og bkfrt er undir lok Sjmeistarasgunnar. annig geta skldsgur ritgerarformi tt me kflum rtur gallhrum stareyndum og er full sta til a leirtta ann skldskap sem vex r slkum veruleika; ea hva?

Skeggrunum segir ennfremur svo: a hltur a vekja athygli, a skldverki Halldrs Laxness Kristnihald undir jkli, segir einum sta: Vinnan er gus dr, sagi amma mn. Og seinustu or Jns Prmusar vi Umba eirri smu bk eru: S sem ekki lifir skldskap lifir ekki af hr jrinni. au or minna lji Barni nttrunnar:

Di er alt n drauma
og dapur heimurinn.

Svona hulduflkskvi voru Halldri Kiljan Laxness bl borin. au fylgdu honum a sustu krossgtunum. Allt hverfur til upphafs sns og upphaf Nlar essu tilfelli er skldinu sjlfu.

samtlum okkar kva Halldr Kiljan Laxness jafnvel svo fast a ori a hann hafi alltaf lesi fornsgurnar vegna ess a mr finnst r skemmtilegar og hugasamar, en ekki sagnfri. Og a flgrai jafnvel a honum a a vri ekki nokkurt sagnfrilegt or Heimskringlu. essi rit, jafnvel konungasgurnar, vru annig skldsagnabkmenntir eli snu og menn veri a leita sagnfrinnar annars staar enda koma stareyndir ritanna sur en svo alltaf heim og saman vi gallharar heimildir.

List Halldrs sjlfs er af smu rtum runnin.

a er v htt a skyggnast um verkum hans me v hugarfari a um s a ra svipaar skldsagnatknilegar aferir msum ritum hans og vi ekkjum af fornsgunum. Tilgtan stenzt ef fari er saumana essum verkum, t.a.m. Njlu. Sgurnar eru augljslega skrifaar t r arfsgnum og umhverfi me sama htti og Halldr skrifai Innansveitarkroniku og Gusgjafarulu en ulunni segir a slands-Bersi hafi veri hetja eins og Grettir sterki og v hefur veri rin sta til a skrsetja sgu hans, ekki sur en Grettlu.

Skldatma segir a Sjlfstu flki hafi hetjuskapur manns veri tmlaur eins og slendinga sgum n tillits til mlstaar hans, og mlstaur Bjarts var vondur fr hrumbil llum sjnarmium nema hetjuskap hans.

g hef af augljsum stum gert mr far um a kynna mr srstaklega dmigerar fornsgur Halldrs Kiljans Laxness og me asto skldsins sjlfs eins og sj m af eim ritgerum sem g hef skrifa um r. ljs hefur komi a margt eim vi rk a styjast en anna er frumsami fr rtum og skrifa inn sguna eins og a styddist vi sgulegar heimildir ea upplifun skldsins sjlfs. annig eru slendinga sgur einnig skrifaar. a fri enginn n dgum a leita sagnfrilegra heimilda um 10. og 11. ldina essum ritum tt au lsi msu sem einkenndi mannlfi og jflag hfundanna sjlfra 13. ld, ekki frekar en sagnfringar framtarinnar fru a leita heimilda um sgu Mosfellshrepps Innansveitarkroniku ea sannleikans um skar Halldrsson og atvinnusgu hans Gusgjafaulu. Rit sgeirs Jakobssonar fjallar aftur mti um hli mlsins.

Skldverk Halldrs Kiljans Laxness fjalla ekki um sannfri. au eru aftur mti metanleg heimild um persnurnar sem um er fjalla og lsa eim skrtnu og verstufullu en oft og einatt glettnu rlgum sem eim eru tlu. essi rit eru sem sagt heimild um manninn; mann allra tma svo lti sem mannskepnan breytist tt umbirnar um lf hennar su arar en ur. En eins og vi getum s sjlf okkur skldsagnapersnum Halldrs Kiljans Laxness, annig ekkjum vi margt fari okkar og rlgum fornum, ritstrum sgum; og jafnvel einnig fornum grskum hetju- og gosgnum, enda eru r skrifaar af venjulegu flki en hvorki hetjum n guum. Og egar upp er stai er llu svo vel fyrir komi essum listrnu verkum a engu er lkara en rlgin sjlf hafi skrifa au; ea eins og Schopenhauer benti , a lf okkar vri svo rkrtt og thugsa egar vi litum um xl gamals aldri a engu vri lkara en a hafi veri fyrirfram kvei. En a dmi hans hefur allt stjrnazt af blindum vilja okkar sjlfra, ea eins og skldverki er stjrna af hfundi snum og eins og Halldr Kiljan Laxness lsir samtlum okkar um Innansveitarkroniku.

tt Halldr Kiljan Laxness hafi ekki rkta ljlistina srstaklega, er hann mesta ljskld okkar bundnu mli sagnatexta og m vel vera a a ri mestu um vinsldir hans. Ljelskir lesendur hafa dregizt a essum ljrna andbl verkum hans en hafa svo fengi hetjuna msum myndum kaupbti, tt Gerpla teljist a vsu andhetjulegt verk.

Helzta afrek Halldrs Kiljans Laxness, auk mikilvgra tknlegra samtmaskrskotana, er flgi v a hann bj til eftirminnilegt, srsttt og sannfrandi tunguml sem hefur hvergi veri tala nema skldverkum hans. annig skrifai hann sig framhj eim einssamtlum sem eyileggja margar slenzkar skldsgur.

Halldr Kiljan Laxness er allur. Klukkurnar httar a tifa en skldi lifir verkum snum. ar eru krossgtur lfs og eilfar. ann dag sem slendingar gleyma ritsnilld Halldrs Kiljans Laxness gegna eir ekki lengur hlutverki snu sem j. Og verur fmenni eirra ekki umtalsvert nema vegna ess eins a a verur aumkunarlegt; broslegt. munu eir ekki einasta hafa gleymt mmu sinni, heldur Eddu lka en sumir telja merkingarfrilegan skyldleika me essum tveimur orum.

Vonandi a klukkan glymji eirri framt sem Halldr Kiljan Laxness skai j sinni.





Morgunblai 1998.

Lfshlaup

Vegsauki