28. október 2004 | Viðskiptablað | 1066 orð

Sandkastalafjárfestingar

Tiltrú markaðarins var auðfengin á tímum Suður-sjávarbólunnar á fyrri hluta 18. aldar

Suður-sjávarfélagið (The South-Sea Company) var stofnað árið 1711 með það að markmiði að bæta slæma skuldastöðu breska ríkisins. Félagið, sem samanstóð af hópi verslunarmanna, yfirtók skuldir ríkisins sem tengdust land- og sjóhernum.
Suður-sjávarfélagið (The South-Sea Company) var stofnað árið 1711 með það að markmiði að bæta slæma skuldastöðu breska ríkisins. Félagið, sem samanstóð af hópi verslunarmanna, yfirtók skuldir ríkisins sem tengdust land- og sjóhernum. Á móti kom að ríkið samþykkti vaxtagreiðslur til Suður-sjávarfélagsins í ákveðinn tíma og veitti félaginu auk þess ýmis fríðindi umfram keppinauta þess. Til þess að ríkið gæti staðið í skilum á greiðslum var settur sérstakur tollur á vörur sem áttu rætur sínar að rekja til Suður-hafsins. Þingið veitti fyrirtækinu einkarétt á verslun frá þeim slóðum.

Ástæðan fyrir því að svo miklar vonir voru bundnar við Suður-höfin var að almennt var talið að gull- og silfurnámur í Perú og Mexíkó væru óþrjótandi og aðeins þyrfti að senda framleiðendur þangað til að hundruðfalda virði þeirra viðskipta. Skýrsla um að Spánarríki væri reiðubúið að veita aðgang að fjórum höfnum á þeim slóðum jók bjartsýni almennings á velgengni fyrirtækisins og hlutabréf þess voru eftirsótt. Staðreyndin var þó sú að konungur Spánar hafði engin áform um að veita Bretum ókeypis aðgang; krafa Spánverja var sú að fjórðungur ágóðans og 5% skattur af hinum hlutanum færi í þeirra eigin vasa.

Mikill áróður kom aftur á móti í veg fyrir að traust almennings á fyrirtækinu minnkaði. Þrátt fyrir að einkaréttur á verslun í Suður-Ameríku hefði lítil áhrif á rekstur fyrirtækisins gekk því vel sem fjármálafyrirtæki sem stöðugt hagnaðist á hækkandi gengi bréfa þess.

Á svipuðum tíma í ársbyrjun 1720 var hlutabréfabóla kennd við John Law og Mississippi-áætlun hans í Frakklandi í fullum blóma. Áhrif bólunnar mátti finna út fyrir landamæri Frakklands og Bretar fundu einnig áhrif hennar. Mississippi-áætlunin snerist að stórum hluta um einkarétt á verslun við Mississippi-fljótið í Bandaríkjunum sem fyrirtækið fékk í skiptum fyrir að greiða niður skuldir ríkisins. Stjórnendur Suður-sjávarfélagsins hafa eflaust tekið eftir hliðstæðum í starfsemi fyrirtækjanna. Þó að merki væru uppi um að spilaborg Law væri í þann mund að hrynja, (sem gerðist örfáum mánuðum síðar), töldu stjórnendur Suður-sjávarfélagsins þó að þeir gætu leikið sama leik í Bretlandi og komist hjá þeim ógöngum sem Law lenti í. Því komu þeir með þá djörfu hugmynd að yfirtaka allir skuldir ríkisins gegn enn frekari einkarétti veittum af þinginu, líkt og Law hafði gert í Frakklandi.

Til að gera hugmyndina að veruleika var nauðsynlegt að gera hlutabréf fyrirtækisins enn eftirsóknarverðari, hækka gengi þeirra og gefa út ný hlutabréf sem þannig mynduðu hagnað til að standa við skuldbindingar fyrirtækisins. Aðeins með því móti yrði hægt að sannfæra eigendur ríkisskuldabréfa um að skipta skuldabréfunum í hlutabréf fyrirtækisins. Það var þannig hagur ríkisins, stjórnenda og fjárfesta Suður-sjávarfélagsins að gengi bréfanna héldist hátt. Þá tvo mánuði sem það tók að fylgja eftir frumvarpinu á þinginu jukust sögur um velgengni útrásarinnar með ævintýralegum hætti. Með harðfylgi innan þingsins var hugmyndin samþykkt í aprílmánuði, en á því tímabili rúmlega tvöfaldaðist gengi bréfa fyrirtækisins. Aðeins fimm dögum síðar var útboð á bréfum fyrirtækisins á genginu 300. Skömmu síðar kom tilkynning um stórfellda arðgreiðslu sem jók enn frekar trú fólks á góðu gengi fyrirtækisins sem stjórnendur fyrirtækisins nýttu sér; næsta útboð kom í kjölfarið á genginu 400. Þess ber að geta að fjárfestum var gert einstaklega auðvelt að kaupa bréfin gegn lánum, sem jók enn frekar spurn eftir bréfunum.

