Ísland einstök hliðstæða Mars

Lakagígar eru dæmi um landslag sem gæti fyllilega átt heima ...
Lakagígar eru dæmi um landslag sem gæti fyllilega átt heima á Mars. mbl.s/Brynjar Gauti

Miðhálendi Íslands er einstök hliðstæða reikistjörnunnar Mars hér á jörðinni, að sögn kanadíska eldfjallafræðingsins Christophers Hamilton sem rannsakar Mars með HiRise-myndavélinni. Hann telur mikilvægt að vernda miðhálendið og að verðmæti þess eigi aðeins eftir að aukast með tímanum.

Hamilton kom fyrst til Íslands árið 2002 og hefur átt í margvíslegu samstarfi við íslenska jarðvísindamenn í gegnum tíðina. Hann starfaði meðal annars fyrir Goddard-geimrannsóknastöð bandarísku geimvísindastofnunarinnar NASA. Auk þess að gegna stöðu aðstoðarprófessors við Arizona-háskóla starfar Hamilton við HiRise-myndavélina sem er eitt tækjanna um borð í gervitunglinu Mars Reconnaissance Orbiter sem hefur verið á braut um Mars frá árinu 2006.

HiRise er gríðarlega öflugt vísindatól en upplausn myndavélarinnar er 26 sentímetrar á díl. Með henni er því hægt að ná gríðarlega nákvæmum myndum af yfirborði rauðu reikistjörnunnar. Þó að myndirnar sem myndavélin skilar af sér líkist helst abstraktmálverkum nýtast þær við rannsóknir á jarðfræði Mars, breytingum á yfirborðinu og til að velja lendingarstaði fyrir geimför.

„Þetta er myndavél en maður verður að sjá hana fyrir sér sem sjónauka. Þetta er geimsjónauki eins og Hubble nema honum er beint að yfirborði reikistjörnu frekar en út í geim. Þetta er mjög fjölhæft verkfæri,“ segir Hamilton.

Hraun sem fyllir heilu dalina

Hamilton var einn þeirra sem héldu erindi á ráðstefnu Landverndar, Náttúruverndarsamtaka Íslands og Náttúruverndarsjóðs Pálma Jónssonar um miðhálendið í Hörpu á föstudag. Þar ræddi hann um hvernig hálendi Íslands hefur nýst til að skilja þær jarðfræðilegu myndanir sem menn sjá á Mars.

Það er fyrst og fremst mikil eldvirkni og samspil elds og íss sem hér er að finna sem skapar hliðstæðu við Mars sem enginn annar staður á jörðinni býður upp á í samtímanum, segir Hamilton í samtali við mbl.is. Mikið af þekkingu manna á eldvirkni komi frá Havaí og Ítalíu. Til að skilja eldvirkni á Mars þurfi hins vegar að skoða mun stærri eldgos sem eru ekki eins tíð á jörðinni.

Á Íslandi hafa orðið meiriháttar eldgos á síðustu hundruðum ára eins og í Lakagígum og nú nýlega í Holuhrauni. Hamilton segir að hraunrennslið úr þessum gosum sé margfalt á við það sem komi til dæmis upp á Havaí.

„Þessi gos eru svo stór að þau fylla heilu dalina. Hraunið flæðir um og kaffærir algerlega landslaginu. Við tölum um þau sem flæðihraungos. Á Mars eru eldgosin svo stór að þau teygja sig yfir miklar víðáttur og eru stöðvuð af fjallgörðum, dölum eða öðrum jarðmyndunum. Þau enda sem hraunhöf eða tjarnir sem fyllast og flæða síðan inn í aðra farvegi. Slík jarðvirkni á sér aðeins stað þegar mikið eldgos verður í einangruðu landslagi. Við höfum lært margt um þetta óvenjulega hraun sem maður finnur bara ekki annars staðar. Þetta sést ekki á Ítalíu eða Havaí en á Íslandi eru þessi stóru eldgos frá gossprungum sem eiga sér stað á nokkur hundruð ára fresti besti gluggi okkar til að skilja risaeldgosin sem hafa mótað sögu Mars,“ segir Hamilton.

