Geta orðið öryrkjar af netnotkun

Björn starfar á barna- og unglingageðdeild.
Björn starfar á barna- og unglingageðdeild. Hanna Andrésdóttir

„Þetta er gríðarlega öflug og góð tækni, en hún getur verið viðsjárverð fyrir þá sem ofnota hana. Ég held að það sé mikil þörf fyrir opna samfélagslega umræðu um þessa tækni, þannig að við lærum að umgangast hana,“ segir Björn Hjálmarsson barnalæknir, sem starfar á barna- og unglingageðdeild Landspítalans.

Björn segir að óhófleg tölvu- og snjalltækjanotkun sé orðin vandamál meðal íslenskra ungmenna. 

„Við sjáum tvær myndir af þessu. Annars vegar unglingsstúlkurnar sem eru orðnar háðar því að fá viðgjöf í gegnum netið og eru nánast orðnar þrælar símanna sinna. Þær þurfa að svara hverju tísti og vaka jafnvel á nóttunni til að sinna þessari þörf. Þetta verður eins konar vítahringur, þær verða háðar lækum og gera allt til að fá sem flest læk. Um leið og ólag er komið á svefninn hrakar síðan námsárangri, eða frammistöðu í starfi, mjög hratt. Þetta eru jafnan gáfaðar stúlkur sem allt í einu heltast úr lestinni í skólanum og enginn veit af hverju. Íslenskar rannsóknir benda til þess að hjá þessum hópi stúlkna sé kvíði og svefnvandi vaxandi vandamál, en kvíðinn virðist rista dýpra en áður,“ segir Björn og bætir við að því fylgi mikið óöryggi að vera háður ytri viðmiðum um eigin persónu.

Björn bendir á að vandi drengja lýsi sér yfirleitt með öðrum hætti, en þeim er hættara við að ánetjast tölvuleikjum.

„Það er merkilegt hvað þessi vandi er kynbundinn, en það eru sérstaklega þessir fjölspilunarleikir sem virðast vera skeinuhættastir fyrir piltana okkar. Þetta eru tölvuleikir þar sem einstaklingar skipa sér í lið með liðsmönnum sem geta verið hvaðanæva úr heiminum, þar sem þeir svo etja kappi við annað lið. Þetta eru svo krefjandi leikir að einstaklingar geta varla farið á klósettið meðan á leik stendur því þá eru þeir að svíkja liðsfélaga sína. Þessir leikir rústa gjarnan reglunni á sólarhringnum, því það er ekki hægt að hætta í leiknum fyrr en hann er búinn. En þá er nóttin jafnvel úti.“

Björn kann enga skýringu á því hvers vegna vandinn birtist með svo ólíkum hætti. Hann bendir þó á að hugsanlega séu karlar meiri adrenalínfíklar en konur og sæki þar af leiðandi í tölvuleikina. Þá segir hann að önnur möguleg skýring sé sú að konur séu heilt yfir meiri tengslaverur en karlmenn og sæki því hugsanlega meira í samfélagsmiðla. En hvaða afleiðingar getur óhófleg snjalltækjanotkun og netfíkn haft í för með sér?

„Alvarlegasta myndin af þessu er beinlínis örorka þegar krakkar ná 18 ára aldri. Það snýst bókstaflega allt um tölvu- eða snjalltækjanotkunina og ekkert annað kemst að. Ég hef það á tilfinningunni að þetta eigi þó frekar við um pilta en stúlkur,“ segir Björn og bætir við að brjóstvit foreldra sé jafnan besti mælikvarðinn þegar kemur að því að meta hvort snjalltækjanotkunin sé komin úr böndunum.

