Heimasķša

Leišangursmenn

Dagbók

Greinar

Kort af leišinni

Śtbśnašur

Fjalliš

Gestabók

Styrktarašilar

 
Gyšjan ­móšir heimsins


Himalaya žak heimsins

Himalayafjöllin bera höfuš og heršar yfir ašra fjallgarša veraldarinnar og hafa žvķ réttilega stundum veriš nefnd žak heimsins. Į jöršinni eru 14 fjöll sem rjśfa 8.000 m mśrinn og eru žau öll hluti Himalaya. En Himalayafjöllin eru ekki ašeins hį heldur nį žau yfir grķšarlegt landsvęši, allt frį Burma ķ austri til Afganistan ķ vestri,žvert yfir noršanveršan Indlandsskagann.Til samanburšar mį nefna aš žaš jafngildir vegalengdinni frį Ķslandi til Lśxemborgar.

 

Himalaya eru fellingafjöll sem myndast viš žaš aš jöršin krumpast upp į mótum tveggja jaršskorpufleka sem rekast saman. Į móti rembast roföflin, jöklar, vatn og vindur viš aš skrapa žau nišur og bera mylsnuna til hafs, en hafa ekki undan og eru fjöllin žvķ enn aš hękka. Ķ Nepal, og ašliggjandi svęšum ķ sušaustur hluta Himalaya, einkennist landiš af skógivöxnum dölum sem ganga upp frį frjósömum sléttum og undirlendi Bangladesh og skera sig upp į móti svęvižöktum risavöxnum fjöllum. Eftir žvķ sem fjęr dregur sjó til vesturs, ķ įtt til Pakistan og Pamir-fjallanna, verša ógróiš land og eyšimerkur Mišausturlanda meira įberandi, enda gętir įhrifa hinna įrvissu monsśnrigninga sķfellt minna. Aš noršan er eyšileg hįslétta Tķbet og Kķna svo langt sem augaš eygir, en aš sunnan undirlendi Indlands.

Nepal
Everest, 8.848 m aš hęš, er nyrst ķ Himalaya į landamęrum Nepal og Tķbet, Everest er eitt af įtta 8.000 m fjöllum sem eru innan landamęra Nepal, og er landiš ķ žeim skilningi hįlendasta rķki heims. Nepal er fįtękt og lķtiš land, ašeins um 141.000 ferkķlómetrar aš stęrš. Landiš byggir glašlynt fólk meš fjölbreyttann uppruna. Alls byggja Nepal um 35 žjóšflokkar og eru gurkha og sherpar žar lķklega žekktastir, žó fįmennir séu. Af landsmönnum, sem eru um 20 milljónir, eru flestir Hindśatrśar eša tęp 90%, en um 6% flokkast sem Bśddistar. Hvergi ķ heiminum mį sjį eins gott samlyndi fólks meš mismunandi trśarbrögš, sérstaklega meš tilliti til žess aš lķklega eiga mörg strķšin einmitt rętur aš rekja til trśarįgreinings. Žaš žekkist jafnvel aš Hindśar taki žįtt ķ trśarathöfnum Bśddista og öfugt og haldnar eru sameiginlegar hįtķšir.
Į undanförnum įratugum hefur skógarhögg ķ hinum skógivöxnu fjöllum Nepal og vķšar ķ austurhluta Himalaya valdiš žvķ aš rętur trjįnna binda ekki lengur jaršveginn og žaš vatn sem monsśnrigningarnar skila til jaršar er ekki lengur sogaš upp af öflugu rótarkerfi trjįnna, heldur safnast žaš saman ķ jaršveginum eša rennur beint ķ nęstu į. Hefur žessi įsókn ķ timbur og eldiviš žannig valdiš žvķ aš tķšni skrišufalla hefur aukist mikiš og mannskašaflóš ķ Ganges-įnni og į strandsvęšum Bangladesh viš Bengalflóa verša ę tķšari.

  Everest uppgötvaš!
Žaš var ekki fyrr en langt var lišiš į nķtjandu öld aš Everest varš fyrst žekkt ķ hinum vestręna heimi. Į žeim tķma hafši vart nokkrum manni hugkvęmst aš klķfa "risana" ķ Himalaya, enda voru Evrópumenn, meš Breta ķ broddi fylkingar, aš stķga sķn fyrstu skref ķ fjallamennsku. Į 19. öld réš breska heimsveldiš rķkjum į Indlandi og réšust Bretar žį ķ višamiklar landmęlingar į öllum Indlandsskaga.