Gale-gígurinn á Mars státar af landslagi sem gæti allt eins ...
Gale-gígurinn á Mars státar af landslagi sem gæti allt eins verið á hálendi Íslands. Myndina tók Curiostiy-könnunarjeppinn í september árið 2013. NASA/JPL-Caltech/MSSS

Smíða þrívíddarlíkan af landslaginu

HiRise-teymið kom hingað til lands síðasta haust og ferðaðist um hálendið. Hér gerðu vísindamennirnir ýmsar athuganir og mælingar sem nýtast þeim við rannsóknir á nágrannareikistjörnu okkar. Hamilton segir að tilgangurinn með því að koma hingað sé að finna sambærilegt landslag hér og menn hafi séð á Mars og skilja ferlana sem mynduðu það.

„Ferlið hjá okkur byrjar yfirleitt á því að líta á svæði á Mars og reyna að skilja jarðsögu þess. Við höfum röð mynda sem við fáum frá gervitunglum og notum til að búa til þrívíddarlíkan af landslagi Mars,“ segir Hamilton.

Nákvæm þrívíddarlíkön gera vísindamönnunum kleift að breyta ýmsum forsendum eins og þykkt, rúmmáli og ýmsum öðrum. HiRise-hópurinn hefur gert slík þrívíddarlíkön af ýmsum svæðum á Íslandi eins og á hálendinu og Rauðhólum utan við Reykjavík, svo dæmi séu nefnd.

„Samanburðurinn á milli Mars og jarðar kemur yfirleitt ekki frá því að segja að þetta eða hitt líti eins út heldur með því að byggja líkan sem útskýrir hvernig þessir ferlar mynda landslagið og hvernig við getum breytt forsendum eins og þyngdarkrafti og hraunmagni í eldgosum. Við byrjum á að safna gögnum til að skilja og förum svo í líkanið til að útskýra eðlisfræðina að baki,“ segir Hamilton.

Dæmi um landslagslíkan af yfirborði Mars sem gert var með ...
Dæmi um landslagslíkan af yfirborði Mars sem gert var með myndum HiRise. NASA/JPL/University of Arizona/USGS

Endurspeglar aðstæður á Mars fyrir milljörðum ára

Eldvirkni Mars liggur að mestu í fjarlægri fortíð en saga reikistjörnunnar er mótuð af risaeldgosum fyrir milljörðum ára. Hamilton segir að síðasta stórgosið á Mars hafi orðið fyrir um milljarði ára þó að vísbendingar séu um að eldgos hafi átt sér stað þar fyrir aðeins 5-20 milljónum ára. Á jörðinni á eldvirkni sér enn reglulega stað auk þess sem yfirborðið er mótað af vatni og vindum. Því eru fá ummerki eftir um svo gamlar jarðmyndanir hér. Á Mars verður hins vegar lítil veðrun og því eru þessar myndanir vel varðveittar.

„Eldvirknin og samspil íss og elds á Íslandi er bæði gluggi inn í fjarlæga fortíð Mars en einnig á sum þessi yngri og sjaldgæfari eldgos sem hafa átt sér stað á síðustu tugum eða hundruðum milljóna ára,“ segir Hamilton.

Þó að Mars sé þurr og köld eyðimörk í dag voru aðstæður þar hlýrri og rakari í fortíðinni þegar lofthjúpurinn var þykkari. Þá var líklega úthöf, ár og vötn að finna á yfirborðinu sem mótuðu landslagið sem við sjáum í dag. Á þessu tímabili segir Hamilton að mikil kerfi dala hafi orðið til sem líkist mjög þeim sem finnast á hálendi Íslands. Þá hafi Mars mögulega verið líkur hálendinu eins og það lítur út í dag.

