Halldr Laxness hefur verkum snum skapa margar eftirminnilegar persnur:

Hvenr drepur maur mann?

skldsgum Halldrs Laxness birtast msar persnur sem hafa bi um sig jarvitundinni. Engu er lkara en ar s fer flk af holdi og bli sem hafi veri til, s til og muni lifa gu lfi um komin r. Menn vitna r eins og nkominn ttingja,  ekki sst tilsvrin sem mrg hver eru meitlu og standa nnast eins og orskviir.

Vont er eirra rttlti...
Jn Hreggvisson r slandsklukkunni er ein frgasta persna Halldrs, maurinn sem hljp yfir a mjka Holland til a bjarga hfi snu. Tilsvr hans einkennast oftar en ekki af kaldhni. dflissunni Bessastum hitti Jn nafna sinn eflusson sem reynt hafi a galdra til sn stlku. Hann ri a eitt a vera hggvinn. Jni Hreggvissyni fannst aumingjaskapur og voli nafna sns vera slkt a hann gti ekki gert sr svo hleita drauma: verur reianlega brendur. Jn var leiksoppur dmskerfisins sinni t og var mist dmdur ea sknaur. Eftir langa mu var honum loks a ori: Vont er eirra rnglti, verra eirra rttlti. Jni var a a stela snrisspotta og var upp r v sakaur um mor bli snum. egar yfirvaldi kom til hans Rein til a skja hann og vildi a auki f byssu hans hafi kona hans ekki fyrir v a verja bnda sinn: J a er undarlegt hann skuli ekki vera binn a margdrepa okkur ll me essari byssu. En drap Jn Hreggvisson bulinn? Sjlfur svarai hann Arnasi Arnusi ti Kaupmannahfn svo: Hef g drepi mann ea hef g ekki drepi mann? Hver hefur drepi mann og hver hefur ekki drepi mann? Hvenr drepur maur mann og hvenr drepur maur ekki mann? Fari helvti sem g drap mann. Og .

sland ekki selt
Arnas Arnus, bkamaurinn sem reyndi a bjarga fornritum slendinga, er nnur frg persna r slandsklukkunni. Honum var boi a gerast landstjri jverja slandi egar eim st til boa a kaupa sland. Eftir nokkra umhugsun svarar hann hinum sku svo: Maur sem tlar a kyrkja lti dr greip sinni mun a lokum reytast. Hann heldur v armsleingd fr sr, herir taki um kverkar ess sem m, en a deyr ekki; a horfir hann; klr ess eru ti. etta dr mun ekki vnta sr hjlpar trll komi me blskaparyfirbragi og segist skulu frelsa a. Hitt er lfsvon ess a tminn s v hallkvmur og lini afl vinar ess.

Ef varnarlaus j hefur mitt sinni gfu bori gfu til a eignast mtulega sterkan vin mun tminn gnga li me henni einsog v dri sem g tk dmi af. Ef hn ney sinni jtast undir trllsvernd mun hn vera gleypt einum munnbita. g veit i hamborgarmenn mundu fra oss slenskum maklaust korn og ekki telja maksvert a svkja oss ml og vog. En egar slandsstrnd eru risnir skir fiskibir og sk kauptn, hve leingi mun ess a ba a ar rsi og skir kastalar me skum kastalaherrum og mlalii. Hver er orinn hlutur eirrar jar sem skrifai frgar bkur? eir slensku mundu hsta lagi vera feitir jnar sks lepprkis. Feitur jnn er ekki mikill maur. Barur rll er mikill maur, v hans brjsti frelsi heima. Hann sendir san Jn Hreggvisson heim til slands me eftirfarandi kveju: getur sagt eim fr mr a sland hafi ekki veri selt; ekki etta sinn. eir skilja a seinna.

Kvenkyn og mannkyn
Bjartur Sumarhsum, aalsguhetjan Sjlfstu flki, er saurjskur, heimaalinn slenskur einyrki. er etta lklega s skldsaga Laxness sem mest hefur veri lesin og vast fari. a skrist lklega af v a raun er etta saga um manneskjuna sjlfa, Bjart Sumarhsum er hvarvetna a finna, hvort sem er innsveitum austanlands ea New York. Sagan hefst v a Bjartur fylgir konu sinni, Rsu, afdalakoti Sumarhs og henni lkur v a hann hefur missti koti. leiinni anga reiddi Rsu Blesa snum: kastaist konan af baki og l keldunni, vatni og leir. Bjartur reisti hana ftur og urkai af henni leirinn me sntukltnum snum, kvenkyni er n einusinni aumara en mannkyni, sagi hann. lok sgunnar hefur Bjartur tapa aleigu sinni en samt stendur hann uppi sem sigurvegari. Hann afneitar samflaginu upphafi sgunnar en hefur lokin last kvena samkennd me ru flki sem birtist m.a. sttum vi stu Sllilju. Hann heldur inn heiina me hana og Hallberu gmlu og ar segir sgunni: au voru lkust flttamnnum herjuu landi ar sem geisa hafa lngvinn str, grilausir tilegumenn landi hverra? A minsta kosti ekki snu landi. a er til tlendum bkum ein heilg saga af manni sem var fullkominn af v a s akur vinar sns eina ntt. Sagan af Bjarti Sumarhsum er saga mannsins, sem si akur vinar sns alt sitt lf, dag og ntt. Slk er saga sjlfstasta mannsins landinu.

