11. ágúst 1999 | Erlendar fréttir | 1711 orð

Aldrei hefur fleiri jarðarbúum gefist tækifæri til að berja almyrkva á sólu augum en einmitt í dag

Sólmyrkvi við lok 20. aldarinnar Fyrir langa löngu var sólmyrkvi talinn merki um að sólin hefði yfirgefið jörðina og látið hana

Aldrei hefur fleiri jarðarbúum gefist tækifæri til að berja almyrkva á sólu augum en einmitt í dagSólmyrkvi við lok 20. aldarinnar Fyrir langa löngu var sólmyrkvi talinn merki um að sólin hefði yfirgefið jörðina og látið hana í hendur myrkrahöfðingjanum og árum hans.
Aldrei hefur fleiri jarðarbúum gefist tækifæri til að berja almyrkva á sólu augum en einmitt í dag

Sólmyrkvi

við lok 20.

aldarinnar

Fyrir langa löngu var sólmyrkvi talinn merki um að sólin hefði yfirgefið jörðina og látið hana í hendur myrkrahöfðingjanum og árum hans. Fólk grét örlög sín er dró fyrir sólu, stjörnufræðingar voru teknir af lífi fyrir að koma ekki í veg fyrir myrkvann og óvinir lögðu niður vopn sín í blóðugum bardaga þar sem sólmyrkvi var talinn fyrirboði um frið. Hrund Gunnsteinsdóttir segir frá orsökum sólmyrkva, uppgötvunum honum tengdum, goðsögnum og dómsdagsspádómum sem honum hafa fylgt frá örófi alda.

FYRIR um það bil eitt þúsund árum var sólmyrkvi almennt álitinn ógnvekjandi og yfirnáttúrulegur atburður sem leiddi úr læðingi dulræn öfl, oft af trúarlegum toga, sem hefðu í för með sér örlagaríkar afleiðingar. Í dag er hins vegar flestum kunnugt um hvað það er sem veldur sólmyrkva og hafa fjölmargir lagt leið sína til þeirra staða þar sem myrkvinn mun sjást hvað best, sér til skemmtunar og fróðleiks.

Ef við gefum okkur að geimverur séu til og ennfremur að þeim verði litið til jarðar yfir morgunmatnum klukkan eina mínútu yfir hálf tíu á íslenskum tíma í dag, eiga þær svolítið skemmtilegt í vændum.

Svartur skuggablettur mun snögglega birtast skammt undan ströndum Nova Scotia í Suðaustur- Kanada og færa sig þvert og endilangt yfir Atlantshafið á 2.850 km hraða á klst. Áfram mun hann leggjast yfir suðvesturhluta Bretlands, Frakkland, Mið-Evrópu og alla leið yfir Tyrkland, Írak, Íran, Pakistan og Indland, rétt áður en hann hverfur, einhvers staðar yfir Bengalflóa.

Séu nágrannar okkar jarðarbúa með öflugan sjónauka við hönd mun þá vafalaust reka í rogastans er fyrir bregður tveimur Concord-þotum á vegum British Airways sem elta munu sólmyrkvann á hljóðhraða með áhugasömum farþegum innanborðs, er greitt hafa um 175.000 krónur fyrir að fylgja skugganum á ferð sinni.

En hvað veldur þessum ósköpum? Sólmyrkvi verður er tunglið er á milli jarðar og sólu og jörðin gengur inn í skugga tunglsins. Almyrkvi verður svo er tunglið er fyrir miðju sólkringlunnar og skyggir á hana alla. Sólin er fjögur hundruð sinnum stærri en tunglið en þar sem hún er um fjögur hundruð sinnum lengri í burtu frá jörðu en tunglið, virðist hún álíka stór og tunglið í augum jarðarbúa.

Af þessum sökum nær tunglið stundum að hylja sólina algerlega, en er almyrkvi verður nær hann yfir 260 km breitt belti hið mesta og varir lengst í sjö og hálfa mínútu. Sólmyrkvinn í dag mun vara í rúmar þrjár klukkustundir, þótt tunglið muni ekki fela sólina að fullu nema í andartak. Almyrkvinn nær yfir 111 km breitt belti en lengst er hægt að virða hann fyrir sér í Rúmeníu, þar sem hann mun vara í 2 mínútur og 23 sekúndur.

Sólmyrkvar verða 2-5 sinnum á ári og að meðaltali líða 360 ár milli þess að almyrkvi verði á sama stað. Almyrkvi verður næst við vesturströnd Íslands árið 2026.

Ringulreið í dýraríkinu

Það sem er sérstakt við sólmyrkvann í dag, við lok 20. aldarinnar, er að skuggi tunglsins mun breiða sig yfir fjölbýlt svæði sem gerir að verkum að aldrei hafa fleiri jarðarbúar barið hann augum.