„Ég held að Mars á þessum fyrri árum þegar hringrás vatns var kröftugari eigi sér góða hliðstæðu á hálendinu. Þetta tímabil var hins vegar fyrir meira en þremur milljörðum ára,“ segir Hamilton.

Gervigígar á Mars sem svipar til þeirra sem finnast á ...
Gervigígar á Mars sem svipar til þeirra sem finnast á Íslandi. Þeir myndast við sprengingar þegar funheitt hraun flæðir yfir vatn eða ís. Hamilton lét HiRise taka myndina sérstaklega vegna líkindanna við íslenska gervigíga. NASA/JPL/University of Arizona

Eins og að standa á yfirborði annarrar plánetu

Þessi líkindi þýða að þegar vísindamenn eins og Hamilton fara um hálendið geta þeir næstum því ímyndað sér að þeir standi á yfirborði annarrar reikistjörnu. Hann segist aðeins hafa fengið þá tilfinningu á örfáum stöðum. Hálendið sé eitt þeirra.

„Það hafa verið nokkur augnablik þegar ég hef verið á gangi um hálendið þar sem ég hef getað ímyndað mér að fótatak mitt væri léttara og að ég væri á ferð á öðrum heimi með minna þyngdarafl. Maður verður að komast nógu langt frá því kunnuglega, byggingunum og öðru fólki til að það eigi sér stað en það eru þess töfrandi mörk þar sem þér líður eins og þú sjáir ekki aðeins jarðfræðilegu ferlana heldur landslag sem gæti verið önnur pláneta. Hálendið hefur þennan mátt en fáir staðir hafa hann í raun,“ segir Hamilton.

HiRise-teymið við Könnunarsafnið á Húsavík í september í fyrra.
HiRise-teymið við Könnunarsafnið á Húsavík í september í fyrra.

Geri hálendið ekki of aðgengilegt

Vel hefur gengið að vernda svæði eins og Lakagíga á Íslandi, að mati Hamilton. Vel útbúnir ferðamenn geti komist á svæðið og notið einstakrar og fallegrar náttúru með því að leggja nokkuð á sig. Hann varar hins vegar við því að auka umferðina með því að gera svæðið of aðgengilegt.

„Ef þið setjið upp brýr og bundið slitlag á vegina þannig að hver sem er geti farið þangað á litlum bílaleigubíl væruð þið ekki aðeins að auka umferðina heldur mynduð þið breyta hvers konar ferðamenn koma á svæðið og það getur verið að þeir hafi ekki eins mikla virðingu fyrir umhverfinu. Ég held að Laki sé mikilvægt svæði til að verja og vernda og einnig gera aðgengilegt en ef þið gerið það of aðgengilegt þá getur það haft skaðleg áhrif,“ segir hann.

Önnur hætta sem lönd eins og Kanada og Bandaríkin hafi rekið sig á sé að möguleikanum á nýtingu einstakra svæða hafi verið haldið opnum þrátt fyrir að þau hafi átt að heita vernduð. Slíkar ákvarðanir séu teknar snemma og áhrifa þeirra gæti til langs tíma. Því sé mikilvægt að taka réttar ákvarðanir strax í byrjun.

„Óspillt svæði eins og þetta landslag verða aðeins verðmætari með tímanum eftir því sem þau verða sjaldgæfari. Önnur lönd eins og Bandaríkin og Kanada sem fjárfestu snemma í þjóðgörðum sínum hafa ekki séð eftir því og ég held að eina eftirsjá þeirra sé að hafa ekki gert þá stærri á sínum tíma,“ segir Hamilton.