Įriš 1849 hófst žrķhyrningamęlingin mikla undir stjórn landfręšingsins Sir Georges Everest. Var Indlandsskaginn žį kortlagšur į nokkrum įrum og telst sś framkvęmd meš mestu merkisvišburšum ķ sögu landmęlinganna. Nepal var į žessum tķma lokaš rķki og engum hleypt žar inn. Meš grķšarlega öflugum hornamęlum tókst landmęlingamönnum Breta žó aš męla hęš allra hęstu fjalla Nepal, allt noršur aš landamęrum Tķbet, śr mikilli fjarlęgš frį nyrstu hęšum Indlands. Mešal žeirra fjalla var Everest sem žį var nefnt tindur XV. Sagan segir aš einn góšan vešurdag įriš 1852 hafi reiknimeistarinn Rathamata Shirdar, sem reiknaši śt śr męlingunum, stokkiš upp frį reiknistokki sķnum og hrópaš: "Ég hef fundiš hęsta fjall heims." Hęšin var reiknuš 29.002 fet, eša 8.840 m. Allt fram į žennan dag hafa efasemdarmenn komiš fram meš fullyršingar um annaš, en gervihnattamęlingar nśtķmans hafa fyrir löngu stašfest aš Everest ber meš réttu kórónuna ķ fjallarķki jaršarinnar. Męling bresku landmęlingamannanna hefur stašist tķmans tönn ótrślega vel og enn žann dag ķ dag taka menn ofan fyrir nįkvęmni žeirra viš erfišar ašstęšur, žvķ višurkennd hęš Everest ķ dag er ašeins 8 m hęrri, eša 8.848 m.

Nafngiftin vekur deilur
Lķkt og um svo mörg önnur fjöll voru ekki allir į eitt sįttir um hvaša nafn skyldi gefa hinu nżuppgötvaša hęsta fjalli heims. Žaš er regla hjį landmęlingamönnum allra žjóša, ekki sķst Breta, aš örnefni frumbyggjanna skuli standa. Žar sem Nepal var alveg lokaš land, var erfitt ef ekki ómögulegt aš grafa upp rétta nafn tinds XV. Fljótt kom hins vegar fram sś tillaga aš nefna fjalliš Everest, til heišurs Sir George Everest. Eftir mikiš fjašrafok og mótmęli samžykkti breska landfręšifélagiš nafniš įriš 1865. En deilurnar lęgši ekki og héldu įfram ķ įratugi. Żmsar kenningar voru settar fram um hiš upprunalega nafn, en engin žeirra reyndist į rökum reist. Afleišingin varš sś aš Everest-nafniš festist ķ sessi. Löngu sķšar fékkst stašfest aš innfęddir, bęši noršan og sunnan fjallsins, notušu hiš hljómmikla nafn "Chomolungma", sem žżšir "Gyšjan ­ móšir heimsins" og er óneitanlega ekki sķšur višeigandi nafn. Fyrir allnokkrum įrum tók Nepalstjórn upp nafniš Sagarmatha, en engin söguleg rök eru fyrir žvķ nafni. Hvort sem mönnum lķkar betur eša verr er komin hefš fyrir nafninu Everest į hęsta fjalli jaršar, žrįtt fyrir aš sumir fjallamenn kjósi aš nota Chomolungma ķ viršingarskyni fyrir fornum gildum.

Frumherjarnir
Ekki leiš į löngu žar til fjallamenn fóru aš velta fyrir sér žeirri spurningu hvort unnt vęri aš klķfa hęsta fjall jaršar. En hęgara var um aš tala en ķ aš komast. Bęši Nepal og Tķbet, löndin sem umlykja Everest, voru svo gott aš kalla lokuš lönd. Einn og einn feršalangur gat komist žar inn, en ómögulegt var aš skipuleggja žangaš stóran fjallgönguleišangur. Įriš 1903 komust foringjar ķ hersveit Breta, sem fór ķ herleišangur inn ķ Tķbet, ķ 40-50 km fjarlęgš frį noršurhliš fjallsins og mįtu žeir fjalliš kleift.
 