"Mér leið líkt og við værum gamalt fólk við endalok heimsins . . . Það voru engin litbrigði. Jörðin var dauð. Svo kom birtan aftur og það var sem heimurinn væri endurheimtur . . ." Þannig skrifaði rithöfundurinn Virgina Wolf um reynslu sína af almyrkva í Bretlandi 29. júní árið 1927.

Þeir sem vitni hafa orðið að almyrkva eiga vart orð til að lýsa upplifun sinni. Það er líkt og dökkblá tjöld falli snögglega yfir upplýstan himininn að degi til er sól, tungl og jörð mætast í beinni línu.

Breytingarnar á því svæði sem almyrkvi verður verða gífurlegar á þeim tuttugu mínútum sem líða áður en almyrkvi verður. Plánetur og stjörnur sem venjulega sjást ekki vegna birtu sólarinnar verða sjáanlegar á himinhvolfinu. Skömmu áður en algjört myrkur skellur á myndast ljósblettir á jaðri tunglsins, þekktir sem perlurnar hans Baileys, en Francis Bailey var fyrstur manna til að lýsa þeim á prenti árið 1836.

Á ógnarhraða færir tunglið sig úr vesturátt í veg fyrir sólina og í örskamma stund er almyrkvi yfir hluta jarðarinnar og hitastig lækkar. Sólin verður líkt og svart, hringlaga tómarúm sem næfurþunnur bjarmi umlykur og er kallaður kóróna sólarinnar. Væri tunglið stærra myndi sólkórónan ekki sjást og í staðinn fyrir þessi fjarstæðukenndu ljósaskipti sem verða við almyrkvann myndi hversdagslegt næturmyrkrið hylja jörðina.

Ótímabært myrkur setur daglegt líf í dýraríkinu úr skorðum. Hundar spangóla, fuglar hætta að syngja, greifingjar yfirgefa bæli sín, leðurblökur fljúga inn í skammvinna nóttina og áttavilltar kýrnar leggjast til svefns. Í breskum dýragörðum verða mörg stærri dýranna lokuð inni í búrum sínum svo þau verði sér ekki að voða og mannfólkinu er víða ráðlagt að leggja bílum sínum meðan á myrkvanum stendur, til að skapa ekki hættu í umferðinni.

Goðsagnafyrirbæri og friðarboði

Fyrir vísindamenn er sólmyrkvinn ekki síst áhugaverður fyrir þær sakir að við hann fá þeir tækifæri til að kanna frekar sólkórónuna og aðra hluti sem á öðrum stundum eru huldir mannsauganu vegna birtunnar.

Almyrkvar eru í raun sjaldgæfir í augum jarðarbúa og í gegnum aldirnar hafa þeir verið tilefni til goðsagna og dómsdagspádóma, leitt fólk í dauðann en stundum verið taldir friðarboði.

Það var fyrir 2.583 árum, síðdegis í Tyrklandi, sem á okkar dagatali væri 28. maí. Herir Lydíu og Medeu áttu í blóðugum átökum, einum af mörgum í sex ára stríði þeirra. Allt í einu var sem dregið væri fyrir sólu fyrir ofan orrustuvöllinn og eftir var lítið annað en svart sár á himninum. Að sögn Heródótusar varð þetta furðuverk að eins konar váboða í augum hermannanna, sem lögðu niður vopn sín hið snarasta og sömdu frið.

Í elstu söguritum er fyrirbærinu lýst með óhug og í fornu kínversku riti voru áhyggjur manna af því að "máni og sól væru ekki samstillt" viðraðar. Líklegt er að þessi ummæli hafi átt við um sólmyrkva sem átti sér stað 22. október 2134 fyrir Krists burð. Kínverjar höfðu verulegar áhyggjur af sólmyrkvum og réðu þeir til sín mann að nafni Hsi-Hso, sem tekinn var í guðatölu, en hann hafði það hlutverk eitt að koma í veg fyrir sólmyrkva. Voru þeir ófáir spámennirnir sem teknir voru af lífi í Kína fyrir að bregðast skyldu sinni.

Víða var sólmyrkvi talin merkja að sólin væri að yfirgefa jörðina og láta hana í hendur myrkrahöfðingjanum og árum hans. Í ritum Asteka er að finna heimildir um það hvernig konur og karlar grétu yfir því að djöflar væru á leið til jarðar til að "éta okkur".

Aðrar goðsagnir geymdu sögur af skrímslum sem átu sólina, ­ líkt og úlfurinn Sköll meðal Morse-þjóðflokksins, dreki eða djöflahöfuð í Indlandi, risafroskur í Víetnam og vampíra í Síberíu.