Fyrri frétt mbl.is: HiRise á hálendi Íslands

mbl.is

Innlent »

Skora á ráðamenn að tryggja úrbætur

00:03 Húsfyllir var á íbúafundi í Bæjarbíói í kvöld þar sem umferðaröryggi í og við Reykjanesbrautina var rætt. Í fréttatilkynningu frá Hafnarfjarðarbæ segir að fundargestir hafi spurt margs, enda brautin fyrirferðamikið mannvirki og sem kljúfi bæjarfélagið þvert og endilangt. Meira »

Ítrekar fyrirspurn um yfirhylmingu kynferðisbrota

Í gær, 21:45 Jón Þór Ólafsson, þingmaður Pírata, hefur ítrekað fyrirspurn sína til dómsmálaráðherra um viðurlög við því að hylma yfir kynferðisafbrot, en 15 virkra daga lögbundinn frestur til að svara fyrirspurninni er liðinn. Meira »

Þögnin rofin um allan heim

Í gær, 21:30 „Það sem er að gerast núna er að þetta er að vissu leyti endurtekning á byltingunni sem átti sér stað hér 2015,“ segir Helga Lind Mar, talsmaður Druslugöngunnar. Að hennar mati má segja að #metoo byltingin sé í raun hnattvæðing þöggunarbyltingarinnar sem varð hér á landi árið 2015. Meira »

Senda meðmælendalistann til lögreglu

Í gær, 21:05 Meðmælendalista Íslensku þjóðfylkingarinnar vegna framboðs flokksins í Suðurkjördæmi verður vísað til lögreglu. Þetta staðfesti Ólafía Ingólfsdóttir, formaður kjörstjórnar Suðurkjördæmis, í samtali við mbl.is og sagði ákvörðunina hafa verið tekna á fundi yfirkjörstjórnar Suðurkjördæmis nú síðdegis. Meira »

Segja meirihlutann misnota aðstöðu sína

Í gær, 20:45 Minnihlutinn í borgarstjórn gerir athugasemdir við bækling um húsnæðismál sem dreift var inn á öll heimili í Reykjavík í morgun. Vilja fulltrúar minnihlutans meina að meirihlutinn sé að misnota aðstöðu sína í aðdraganda alþingiskosninga til að kynna áherslur sínar í húsnæðismálum. Meira »

Kjóstu til að komast í kosningapartý ársins

Í gær, 20:36 Til að komast i eitt flottasta kosningapartý landsins þarftu að kjósa. Og sanna það með sjálfu af sér á kjörstað.  Meira »

Hef gaman af því að grúska

Í gær, 20:17 Ólafur Ragnarsson hefur haldið úti bloggsíðu um íslensk kaupskip síðan 2009. Á síðunni, Fragtskip Óla Ragg, sem finna má á slóðinni www.fragtskip.123.is, er að finna hafsjó af fróðleik. Meira »

Frelsarinn á flöskum fyrir jólin

Í gær, 20:31 Frelsarinn, Almáttugur, Heims um bjór, Askasleikir og Hurðaskellir eru meðal þeirra bjórtegunda sem rata munu í hillur Vínbúðanna þann 15. nóvember. Koma jólabjórsins vekur jafnan mikla athygli. Fyrir þessi jóli verða rúmlega 40 tegundir í sölu og á ÁTVR von á að salan nemi milli 700-800.000 lítra. Meira »

Rafmagnslaust í Kópavogi

Í gær, 20:16 Rafmagn fór af stórum hluta Kópavogs, m.a. á Kársnessvæðinu um áttaleytið í kvöld. Samkvæmt upplýsingum frá Veitum er um bilun í háspennulínu að ræða. Meira »

Síldarlýsi út á salatið?

Í gær, 19:58 Íslenski Sjávarklasinn bauð til viðburðarins „Matur & nýsköpun“ síðdegis. Berta Daníelsdóttir framkvæmdastjóri klasans mætti í beinu framhaldi í Magasínið á K100 til að segja frá því nýjasta sem íslenskir matarfrumkvöðlar hafa verið að framleiða og þróa. Vörur sem nú eru komnar á markað. Meira »

Uppáhalds er undirspilið

Í gær, 19:45 „Stemningin var frábær. Fólk kunni lögin, söng með og fór að dansa og dilla sér. Þetta gerist ekki betra,“ segir Gunnar Þórðarson tónlistarmaður. Nú um helgina var á Hótel Grímsborgum, sem er fyrir austan fjall, fyrsta skemmtunin í tónleikaröðinni Uppáhalds, þar sem flutt eru nokkur af lögum Gunnars sem Þorsteinn Eggertsson hefur gert texta við. Meira »