„Þegar foreldrar fá það sterkt á tilfinninguna að snjalltækjanotkunin sé orðin of mikil er ástæða til að grípa inn í. Bandarísku barnalæknasamtökin hafa verið vakin og sofin yfir þessari þróun og hafa gefið út alþjóðlegar leiðbeiningar. Þar er meðal annars talað um að snjalltækja- og tölvunotkun fyrir 18 mánaða aldur eigi ekki að eiga sér stað. Þá er mælt með því að börn frá tveggja til sex ára eigi að vera að hámarki einn klukkutíma á dag í frjálsum leik í þessum tækjum. Síðan er talað um tvær klukkustundir á dag fyrir sex til 18 ára. Við höfum kannað þetta inni á BUGL og sjáum að notkun skjólstæðinga okkar er langt umfram þessi mörk.“

Mikil sjónræn örvun hefur neikvæð áhrif á ímyndunaraflið

Björn segir að breyting sé að verða á hegðun barna í leik- og grunnskólum, en börn nú til dags eiga til að mynda orðið erfiðara með að fylgjast með í sögustundum vegna þess að þau vantar sjónræna örvun.

„Maður þarf að hugsa um tvenns konar áhrif í því samhengi, það eru annars vegar þessi beinu áhrif sem þessi mikla sjónræna skynörvun hefur á börnin okkar. Og hins vegar eru það ruðningsáhrif sem eiga sér stað þegar skjátíminn verður of langur. Við verðum að hafa í huga hvaða virkni er verið að ryðja í burtu í staðinn. Við vitum til dæmis að snerting við náttúruna og frjáls leikur er gríðarlega þroskaörvandi fyrir börnin okkar. Ef við ryðjum þessari virkni í burtu getur tæknin beinlínis verið þroskaletjandi,“ segir Björn.

„Sjálfur á ég einn níu ára hnokka sem ég spurði eitt sinn hvað væri það dýrmætasta sem hann ætti, en hann svaraði ímyndunaraflið. Ég hef síðan heyrt frá kennurum sem starfa við leik- og grunnskóla að það sé að verða breyting á hegðun barna í dag. Sögustundin, þar sem lesinn er upp texti, gengur verr fyrir sig því börnin ná ekki að fylgjast með hinu lesna orði. Þessi mikla sjónræna mötun virðist deyfa ímyndunarafl barna þannig að þau geta ekki búið sér til sögu í huganum. Við vitum líka að ung börn, á fyrsta, öðru og þriðja ári, sem horfa mikið á sjónvarp, hafa seinkaða máltöku. Þessi rannsókn hefur verið endurtekin fyrir snjalltæki en þar kom fram að þau börn sem eru mest í spjaldtölvum eru einnig seinni til máls. Tæknin er svo öflug að hún hefur áhrif á heilaþroskann, þess vegna finnst mér svo brýnt að það verði opin samfélagsleg umræða um þessi mál,“ segir Björn og bætir við að víða í Austurlöndum fjær sé litið á netvæðingu sem lýðheilsumál og þar séu jafnvel að spretta upp stafrænar afvötnunarstöðvar.

Tölvu- og netfíkn er vaxandi vandamál.
Tölvu- og netfíkn er vaxandi vandamál. Getty Images

Kynslóð af kjánum

„Einstein heitinn sá þetta fyrir, en hann sagðist óttast þann tíma þegar tæknin tæki yfir samskipti fólks því þá myndum við eignast kynslóð af kjánum. En hann sagði bara eina kynslóð, sem þýðir að auðvitað munum við í tímans rás læra að umgangast þessi tæki skynsamlega. Það er þó ekki hægt að horfa fram hjá því að það er margt gríðarlega skaðlegt sem fer fram á netinu. Það hefur til dæmis sýnt sig að þeir piltar sem eru mest í ofbeldisleikjum eru hneigðari til að beita ofbeldi en þeir sem eru minna í þessum leikjum. Netklám er heldur alls ekki gott fyrir börnin okkar,“ segir Björn og bætir við að kynslóðabilið hafi breikkað, enda séu börn og ungmenni jafnan fljótari að tileinka sér nýja tækni en fullorðnir.

