2. apríl 1998 | Aðsent efni | 1148 orð

Þankabrot um gerð og notkun íslenskra þjóðbúninga

Á UNDANFÖRNUM áratugum, eftir að dagleg notkun íslenskra búninga var að heita má engin orðin, hafa nokkrir aðilar sem telja sér málið skylt reynt að móta stefnu í þjóðbúningamálum, greina á milli búningagerða frá 20. öld, 19. öld og lokum 18. aldar, og gera mönnum kleift að koma sér upp búningum af þessum gerðum.

Þankabrot um gerð og not-

kun íslenskra þjóðbúninga Þjóðbúningar okkar eru arfleifð, segir Elsa E. Guðjónsson , sem ber að virða og vernda. Samstarfsnefnd um íslenska þjóðbúninga

Á UNDANFÖRNUM áratugum, eftir að dagleg notkun íslenskra búninga var að heita má engin orðin, hafa nokkrir aðilar sem telja sér málið skylt reynt að móta stefnu í þjóðbúningamálum, greina á milli búningagerða frá 20. öld, 19. öld og lokum 18. aldar, og gera mönnum kleift að koma sér upp búningum af þessum gerðum. Störf af þessu tagi eru unnin alls staðar á Norðurlöndum, víðast hvar með mjög gagnrýnum hætti. Um langt skeið hefur til dæmis verið til opinber nefnd í Noregi sem fengist hefur við að leiðbeina og jafnvel úrskurða um gerð búninga. Hér á landi hófst starf af þessu tagi formlega árið 1970 þegar komið var á fót óopinberri nefnd, Samstarfsnefnd um íslenska þjóðbúninga, en aðilar að henni eru Heimilisiðnaðarfélag Íslands, Kvenfélagasamband Íslands, Þjóðdansafélag Reykjavíkur og Þjóðminjasafn Íslands. Þegar nefndin hóf starfsemi voru konur, eins og fyrr segir, að mestu leyti hættar að klæðast íslenskum búningum hversdagslega, og þekking almennings, einkum þó æskufólks, á þjóðbúningunum mjög farin að týnast niður, ekki síst í þéttbýlinu. Nefndin hefur starfað eftir föngum nú í aldarfjórðung. Í fáein ár gat hún starfrækt leiðbeiningastöð en varð að hætta því sökum fjárskorts. Þá hefur hún ýmist gefið út eða stuðlað að útgáfu leiðbeiningabæklinga um íslenska þjóðbúninga og, með höfðinglegri gjöf fyrsta formanns síns, Sigríðar Thorlacius, látið gera myndband um sama efni.

Rétt orðanotkun

Í frásögnum og umræðum um þjóðbúninga er þýðingarmikið að rétt orð og orðasambönd séu notuð um þá og einstaka hluta þeirra, en því miður vill þetta oft bregðast nú orðið eftir að dagleg notkun þeirra lagðist niður. Til dæmis má æði oft í fjölmiðlum ­ liggur við að segja megi að staðaldri ­ sjá og heyra getið peysufata þegar í raun er um upphlut, þ.e. búninginn með því nafni, að ræða. Annað dæmi er orðið beltispör. Orð þetta er haft í fleirtölu í þessari samsetningu svo sem sjá má til dæmis í prentuðum skýrslum um gripi Þjóðminjasafnsins eftir Sigurð Guðmundsson málara og Sigurð Vigfússon, gullsmið og fornfræðing, og einnig í orðabók Sigfúsar Blöndal: beltispör. Nú á dögum er þetta fært úr lagi, líklega sökum ókunnugleika um málvenju; sem dæmi má nefna að á undanförnum árum hafa birst í dagblöðum auglýsingar um kvensilfur (búningasilfur), til dæmis 26.3. 1995, þar sem orðið er ranglega haft í eintölu: beltispar.

Algengt er núorðið að skyrta (upphlutsskyrta) sé nefnd blússa, peysa, þ.e. stakkpeysa, nefnd treyja og upphlutur nefndur vesti, nú síðast í viðtali í dægurmálaútvarpi Rásar 2 20.3. 1998. Þá er upphafleg merking orðsins samfella einnig mörgum ókunn (enda hefur orð þetta á síðustu árum í auglýsingum verið haft um kvennærfat, bol og nærbuxur í einu lagi), en í sambandi við íslenska þjóðbúninga merkir orðið samfella pilsið við skautbúninginn, en ekki bæði pils og skauttreyju saman eins og stundum hefur raunar sést á prenti þegar um þann búning hefur verið skrifað á seinni árum. Iðulega er kyrtill nú nefndur skautbúningur, en þó svo að höfuðbúnaður þessara tveggja búninga sé einn og hinn sami, skaut (faldur, skautafaldur), er um tvo aðgreinda hátíðabúninga að ræða.