Yfirmašur hersveitarinnar, Sir Francis Younghusband og varakonungurinn į Indlandi, Lord Curzon, geršu sitt ķtrasta til žess aš fį leyfi tķbeskra yfirvalda til aš klķfa fjalliš, en įn įrangurs. Įhugi manna heima fyrir var nś vakinn og fóru nęstu įr ķ aš finna leišir til žess aš nįlgast fjalliš. Fyrri heimsstyrjöldin skall fljótlega į og tafši mįliš, en aš henni lokinni var strax hafinn undirbśningur aš leišangri. Pólitķskt andrśmsloft hafši breyst og Tķbetar voru nś fśsir til žess aš gefa fulltrśum breska heimsveldisins tękifęri til žess aš komast aš fjallinu og freista žess aš klķfa žaš. Heima fyrir voru ekki allir sįttir viš žessa fyrirętlan. Mörgum fannst aš tign og viršuleiki Everest setti nišur ef hann vęri vanhelgašur meš fótatraški og broddskóm. En žjóšarmetnašur var nś kominn ķ spiliš. Žaš var ķ stķl hins breska ķžróttaanda aš kljįst viš jafn erfitt verkefni og klifur į hęsta fjall heims, til aš auka dżrš heimsveldisins og auka mannsandann. Breska dagblašiš The Times fann hvernig žjóšarhjartaš sló og tryggši sér einkarétt į fréttum af leišangrinum og styrkti hann myndarlega. Žar mį segja aš įhugi fjölmišla hafi nś fyrst kviknaš fyrir alvöru, įhugi sem ekki er minni ķ dag. Everest hefur lķka skilaš fjölmišlunum framlögunum margfalt til baka meš dramatķskum sögum og fréttum af sigrum jafnt sem sorglegum višburšum.

Mallory og fyrstu Everestleišangrarnir
Žaš var svo loks įriš 1921 aš fyrsti leišangurinn komst af staš. Hann var fyrst og fremst könnunarleišangur og ętlaš aš finna fęra leiš aš fjallsrótunum og meta möguleika til uppgöngu. Lykilmašur ķ žeim leišangri var Leigh Mallory og tókst honum eftir mikla leit aš finna leiš aš noršausturhliš fjallsins. Mįtu leišangursmenn fjalliš kleift en helstu erfišleikar voru sśrefnisleysi, kuldi og fįdęma hvass vindur og menn örmögnušust žvķ fljótt. Bśnašur žessa tķma var frumstęšur ķ meira lagi og ķ augum fjallamanna nśtķmans kann aš viršast meš ólķkindum hvaš žessir frumkvöšlar komust žó langt. Reipi voru žung og óžjįl, mannbroddar og annar klifurbśnašur óburšugur, fatnašur ófullkominn o.s.frv. En Mallory įtti eftir aš tengja nafn sitt sögu Everest og barįttu manna viš žaš órjśfanlegum böndum. Mallory var frįbęr fjallgöngumašur og skólastjóri aš atvinnu. Hann leit į žaš sem örlög sķn aš sigra Everest eša falla sjįlfur ķ valinn. Oft eru fjallgöngumenn spuršir aš žvķ hvaš žaš sé sem fęr žį til žess aš hętta lķfi og limum į altari hęsta fjalls jaršar. Mallory į įn efa fleygasta svariš: "Because it's tere!" Gott svar!, en žeir sem spuršu žį og spyrja enn, eru vķst engu nęr og verša lķklega aldrei.