„Við erum að útsetja kynslóð fyrir nýrri tækni, en vitum ekki hvaða áhrif hún mun hafa því við höfum ekki reynsluna. Rannsóknir erlendis sýna þó að ef foreldrar fá öfluga ráðgjöf virkar það vel. Þá reisa þeir frekar mörk um þessa notkun hjá börnunum,“ segir Björn, en hvað geta foreldrar gert til að fyrirbyggja vandann?

„Ég tel að það sé í fyrsta lagi mikilvægt að skoða þessa ráðgjöf frá bandarísku barnalæknasamtökunum. Hún er byggð á fjölda rannsókna. Leiðbeiningarnar eru vel meintar og ekki stefnt til höfuðs þessari nýju tækni, heldur einmitt til þess að við getum notað hana skynsamlega. Ég held að mikilvægasta atriðið sé að finna kjöragann. Ég óttast að núna sé of mikil óreiða á þessari notkun. Hún sé stjórnlaus. Hjá börnum sem veikjast af henni er hún allt of mikil og beinlínis skaðleg. Óreiðan gerir þannig frelsið að engu. Á sama hátt væri það ofuragi að banna þessa tækni. Kjöragi er þessi gullni meðalvegur sem hámarkar frelsi okkar. Svo held ég að það skipti miklu máli í þessu samhengi að við sem foreldrar erum fyrirmyndir. Það er glórulaust að banna börnunum að vera á netinu, en vera þar síðan alltaf sjálfur,“ segir Björn og bætir við að ábyrgðin sé mest foreldranna, enda fari notkunin að mestu leyti fram á heimilinu.

Hanna Andrésdóttir

Bloggað um fréttina

Skúli mætti með Grímu

10:20 Skúli Mogensen forstjóri WOW air var kjörinn Markaðsmaður ársins 2017 hjá ÍMARK. Hann mætti með kærustu sína, Grímu Thorarensen. Meira »

Silfrað í lok ársins

09:00 Stjörnurnar mættu í silfruðu á frumsýningu Star Wars: The Last Jedi. Silfraði liturinn hæfir bæði efnistökum myndarinnar sem og árstímanum. Meira »

Elskar kærustuna en langar í trekant

Í gær, 22:20 „Hún er falleg og við stundum gott kynlíf. Ég er þó líka hrifinn af vinkonu hennar, sem lifir frjálslegu lífi. Ég get ekki hætt að hugsa um trekant og aðra afbrigðilega leiki.“ Meira »

64 ára með tískublogg ársins

Í gær, 19:20 Lyn Slater er kannski komin á sjötugsaldurinn en hún er á hátindi fyrirsætuferils síns. Slater sem er háskólaprófessor sló í gegn á árinu 2017 fyrir flottan og töffaralegan stíl. Meira »

Hárskrautið toppar jólahárið

Í gær, 16:20 Hugrún Harðardóttir, hárgreiðslumeistari á Barbarella, er komin í hátíðarskap og segir að jólahártískan einkennist af miklum glamúr og að hárskraut hafi aldrei verið vinsælla. Meira »

Tveggja hæða penthouse í 101

Í gær, 13:20 Hvern dreymir ekki um tveggja hæða penthouse-íbúð á besta stað í 101 Reykjavík með útsýni út á sjó? Ef þú ert einn af þeim þá er þessi 121 fm íbúð við Klapparstíg 7 tilvalin fyrir þig. Meira »

Þegar lífið var „fullkomið“

í gær „Ég var áður fyrr ein af þessum brjálæðislega flottu húsmæðrum sem sá um að ekkert væri óhreint á heimili mínu fyrir jólin… silfrið var pússað, gluggar þvegnir og Guð forðaði mér iðulega frá því að skáparnir, ísskápurinn og ofninn urðu ekki út undan í þessari árlegu hreingerningu.“ Meira »

Hlýlegt og nýmóðins í Kópavogi

í gær Við Ásaþing í Kópavogi stendur ákaflega huggulegt 257 fm raðhús á tveimur hæðum. Raðhúsið er með innbyggðum bílskúr og stendur á fallegum útsýnisstað. Björgvin Sæbjörnsson, arkitekt á arkitektastofunni Apparat, hannaði húsið að utan og innan. Meira »

