21. ágúst 2003 | Myndlist | 1637 orð | 3 myndir

MYNDLIST - Nýlistasafnið

Samvinna, samspil og samruni

BAK VIÐ AUGUN, BLÖNDUÐ TÆKNI GJÖRNINGAKLÚBBURINN GOTT ER ALLT SEM VEL ENDAR (SHEEP IN DISGUISE) BLÖNDUÐ TÆKNI, HEIMIR BJÖRGÚLFSS

Ljúfur hryllingur hjá Gjörningaklúbbnum á sýningunni í Nýlistasafninu.
Ljúfur hryllingur hjá Gjörningaklúbbnum á sýningunni í Nýlistasafninu.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Til 7. september. Nýlistasafnið er opið fimmtudaga til sunnudaga frá kl. 14-18.
HUGMYNDIN um svokallað Gesamtkunstwerk nær alla leið til aftur Wagners en hugtakið var notað um tónsmíðar hans. Síðar hafa aðrir fengist við að skapa fyrirbærið, til dæmis Fútúristar og Dadaistar og kannski má segja að á okkar dögum megi nota hugtakið yfir kvikmyndir, þar sem sameinast myndrænir þættir, sögur og tónlist.

Hreinlínuhugsun módernismans frá því á fyrri hluta síðustu aldar bannaði algjörlega notkun orða í myndlist, hvað þá dramatíska þætti sem tengja mætti við leikhúshefð. Slík hugsun er nú löngu liðin undir lok og samruni margra miðla hefur skotið föstum rótum í myndlistinni. Þá er bæði átt við samspil ólíkra miðla, eins og að nota myndbönd og málverk saman, eða höggmyndir og tvívíð verk og gjörninga, sem og samruna listamannanna sjálfra við vinnuna þegar fleiri en einn listamaður vinna saman svo ekki er alltaf ljóst á sýningum hver á hvaða verk. Þessi vinnumáti minnir á vinnuaðferðir popphljómsveita sem semja tónlist sína í sameiningu, enda sækir myndlist okkar tíma mikið í poppmenningu. Myndlistarmenn notfæra sér til dæmis óspart form tónlistarmyndbanda.

Gjörningaklúbburinn, samvinna þeirra Jóníar Jónsdóttur, Sigrúnar Hrólfsdóttur og Eirúnar Sigurðardóttur er lýsandi dæmi um þessa þróun innan myndlistarinnar. Þær vinna jafnt í alls kyns miðla, hvort sem það eru málverk, höggmyndir, teikningar, myndbönd eða gjörningar. Þær vinna saman, svo ekki er ljóst hver á hvaða verk og setja verk sín fram á léttpoppaðan hátt, fylgja þeim gjarnan eftir með einfeldningslegum sakleysislegum setningum sem minna á frasa úr dægurlagatextum.

Vinna Heimis Björgúlfssonar sem einnig sýnir í Nýlistasafninu nú, fyrrverandi meðlims rafsveitarinnar Stilluppsteypu er líka dæmi um þetta, listamaðurinn er jafnvígur á tónlist og myndlist og tónlistarútgáfur hans hafa fengið afar lofsverða dóma.

Í raun er slíkan samruna ekki að undra því listsköpun njörvast síður en svo niður við einn ákveðinn miðil. Margt hlýtur að vera sameiginlegt með sköpun til dæmis tónverks, skáldsöguskrifa og vinnu að sýningu þar sem ótal þættir koma saman til að skapa eina heild.

Samruni margra þátta

Þessi samruni margra þátta einkennir einmitt sýningarnar þrjár sem nú standa yfir í Nýlistasafninu við Vatnsstíg. Á hverri þeirra ríkir ákveðið andrúmsloft sem hver þáttur er síðan tilbrigði við. Af þessum þremur sýningum er það Gjörningaklúbburinn sem gengur hvað lengst í því að skapa heildarrými í safninu, en sýning þeirra hefur yfir sér yfirbragð sviðsmyndar. Á efstu hæð safnsins hafa listakonurnar skapað rými sem áhorfandinn gengur inn í líkt og inn í sviðsmynd.