Voru Mallory og Irvine fyrstir į topp Everest?
Eftir annan leišangur 1922 sem komst hęst ķ 8.320 m hęš, lögšu Bretar aftur til atlögu viš fjalliš meš stórum leišangri įriš 1924. Nś skyldi fjalliš klifiš hvaš sem žaš kostaši. Eftir margra vikna erfiši hafši leišangursmönnum tekist aš koma upp sex bśšum į fjallinu. Einum leišangursmanna, Edward Norton, tókst aš komast ķ 8.520 m hęš og setja nżtt hęšarmet į fjallinu, įšur en hann varš frį aš hverfa. Žį var komiš aš Mallory aš fį sitt tękifęri. Mikil spenna var mešal leišangursmanna um hvern Mallory myndi velja meš sér til fararinnar. Framyfir marga ašra reyndari leišangursmenn valdi Mallory ungan vélvirkja, Andrew Irvine aš nafni, sem ašeins var rétt lišlega tvķtugur. Ekki er mönnum fulljóst hvers vegna Mallory mun hafa vališ svo lķtt reyndan mann meš sér, en lķklegt mį telja aš žar hafi rįšiš sś stašreynd aš enginn leišangursmanna var liprari aš eiga viš sśrefnisbśnašinn, sem hafši veriš bilanagjarn, auk žess sem Mallory vissi sem var, aš Irvine myndi vart fara aš draga hinar afdrifarķku įkvaršanir sķnar ķ efa žegar į hólminn vęri komiš. Fjórir Sherpar bįru birgšir meš žeim Mallory og Irvine upp ķ V. og nęstefstu bśšir. Daginn eftir fikrušu žeir sig įn ašstošar sherpanna įfram upp ķ VI. bśšir ķ 8.170 m hęš. Daginn sem žeir lögšu į tindinn, hinn 8. jśnķ, sį Odell, einn leišangursmannanna, til žeirra félaga meš kķki rétt nešan viš topp fjallsins ķ 8.400 m hęš, žar sem žeir voru enn į uppleiš. Félaga žeirra og vini ķ nešar ķ fjallinu setti hljóša. Langt var lišiš į dag og ljóst aš žeim myndi aldrei takast aš nį toppnum og aftur nišur ķ efstu bśšir fyrir myrkur. Greinilegt var aš Mallory ętlaši sér į toppinn hvaš sem žaš kostaši, žvķ enginn vissi betur en hann aš śtilokaš vęri fyrir žį félaga aš lifa nóttina af įn skjóls af tjaldi og prķmuss til aš bręša vatn. Irvine, blindašur af ašdįun į hinum mikla fjallamanni, fylgdi foringja sķnum eftir, enda eflaust illfęr um aš snśa viš einn sķns lišs, jafnvel žó hann vildi. Įfram mjökušust žeir félagar og innan skamms hurfu žeir sjónum félaga sinna. Sķšar um daginn skall į bylur... Ķ hugum hinna eftirlifandi mun alltaf lifa efinn um hvort Mallory og Irvine uršu fyrstir į Everest, eša hvort žeir létust įšur en toppnum var nįš. Svariš fęst aldrei, en aftur į móti mį velta upp žeirri heimspekilegu spurningu hvort ekki verši aš klifra bęši upp og nišur til žess aš fjall teljist sigraš aš fullu. Hvaš sem žvķ lķšur lögšu Bretar ekki įrar ķ bįt, žrįtt fyrir sorgleg endalok žeirra félaga, heldur tvķefldust. Žeir voru sannfęršir um aš sigur myndi hafast aš lokum, žrįtt fyrir aš ekki tękist aš slį hęšarmet Nortons ķ leišöngrum 1933, 1935, 1936 og 1938.

Kapphlaupiš hefst
Fljótlega eftir lok seinni heimsstyrjaldarinnar lokašist Tķbet aš nżju vegna hernįms Kķnverja og sjįlfstęšisbarįtta Indverja og borgarastrķš uršu til aš Bretar höfšu hęgt um sig ķ nokkur įr. Um 1950 breyttist hins vegar afstaša Nepals til umheimsins. Žeir voru skyndilega sem milli steins og sleggju tveggja stórvelda, Kķna og Indlands, og sįu žann kost vęnstan aš opna nįnast óžekkt land sitt fyrir erlendum fjallgönguleišöngrum. Opnašist žį ašgangur aš öllum hęstu fjöllum Himalaya og fór žį loks aš draga til tķšinda ķ sögu hįfjallamennskunnar. Frakkar, Bretar, Svisslendingar og Žjóšverjar kepptust hatrammlega um aš stinga fįnum sķnum fyrst žjóša į topp hęstu fjalla heimsins. Kapphlaupiš snerist um tvö ašalmarkmiš. Annars vegar var um aš ręša fyrsta 8.000 m fjalliš og hins vegar Everest. Į žessum tķma voru flest žessara fjalla lķtt žekkt og mörg talin ókleif, t.d. K2, Dhaulagiri o.fl. Leiširnar aš fjöllunum voru einnig langar og var ķ mörgum tilfellum 1-2 mįnaša feršalög og gangur aš rótum fjallanna. Öllu var til kostaš, fleiri hundruš manna leišangrar örkušu ķ austurveg meš žaš eitt aš markmiši aš vera į undan hinum aš komast į toppinn.