Þjóðbúningar, arfleifð sem ber að virða og vernda

Í "Þjóðbúningaspjalli" sem birtist í tímariti Kvenfélagasambands Íslands, Húsfreyjunni, 1982, ræddi ég um notkun íslenskra þjóðbúninga í nútímanum, minntist á atriði sem að mínu áliti mættu stundum betur fara og á ýmiss konar "nýbreytni" í gerð og efnisnotkun sem enga stoð ætti í hefð. Hér skulu nefnd fáein dæmi um slíkt varðandi upphlut: prjónaðar skyrtur og svuntur, tískublússur, jafnvel með hálfermum ("kvartermum") og hvítir eða ljósleitir sokkar. Ekkert af þessu hæfir íslenskum upphlut.

Aldrei má gleyma því að þjóðbúningar okkar eru arfleifð sem ber að virða og vernda. Af þeim sökum er þýðingarmikið að aðilar þeir sem nú á dögum fást við að sauma þá og koma þeim á framfæri sameinist um að standa um þá vörð svo þeir aflagist ekki, og jafnframt að sömu aðilar vinni saman gegn hvers konar afkáraskap í notkun þeirra og ýmiss konar villandi kynningu á þeim eins og því miður hefur borið á nú hin allra síðustu ár. Þegar unnið er við að koma upp þjóðbúningi ­ nú á dögum er oftast um upphlut eða peysuföt að ræða, þótt einnig sé þó nokkuð um að saumaðir séu kyrtlar, einkum þá sem brúðarklæðnaður ­ þarf mjög að vanda til allra hluta. Snið og efni þurfa að vera í lagi, saumaskapur ekki síður, og allt skraut samkvæmt siðvenju.

En ekki er nóg að hver flík þjóðbúnings sé úr efni við hæfi, snið rétt og saumur vandaður og rétt unninn. Samsetning þeirra til notkunar verður einnig að vera með hefðbundnum hætti. Sem dæmi um þetta mætti nefna, svo enn sé rætt um upphlut, að ekki er til siðs að nota sprotabelti við þann búning, aðeins svart belti með ásaumuðum doppum og pörum eða þá stokkabelti. Sprotabelti eru einungis notuð við skautbúning og kyrtil. Þá verður það að teljast lítilsvirðing við þjóðbúninga okkar þegar hlutar af þeim eru notaðir með afbrigðilegum hætti, eins og fyrir hefur komið nú hin síðustu ár, svo sem að hafa upphlut (bol) við gallabuxur eins og sést hefur á ungum stúlkum og sagt hefur verið frá í fjölmiðlum, eða þá, eins og gerðist nú nýverið og sást á mynd í dagblaði (20.3. 1998), að kona klæddist síðum svörtum þröngum kjól og upphlut utan yfir! Ennfremur hlýtur að verða að fordæma þá afskræmingu upphluts ­ og raunar óvirðingu við hann ­ sem fram kom í stutterma bómullarbol með þrykki af upphlut, fram og baki (illa gerðum þar að auki), sem seldur hefur verið í minjagripaverslunum undanfarin ár. Fleiri dæmi mætti nefna, þótt ekki verði það gert hér.

Ekki þykir gott að blanda saman búningshlutum eða einkennum búninga frá mismunandi tímum, eins og til dæmis að bera djúpa prjónaskotthúfu með nítjánda aldar lagi við nútíma upphlut, eða hafa á honum mislita baldýraða upphlutsborða. Verra er þó þegar búnar eru til og teknar upp að geðþótta óhefðbundnar, afbrigðilegar eða alveg nýsmíðaðar búningagerðir, en nokkur tilhneiging hefur verið til þess nú hin síðari ár. Hér hefur þegar verið minnst á prjónaðar upphlutsskyrtur og -svuntur. En í þessu sambandi skal þó sérstaklega nefna "þjóðhátíðarbúninga" fyrir konur sem nokkuð bar á um og eftir 1974 og "hátíðarbúning" (þjóðhátíðarbúning) fyrir karlmenn 1994, en í báðum tilvikum var í upphafi ætlun þeirra sem að þeim stóðu að búningar þessir yrðu kynntir sem þjóðbúningar. Tekið skal fram að karlmannsbúningur þessi er að því er best verður séð í engu sniðinn eftir íslenskum klæðnaði karla; hins vegar mun mega sjá þar nokkurt sambland af þjóðlegum norskum og sænskum fötum karla frá fyrri tímum.

Íslendingar hafa sett sér lög og reglur um notkun íslenska fánans. Skyldi ekki vera orðið tímabært að setja þjóðbúningum okkar einhverjar skorður, að minnsta kosti hvað varðar notkun þeirra á opinberum vettvangi, hvort heldur innanlands eða utan?

Höfundur er textíl- og búningafræðingur. Elsa E. Guðjónsson

Fletta í greinum frá þessum degi

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.