Samhliða æðinu komu fram á sjónarsviðið önnur félög sem tóku þátt í hlutabréfaútboðum og eftirspurnin lét ekki á sér standa. Útboðslýsingar sumra þeirra hefðu vart þótt vitrænar á venjulegum tímum. Sú ótrúlegasta var eitthvað á þá leið að tilgangur fyrirtækisins sem verið var að stofna væri að taka þátt í framkvæmd sem veitti mikið forskot í viðskiptum, en enginn vissi þó út á hvað það forskot gekk. Hlutabréfin ruku út eins og heitar lummur; einstaklingurinn sem sá um útboðið fór út á sjó sama kvöld og sást aldrei meir.

Stjórnendur The South-Sea Company stóðu samtímis í ströngu við að sjá til þess að gengi fyrirtækisins héldi áfram að hækka, enda hagsmunir þess ekki nauðsynlega bundnir við reksturinn sjálfan heldur fyrst og fremst gengi þess. Í ágústbyrjun hafði gengi bréfa félagsins hækkað í 1.000. Þá fór það hins vegar að breiðast út að stjórnendur fyrirtækisins höfðu sjálfir selt bréf sín og gengið fór því að síga allmikið á ný. Ýmsar tilraunir stjórnenda fyrirtækisins við að halda genginu háu höfðu jafnvel þveröfug áhrif og traust almennings til þess hvarf með ógnarhraða. Án traustsins hvellsprakk blaðran, aðeins tveimur mánuðum síðar hafði gengi Suður-sjávarfélagsins fallið niður í 150.

Almenningsálitið gagnvart stjórnendum fyrirtækisins fór á svipaðan veg og hjá John Law í Frakklandi sama ár. Einn mánuðinn voru þeir snillingar, þann næsta voru þeir úrhrök sem áttu fótum sínum fjör að launa. Í stað þess að ræða um græðgina sem gripið hafði þjóðina snerist umræðan um að heiðarlegt og duglegt fólk hefði verið arðrænt af ræningjum sem hengja ætti án dóms og laga. Það kom reyndar á daginn að þeir voru ekki þeir einu sem voru sekir því nokkrir þingmenn, flestir úr hópi þeirra sem höfðu haft sig sem mest í frammi við að tryggja fyrirtækinu einkarétt á verslun sinni, höfðu fengið nokkurs konar kauprétt á bréfum fyrirtækisins og hagnast mikið á því. Reiði þjóðarinnar varð slík að ekki aðeins var mönnum refsað fyrir syndir sínar (og þingmenn reknir af þingi) heldur lentu margir sem lítið eða ekkert höfðu til saka unnið í því að verða refsað til að svala refsigleði almennings, oft með fáum tilvitnunum í lagabálka.

Í árslok 1720 tók löggjafinn til við að endurreisa almenningstraustið. Um þriðjungur hlutabréfa var í eigu fyrirtækisins sjálfs. Þeim bréfum var dreift til hluthafa þess. Auk þess kom tilskipun um að þeir sem tekið höfðu lán til hlutabréfakaupa þyrftu aðeins að greiða tíu prósent af lánsfjárhæðinni til baka. Með þessu náðist meiri stöðugleiki í þjóðfélaginu þó svo að tiltrú almennings til hlutabréfa hafi verið varfærin næstu hundrað árin.

Ofangreind frásögn er samantekt úr hinni sögulegu bók Charles Mackay, Extraordinary Popular Delusions & the Madness of Crowds. Bókin fjallar um ýmiss konar æði sem gripið hafa þjóðfélög í gegnum tíðina. Fyrir fjármálamenn eru hundrað fyrstu síðurnar áhugaverðastar enda koma þar fram upplýsingar um helstu æðin tengd hlutabréfum fyrr á öldum. Auk Suður-sjávarbólunnar fjallar bókin um Mississippi-áætlunina í Frakklandi og Túlipana-æðið sem skók Holland á fyrri hluta sautjándu aldar. Það vekur sérstaka eftirtekt að flest þau æði tengdust auðveldu aðgengi að fjármagni til að standa straum af slíkum fjárfestingum, sem reyndust í grunninn vera lítið annað en sandkastalar. Vonandi er slík staða ekki í farvatninu hér á landi eftir gífurlegar hækkanir á gengi hlutabréfa undanfarin tvö ár.

mixa@sph.is

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.