Fegurin ein
lafur Krason Ljsvkingur er aalpersna Heimsljss. Hann er skldi sem rir a jna fegurinni einni en ranglti kringum hann kemur veg fyrir a hann geti a v a: a er skldinu sem allir arir menn eiga bgt. Heimsljs er miki verk, v er bi mikil deila jflagi og hvernig hinum veraldlega aui er skipt milli manna. ar eru lka ljrnir kaflar og segja msir a ar s a finna einhverja fegurstu mlsgrein slenskra bkmennta en hn er svona: ar sem jkulinn ber vi loft httir lofti a vera jarneskt, en jrin fr hlutdeild himninum, ar ba ekki framar neinar sorgir og essvegna er glein ekki nausynleg, ar rkir fegurin ein, ofar hverri krfu. Yfir lafi Krasyni gnfir jkullinn, tkn hinnar eilfu fegurar, og anga hverfur hann a lokum. Bera, stlkan sem hann elskai, ba hann a hugsa um sig egar hann vri miklu slskini. A henni ltinni stefnir skldi sgulok inn etta slskin tunglskinsbjartri nttu. Inn jkulinn, inn sl upprisunnar liggur lei hans, gegnum dauann til a hverfa inn hi eilfa ljs. ar rkir fegurin ein: a var kyrt veur me tngli hsuri og kaldri blleitri birtu. Hann stefndi beint til fjals. Nera voru lngir brattar, efra tku vi atlandi mosaflesjur, san urir, loks slitin fnn. Mynd tnglsins dofnai egar birti. Yfir hafinu var svartur veramkkur asigi. hann heldur fram inn jkulinn, vit aftureldngarinnar, bngu af bngu, djpum nfllnum snj, n ess a gefa eim verum gaum, sem kunna a elta hann. Barn hafi hann stai fjrunni Ljsuvk og horft landlduna sogast a og fr, en n stefndi hann burt fr sjnum. Hugsau um ig egar ert miklu slskini. Brum skn sl upprisudagsis yfir hinar bjrtu leiir ar sem hn bur sklds sns.
Og fegurin ein mun rkja.

Krngilfttur kappi
Halldr rst a strvirki a skrifa slendingasgu sjtta ratugnum. tkoman var Gerpla sem framan af er hsdeila sem stefnt er gegn hetju- og ofbeldisdrkun orgeirs Hvarssonar og orms Kolbrnarsklds. egar hinu sleppir tekur harmleikurinn vi. Halldr gerir stlpagrn a grpum fornaldar eins og sst gtlega lsingunni orgeiri: orgeir Hvarsson var maur eigi hr til kns og nokku krngilfttur svo sem flestir samlandar hans, bleygur, roamikill hrund, skolhr, tenn slttar og vaxnar mjg ofan tannholdi rauu, og dr niur munnvikin vi mnnum og rumdi gneypur gamanngum, en brosti v aeins a honum vri vg hug ellegar nokkurt anna strvirki. etta er nokku nnur hetjumynd en birtist slendingasgunum! Slkir kappar bija sr auvita ekki hjlpar, jafnvel tt lf liggi vi. orgeir og ormur fara Hornbjarg a tna hvannir. ar missir orgeir fta og hrapar en nr taki hvnn. Veit fstbrir hans ekki af essu en leggur sig og sefur lengi dags. egar hann vaknar undrast hann um orgeir og fer a hrpa og kalla svo fuglar fljga upp. Heyrist orgeiri: Lttu af a styggja fogla me pum num. ormur spyr hvort hann hafi tnt miki af hvnn og svarar kappinn: Eg tla a eg hafi ngar, a essi er uppi er eg held um. Ekki akkai hann fstbrur snum lfgjfina og segir raunar sgunni a heldur hafi gerst frra me eim fr essari stundu.

Hinn hreini tnn
Ekki verur skilist vi frgar persnur Halldrs n ess a nefna strsngvarann Garar Hlm Brekkukotsannl. Hann er orinn nokkurskonar tkn heimsfrgra slendinga, eirra sem a sgn hafa geti sr gott or erlendis en egar hlminn er komi reynast fir kannast vi vikomandi og hfileikarnir kannski vsir lka. Oft og iulega er blsi til sngskemmtana bnum en egar til a taka er Garar Hlm horfinn af vettvangi, yfirleitt til tlanda brnna erinda. Hann iggur f af Gmnsen kaupmanni og kemst ur en lkur a niurstu: S maur sem er einhvers viri eignast aldrei gimstein. Hann finnur heldur ekki hinn hreina tn: Ef g n ekki hreinum tn kri g mig ekkert um a vera frgur, segir lfgrmur sem heldur t smu braut og Garar Hlm en me anna vegarnesti. Hann hefur farteskinu arf mmu sinar og afa, heim einfaldleika og sannleika, lkt v sem Garar lagi upp me.

Gur maur og hlgilegur
annig mtti halda lengi fram, gleyma sr persnusafni Nbelsskldsins og rifja upp kynni sn vi r. Enn eru eftir Salka Valka sem vildi ganga buxum; Snfrur slandssl sem sagi a konu sem ekkt hefi gtan mann tti gur maur hlgilegur; Ugla sem kom binn til a lra orgel; Organistinn sem sagi a lausltar konur vru ekki til heldur bi kvenmenn sem svfu rjtu sinnum hj einum karlmanni og kvenmenn sem svfu einu sinni hj rjtu karlmnnum; Jn prmus r Kristnihaldinu sem tti leiinlegt a mennirnir blstruu ekki hver annan eins og fuglarnir og annig mtti lengi fram telja. essar persnur eru ornar hluti af slenskum veruleika, r eru eins og afar okkar og mmur, feur okkar og mur, brur okkar og systur, en einstakar.





Morgunblai 1998.

Ritaskr

Leiksningar

Skldskapurinn

Heimildir og sgusvi

Fleyg or

Umsagnir vestra

Umsagnir skalandi

Umsgn NY Review of Books