Fyrsta vķgiš fellur
Um voriš 1950 settu Frakkar nafn sitt į spjöld sögunnar žegar Maurice Herzog leišangursstjóri og Louis Lachenal uršu fyrstir til aš stķga fęti į 8.000 m hįtt fjall, žegar žeim tókst aš komast į topp Annapurna, 8.091 m aš hęš. Žaš sem gerši afrek žeirra enn merkilegra var aš upprunalega hafši ętlun žeirra veriš aš klķfa Dhaulagiri, en žegar į hólminn var komiš mįtu žeir fjalliš ókleift. Frekar en aš gefast upp įkvįš Herzog aš klķfa annaš fjall sem hann vissi af ķ nįgrenninu en enginn hafši komiš įšur aš žeim megin sem žeir voru og var leišin aš fjallinu žvķ óžekkt. Žaš eina sem Herzog hafši til višmišunar var afar ófullkominn uppdrįttur og hófst nś mikil leit. Eftir tveggja vikna leit um dali og fjallaskörš fannst fjalliš aš lokum huliš sjónum bak viš hįa framverši sem byrgšu aš žvķ sżn. Ķ fyrstu virtist Herzog fjalliš afar óįrennilegt, en eftir nįnari skošun taldi hann sig sjį fęra leiš. Fór žaš svo aš Herzog og Lachenal tókst aš klķfa fjalliš, en hętt er viš aš mörgum žętti žaš dżru verši keypt. Mannraunirnar sem lagšar voru į žį félaga voru miklar og of langt mįl yrši aš rekja žęr hér, enda nįnast ólżsanlegar. Eftir aš hafa lent ķ snjóflóšum, blindast af brennandi jöklasólinni, hrapaš ķ jökulsprungur, sofiš śti įn tjalds eša svefnpoka og kališ illa, tókst félögum žeirra aš komast upp til žeirra og bjarga žeim nišur. Vel į annan mįnuš tók aš koma leišangursmönnum alla leiš til byggša ķ Indlandi og var Herzog borinn alla leišina vegna žess aš fętur hans og hendur voru illa kalin. Žó Maurice Herzog fórnaši ekki lķfinu lķkt og Mallory og Irvine höfšu gert į Everest tępum 30 įrum įšur, fórnaši hann žó ķ bókstaflegri merkingu hluta af sjįlfum sér. Engin deyfilyf voru meš ķ för og meš reglulegu millibili nķstu sįraukavein fjallakyrršina žegar leišangurslęknirinn tók af fingur hans og tęr eitt af öšru. Žegar Herzog loks komst heim til Frakklands hafši hann misst allar tęr og fingur.

Enn sóttaš Everest
En kapphlaupiš hélt įfram. Könnunarleišangur Breta undir stjórn hins kunna Shiptons įriš 1951 komst alla leiš aš rótum Everest. Erfišleikarnir reyndust byrja mun nešar ķ fjallinu en noršan megin, žvķ upp mjög brattan Kumbu-skrišjökulinn var aš fara įšur en hęgt var aš leggja į sjįlft fjalliš.
 

Leišangrinum tókst žó aš brjótast upp jökulinn, opna žar meš leišina og sanna aš fjalliš vęri kleift aš sunnan. Meš ķ žessum leišangri var slįnalegur Nżsjįlendingur aš nafni Edmund Hillary, sem sķšar įtti eftir aš tengja nafn sitt Everest enn nįnari böndum en Mallory. En nś vöknušu breskir fjallamenn upp viš vondan draum. Stórveldistķminn var į enda og žar meš einokunin sem Bretar höfšu haft į Everest fram aš žessu. Nepalstjórn veitti Svisslendingum leyfi til aš reyna viš fjalliš įriš 1952, Bretar fengu 1953, Frakkar mįttu reyna 1954 og Svisslendingar aftur įriš 1955. Svisslendingar geršu tvęr hetjulegar tilraunir įriš 1952 til aš sigrast į hęsta fjalli heims. Žeir leystu öll vandamįl tengd klifri į fjallinu og komust hęrra en nokkur hafši komist įšur, žaš var bara gamla varnarlķnan sem hélt, žunna loftiš, kuldinn og vindurinn. Hęst komst Svisslendingurinn Lambert meš margreyndum Sherpa, žeim fyrsta sem steig upp śr hlutverki ašstošarmanns og tók žįtt ķ klifrinu į jafnréttisgrundvelli, Tenzing Norgay. Sį įtti eftir aš skjóta öllum evrópskum fjallgöngumönnum ref fyrir rass į Everest.