Ýmsir listamenn hafa unnið á þennan hátt og feta slíkar innsetningar oft þröngan og vandrataðan veg milli melódramatískra klisjukenndra verka og áhrifamikilla myndlistarverka. Mér dettur m.a. í hug gríðarlega umfangsmikil sýning breska kvikmyndagerðarmannsins Peter Greenaway sem ég sá fyrir nokkrum árum og samanstóð eingöngu úr eins konar sviðmyndum sem vöktu upp mismunandi hughrif. Sýningin vakti einmitt deilur þar sem sumum fannst hér ekki vera um myndlist að ræða heldur melódrama og kom þar fram hreinlínuhugsun módernismans. Rússinn Ilya Kabakov hefur iðulega skapað heildarinnsetningar á sýningum sínum, bandaríkjamaðurinn Ed Kienholz gerði heildarinnsetningar í anda popplistar og raunsæis, Brasilíumaðurinn Helio Oiticica gerði umfangsmiklar heildarinnsetningar á sjöunda áratugnum og auðvitað fleiri og fleiri, eins og til dæmis Dan Graham, allt listamenn með hin ólíkustu markmið og forsendur.

Ljúfur hryllingur

Þema Gjörningaklúbbsins nú er hryllingur, kómískur hryllingur gamalla kvikmynda og sætur hrollur íslenskra andaglasafunda en verkin á sýningunni eru allmörg og mismunandi sterk. Eitt stærsta verk sýningarinnar nú er einföld teiknimynd sem sýnir kóngulær og fleira sem tengist hryllingi án þess þó að vekja upp nokkurn hroll. Setningar sem líta má á sem mottó sýningarinnar fylgja þarna með, á ensku.

"Shake hands with your inner fear, Shake hans with your fantasy. None of you are special, Fear is the drive, Friendship is discipline, Darkness is innocent." Eins og alltaf er ankannalegt að vera ávarpaður á ensku af íslenskum myndlistarmönnum í íslenskum sýningarsölum, það er eitthvert óöryggi í því og minnir mann á íslensku popphljómsveitirnar á árum áður sem lengi vel reyndu að syngja á ensku, með hryllilegum hreim. Hér eru þó blessunarlega hvorki málvillur né stafsetningarvillur í enskunni eins og oft er raunin.

Þarna er svo sem ekki verið að segja neitt sérstakt og líklega er það ekki meiningin heldur, þetta eru svona léttpoppaðar setningar sem gætu passað í ágæta dægurlagatexta. Einna helst get ég lesið úr þessu skilaboð um að öll ættum við að vera óhrædd við að horfast í augu við myrkur sálar okkar, virkja ímyndunaraflið án ritskoðunar. Slíka dirfsku er þó hvergi að sjá í verkunum sem þarna eru sýnd.

Darkness is innocent segja þær og það sama má segja um þessa sýningu í heild, það er yfir henni þessi sakleysisbragur sem einkennir mörg verk Gjörningaklúbbsins, sakleysi sem er of einfeldningslegt til að hægt sé að taka það alvarlega enda er alvöruna í verkunum jafnan að finna undir yfirborðinu.

Léttar vísanir í martraðir, hrylling og íslenska andatrú hér eru þó fyrst og fremst húmorískar og ég sakna þeirrar hárfínu ádeilu sem oft felst í verkum hópsins. Eins falla þær í þá gryfju að segja áhorfendum um hvað verkin eru um leið og þær reyna að sýna það, til dæmis með því að sauma orð í stórisana sem hefðu kannski náð að lifna við án slíkra óþarfra skýringa en falla nú flatir. Eins er um besta verk sýningarinnar, litlu sængina á gólfinu og grænu þræðina sem skapa óþægilega innilokunarkennd, þar er orðinu mara algjörlega ofaukið. Hér skortir nokkuð á traust á eigin verkum og áhorfendum.

Innsetningin Bak við augun er í heild vel unnin og faglega fram sett en hvergi er tekin áhætta af neinu tagi. Efniviður hennar er klisjur af öllu tagi, bæði innan myndlistarinnar og í samfélaginu en verkin ná ekki alveg að yfirstíga þær, svo margþvældar eru þær og erfiðar viðfangs. Ef maður reynir að ímynda sér markmið hópsins með sýningunni virðist það ekki vera annað en að skapa létta og húmoríska sýningu með hrylling sem þema og helstu kröfurnar kannski þær að sýningin sé skemmtileg. Það er ekki hægt að segja annað en að þeim takist þetta með ágætum.

Náttúrunni ögrað

Heimir Björgúlfsson hefur lagt undir sig helming annarrar hæðar Nýlistasafnsins, sömuleiðis með innsetningu sem samanstendur úr nokkrum verkum, myndbandsverkum, teikningum, lifandi trjám og heimasmíðuðu rými sem lokað er af með glæru plasti og hýsir eins konar tilraunastofu.