Heimsins flottasta hönnunarteiti

í fyrradag Það var glatt á hjalla á Skólavörðustígnum þegar Geysir svipti hulunni af glænýrri verslun sem sérhæfir sig í heimilisvöru. Geysir heima á Skólavörðustíg er svo sannarlega verslun fyrir fagurkera. Meira »

Þráir að komast á hundasleða

í fyrradag Þorbjörn Sigurbjörnsson, kennari og þriggja barna faðir í Kópavogi, ákvað að venja sig á að segja alltaf já, ekki nei, þegar hann var beðinn um eitthvað. Meira »

Pólitísk plott og átök

í fyrradag Það var glatt á hjalla þegar Björn Jón Bragason fagnaði útkomu bókar sinnar, Í liði forsætisráðherrans eða ekki? í Máli og menningu á Laugavegi. Bókin fjallar um pólitísk plott og hvað gerist að tjaldabaki í íslenskum stjórnmálum og viðskiptalífi frá aldamótum. Meira »

Svona bjó Meghan þegar hún kynntist Harry

í fyrradag Áður en að Meghan Markle flutti í lítið hús við Kensington-höll bjó hún í leiguhúsnæði í Toronto. Húsið er kannski ekki mjög stórt en þó feiki nógu stórt fyrir þau Meghan, hundana hennar og Harry þegar hann kíkti í heimsókn. Meira »

Í 140 þúsund króna sokkum

í fyrradag Sokkar eru ekki bara sokkar, Gucci-sokkarnir sem söngkonan Rihanna klæddist á dögunum kosta meira en ársbirgðir af sokkum.   Meira »

Arnar Gauti verður listrænn stjórnandi

11.12. Arnar Gauti Sverrisson hefur verið ráðinn listrænn stjórnandi heimilissýningarinnar Lifandi heimili og hönnun sem fram fer í Laugardalshöll 1.-3. júní 2018. Sýningin var haldin í fyrsta skipti í fyrra undir nafninu Amazing home show en breyttu nafni fylgja breyttar áherslur. Meira »

Guðni Már skilinn

10.12. Guðni Már Henningsson útvarpsmaður á Rás 2 er skilinn við Mariu Ylfu Lebedeva sem er ljósmyndari. Eiríkur Jónsson greinir frá þessu. Meira »

Viltu skarta þínu fegursta um jólin?

10.12. Þegar einn annasamasti tími ársins er á næsta leiti hættir okkur til að gleyma gleðinni í amstri dagsins. Auk daglegra verka eru flest okkar í óðaönn að skipuleggja hátíðina, skreyta húsið að utan og innan, undirbúa að pakkarnir verði á sínum stað. Meira »

Þetta er Pantone litur 2018

11.12. Hönnunarþyrstir einstaklingar eru yfirleitt í stuði á þessum árstíma þegar nýr Pantone litur er kynntur. Litur ársins 2018 er Ultra Violet eða Útfjólublár og ber litaheitið PANTONE 18-3838. Meira »

Framhjáhaldið hófst í hádegismatnum

11.12. „Hann sótti mig og við keyrðum á sveitahótel þar sem við borðuðum yndislega máltíð. Hann fór frá borðinu og bókaði herbergi. Við vissum bæði hvað við vildum.“ Meira »

Stella ofursvöl í Spaksmannsspjörum

10.12. Stella Blómkvist hefur slegið í gegn í Sjónvarpi Símans Premium en hún fer með hlutverk lögfræðings sem blandast inn í æsispennandi mál. Leikkonan Heiða Reed, sem leikið hefur í þáttunum Poldark, leikur Stellu. Meira »

Fimm merki um að rassinn sé of aumur

10.12. Það er ekki nóg að gera bara magaæfingar þar sem það skiptir líka máli að hafa sterka rassvöðva. Þú færð ekki bara kúlurass af því að gera rassæfingar heldur getur líkamsstaðan líka batnað. Meira »
Meira píla