Hillary og Tenzing ­ sķšasta von Breta
Nś var sķšasti möguleiki Breta til aš sigra Everest, fjalliš sem žeir höfšu barist svo hetjulega viš og fórnaš svo miklu į. Žaš var ólķklegt aš žęr žjóšir sem fengu möguleika į eftir žeim létu sér žetta tękifęri renna śr greipum. Sigurinn var innan seilingar. Varnirnar voru aš bresta. Leišangursstjóri var valinn reyndur fjallamašur og foringi ķ hernum, John Hunt. Allur bśnašur og mannskapur var žaš besta sem breska heimsveldiš gat bošiš upp į. Einnig var śrval sherpa og fór žar fremstur ķ flokki Tenzing. Bśširnar voru byggšar upp og brotist upp fjalliš meš hernašarlegri nįkvęmni. Efstu bśšir, eitt tjald į hallandi klettasyllu sem var minni en tjaldiš, voru reistar 28. maķ ķ um 8.500 m hęš. Ašstošarmennirnir staulušust nišur ķ nęstu bśšir en tveir menn uršu eftir til aš freista žess daginn eftir aš ljśka verkefni sem tekiš hafši nęr 100 įr. Žeir voru bestu og sterkustu menn leišangursins, Tenzing Norgay og Edmund Hillary. Žaš er kaldhęšni örlaganna aš žeir voru sherpi og Nżsjįlendingur, en ekki Bretar eftir allt saman.

Nokkur žreytuleg skref
Klifriš daginn eftir gekk aš óskum. Hęgt en örugglega mjökušust žeir hęrra. Ašeins į einum staš lentu žeir ķ verulegum erfišleikum. Rétt undir tindinum var mjög erfišur kafli en Hillary tókst aš sigrast į torfęrunni, žeirri hęstu ķ heimi. Hśn er sķšan kölluš eftir honum, "Hillary step". Žeir félagar höfšu įhyggjur af žvķ aš efsti tindurinn vęri ef til vill ókleif hengja, en ofan torfęrunnar blasti ašeins viš brattur snęvi žakinn hryggurinn. "Nokkur žreytuleg högg meš ķsöxinni, nokkur žreytuleg skref" og kl 11.30 hinn 29. maķ 1953 stigu žeir Hillary og Tenzing, fyrstir manna į hįtind Everest. Žaš dró ekki śr sigurgleši Breta aš fréttirnar bįrust til Englands į krżningardegi Elķsabetar II Englandsdrottningar. The Times fékk eitt af "skśbbum" aldarinnar, fréttirnar af sigri Breta į Everest žöktu forsķšuna, en krżning drottningar baksķšuna. Leišangurstjórinn Hunt ritaši ķ dagbók sķna daginn eftir uppgönguna: "Žannig endar sagan um Everest" Meiri öfugmęli hefur hann vęntanlega aldrei lįtiš frį sér fara. Fjalliš hefur veriš sigraš frį öllum hlišum og upp nęr allar leišir, en heldur engu aš sķšur tign sinni og viršuleik. Įhuginn į Everest hefur ef eitthvaš er fariš vaxandi og žaš hefur veriš metnašur bęši einstaklinga og žjóša aš komast į tind tindanna. En žaš er ein žjóš noršur viš nyrsta haf sem hefur enn ekki įtt mann į Everest, žaki heimsins, žjóš sem samt vill aldrei vera sķšri en hinar. Ķ vor veršur reynt aš bęta śr žvķ.

Efst

© 1997 Morgunblašiš
Allur réttur įskilinn