Í texta sem liggur frammi á sýningunni fjallar Heimir um ýmis verk sem hann hefur unnið á síðustu árum og meðal annars um endurtekið þema í verkum sínum sem tengist því að vinna með náttúruna eða ögra henni öllu heldur. Hann lýsir því m.a. hvernig honum mistókst að láta plöntu vaxa niður á við og sjá má myndir af tilbúnum grasi grónum gangi sem hann sýndi í Amsterdam. Þessar misvel heppnuðu tilraunir til að stjórna náttúrunni endurspeglast hér í teikningum hans af fuglum, í vesældarlegum grenitrjám í pokum á gólfinu, í tilraun hans til að útbúa einhvern vökva úr kartöflum í vatni, og í myndum af manni úti í skógi einhvers staðar í útlöndum og síðan úti í náttúrunni hérlendis.

Tilraunir Heimis eru að sönnu tilraunir því útkoman er misjöfn og ekki alltaf sú sem hann hafði ætlað sér. Honum tókst ekki að láta plöntuna vaxa niður á við og þannig skapast togstreita sem gerir verkið áhugavert, - þegar öllu er á botninn hvolft er það auðvitað ætlunin. Fuglateikningar Heimis minna mig við fyrstu sýn á verk þýska listamannsins Thomas Grunfeld sem stundar það að láta stoppa upp dýr og búa til ný afbrigði sem hann kallar "misfits"; héra með stél o.s.frv. þar sem engin leið er að sjá hvar eitt dýr endar og annað tekur við en útkoman er alltaf eitthvað sem aldrei yrði til af náttúrunnar hendi. Þannig er öndin framan á sýningarskrá Heimis undarleg til fótanna og fuglarnir á teikningunum meira og minna skrýtnir í vaxtarlagi og hlutföllum.

Heimir hefur skapað listamannspersónu sem er sambland af forvitnu barni, brjáluðum vísindamanni, nútímamanni sem stendur berskjaldaður gagnvart öflum náttúrunnar og meðvituðum myndlistarmanni. Þessir ólíku þættir ná að spila saman á áhugaverðan hátt í verkum hans. Hann er óhræddur við að láta áhorfandanum eftir að skilja og upplifa verk sín og gæðir þau þannig lífi og gerir þau forvitnileg.

Gengið í gildruna

Pétur Örn Friðriksson sýnir í hinum helming salarins á móti Heimi og sýningar þeirra vinna ágætlega saman. Sýningu sína nefnir Pétur Endurgerð og sýnir hér fjögur verk.

Pétur hefur undanfarin ár unnið mikinn fjölda listaverka sem minna á ýmis tól og tæki og einnig hér eru verk hans af þeim toga. Stærsta verk sýningarinnar er eldra verk sem er að hluta til hulið, stór tankur hálffullur af vatni og leiðslum ýmiss konar, hlutverk hans er óskilgreint en öðru hvoru fer eitthvað í gang inni í tanknum. Áhorfandinn sér aðeins brot af gangverkinu í gegnum litla glugga.

Pétur sýnir líka krabbagildru og tínu fyrir skel, sem og myndband úr veiðiferð. Þar sem ég, eins og fleiri, er algjörlega ókunnug veiðarfærum af þessu tagi gæti ég allt eins trúað því að hér væri um raunverulega veiðarfæri að ræða, fundna hluti. Miðað við fyrri verk Péturs er líklegra að hér sé um heimasmíðaða útgáfu að ræða en ég get ekki skorið úr um það af fullvissu. Hann skapar þannig skemmtilega óvissu og leikur sér með, eins og í fyrri verkum, bilið milli leikmanna og fagmanna, með almenna vankunnáttu okkar leikmanna hvað varðar flesta tæknilega hluti að leiðarljósi. Þannig endurspeglar hann líka almenna vanþekkingu hvað varðar samtímamyndlist.

Pétur virkjar einnig á óvæntan hátt hluta af innviðum safnsins en það er líkast því að lyftubúnaður í einu horninu verði hluti af sýningu hans, nokkuð sem fellur vel að heildarhugmyndinni og markmiðum Péturs sem listamanns.

Sýning Péturs lætur ekki mikið yfir sér en hún kemur af stað skemmtilegum vangaveltum um eðli listarinnar. Hann fer með áhorfandann í hring, - áhorfandinn sem er loks búinn að læra að meðtaka hinn fundna hlut sem mögulegt listaverk áttar sig allt í einu á því að líklega er hinn "fundi hlutur" tilbúningur einn, sköpunarverk listamannsins. Eða hvað? Hvorri niðurstöðunni sem við komumst að höfum við gengið í gildruna.

Ragna Sigurðardóttir

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.