Chippewa-indíánarnir í norðausturhluta Bandaríkjanna brugðu á það ráð að kveikja aftur í sólinni með því að skjóta logandi örvum í átt til hennar er sólmyrkvar áttu sér stað. Astekar fórnuðu fólki með kryppu og dvergum til að friða Xolotl, aðstoðarmann sólarinnar, og fá sólina til að skína á ný.

Sólmyrkvinn færði Kólumbusi mat

Til eru heimildir um að Babýloníumenn hafi skráð upplýsingar um sólmyrkva á 21. öld fyrir Krists burð. Þá finnst það í ritum að menn hafi spáð fyrir um sólmyrkva fyrir u.þ.b. 2.500 árum og hefur gríski heimspekingurinn Thales (625-546 f.Kr.) verið nefndur í því sambandi þótt um það sé deilt. Í augum flestra voru sólmyrkvar hins vegar yfirnáttúrulegt fyrirbæri og því notuðu þeir sem til þekktu gjarnan tækifærið til að sýna mátt sinn og megin og ná sínu fram með því að hræða aðra með vitneskju sinni.

Kristófer Kólumbus var einn af þeim. Árið 1503, í fimmta leiðangri sínum á Jamaíka, komst Kólumbus í vandræði er indíánar í Santa Gloria-flóanum neituðu að skipta á mat og varningi. Kólumbus átti í fórum sínum dagatal þar sem spáð var fyrir um sólmyrkva 29. febrúar 1504. Til að koma í veg fyrir hungur meðal manna sinna brá Kólumbus á það ráð lýsa því yfir að Guð væri í þann mund að sýna vanþóknun sína á hegðun indíánanna.

Loks kom að því að sólmyrkvinn hófst og í örvæntingu sinni sárbáðu indíánarnir landkönnuðinn um fyrirgefningu og Kólumbus "sannfærði Guð um að hætta við að draga fyrir sólu" og fékk í staðinn gnægð matar.

Vísindaleg þróun við könnun á sólmyrkva

Edmond Halley, konunglegur stjörnufræðingur í Bretlandi, spáði í smáatriðum fyrir um hvar sólmyrkvi myndi verða í Englandi árið 1715. Frá þessum tíma var sólmyrkvi þekkt fyrirbæri meðal vísindamanna víðs vegar og þeir hófu að ferðast um heiminn með stjörnusjónauka í fórum sínum til að kanna fyrirbærið frekar. Margar uppgötvanir fylgdu í kjölfarið.

Prisma var með í fórum margra vísindamanna eins og Jules Janssen og Normans Lockyer. Þeir notuðu prismað til að tvístra ljósinu frá sólkórónunni eftir lit við sólmyrkvann til að greina hvaða efni þar væri að finna. Þetta var árið 1868 og þeim til mikillar undrunar birtist gulur litur sem var svo skær að frekari leit þeirra að efninu lauk ekki fyrr en þeir komust að hvers eðlis það væri. Efnið sem þeir fundu skýrðu þeir helíum, í höfuðið á gríska sólguðinum, Helios. Fundurinn var merkilegur fyrir þær sakir að helíum er eitt algengasta frumefni heims á eftir vetni.

Það var svo árið 1895 að Charles Young sá græna línu í sólkórónunni við sólmyrkva. Efnið var óþekkt og skýrði hann það coronium. Árið 1939 komst sænskur eðlisfræðingur svo að því að efnið var í raun járn, en vegna hita þess í sólkórónunni hafði enginn borið kennsl á það áður. Þetta þýddi að hiti sólkórsónunnar hlyti að vera yfir einni milljón gráða á Celsíus, miklu meiri en á yfirborði sólarinnar sem er um 5.500 gráður. Enn í dag er ekki vitað hversu heit sólkórónan er og er það eitt af helstu rannsóknarefnum vísindamanna á sólmyrkvum.

Ekki má gleyma afstæðiskenningu Alberts Einsteins, en árið 1919 tókst fimm breskum vísindamönnum að færa sönnur á hana er þeir fylgdust með sólmyrkva frá Principe-eyjunum í Gíneuflóa og Sobral undan ströndum Brasilíu.

Guillermo Gonzalez, stjörnufræðingur við háskólann í Washington, spáir því að sólmyrkvar muni líða undir lok. Tunglið færist um fjóra sentimetra frá jörðu á ári hverju og sólin gildnar um allt að sex sentimetra á ári. Samkvæmt kenningum Gonzalez hefur mannkynið því "aðeins," með þessu framhaldi, um 250 milljónir ára til viðbótar til að berja fegurðina augum, hræðast dulræna atburðinn eða fylgja myrkvanum í Concord-þotum.



Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.