Allar þjóðlendur á einu korti

Í gær, 19:35 „Þetta eru gögn sem við höfum safnað héðan og þaðan,“ segir Daði Björnsson, landfræðingur hjá Loftmyndum, um nýja þekju sem bætt hefur verið við kort fyrirtækisins á vefnum map.is. Þar má í fyrsta sinn sjá á einum stað upplýsingar um þjóðlendur landsins. Skotveiðimenn fagna kortinu. Meira »

Hvað ætlar þú að verða þegar þú verður stór?

Í gær, 19:10 Þær voru margar og fjölbreyttar starfsgreinarnar sem kynntar voru nemendum í 8. og 10. bekk grunnskólanna á Suðurnesjum í liðinni viku, samtals 108. Kynningin er mikilvæg til að auka starfsvitund og skerpa framtíðarsýn ungs fólks. Meira »

Í farbanni vegna gruns um smygl á fólki

Í gær, 18:40 Hæstiréttur hefur staðfest úrskurð Héraðsdóms Reykjaness um að karlmaður sem grunaður er um smygl á fólki sæti farbanni allt til föstudagsins 10. nóvember næstkomandi. Við komu mannsins hingað til lands fundust á honum skilríki annars fólks, í tösku, sem hann sagðist svo ekki eiga. Meira »

Frysta ástand meðan málið er hjá dómstólum

Í gær, 18:24 Með því að fallast á lögbannskröfu er embætti sýslumanns að frysta tiltekið ástand á meðan að málið er til meðferðar hjá dómstólum. Þetta segir í yfirlýsingu frá Þórólfi Halldórssyni, sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, vegna lögbanns sem lagt var á fréttir Stundarinnar og Reykjavík Media sem unnar voru úr gögnum sem komu innan úr Glitni. Meira »

Fríverslun forsenda farsældar Íslands

Í gær, 18:50 Forsenda þeirrar velmegunar sem Ísland hefur notið til þessa er fríverslun. Þetta sagði Guðlaugur Þór Þórðarson utanríkisráðherra á fundi Félags atvinnurekenda í morgun þar sem fjallað var um fyrirhugaða útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Sagði ráðherrann Ísland vera skólabókardæmi um mikilvægi fríverslunar. Meira »

Lögbannsmál geta tekið nokkrar vikur

Í gær, 18:35 Næsta skref í lögbannsmálinu er að Glitnir HoldCo fái útgefna réttarstefnu hjá héraðsdómi en frestur til að fá stefnu útgefna er vika. Engin gögn eru til um meðaltíma málsmeðferðar í lögbannsmálum. Meira »

Gamli Iðnaðarbankinn jarðsunginn

Í gær, 18:10 Stórhýsi Iðnaðarbankans við Lækjargötu 12, sem reis á árunum 1959-1963, verður jarðsungið á fimmtudaginn kl. 18. „Okkur langar að heiðra minningu byggingarinnar,“ segir Anna María Bogadóttir arkitekt og einn af skipuleggjendum jarðsöngsins. Meira »

Skoðanakannanir

[ Nánar | Allar kannanir í CSV-skrá ]

Lok á heita potta og hitaveitu- skeljar
Lok á heita potta og hitaveitu- skeljar Stærðir í cm: 200x200, 210x210, 220x220,...
2ja daga Lightroom námskeið 30.+ 31.okt.
LIGHTROOM NÁMSKEIÐ 30. OG 31. OKT. 2ja daga byrjenda námskeið í LIGHTROOM ...
Ódýr Ferðanuddbekkur nokkur stk 46.000 www.egat.is
- Hægt að hækka og lækka bak eins og hentar - Ferðataska fylgir ...
Skrifstofuhúsnæði - hagstætt leiguverð.
Til leigu er 197 ferm. skrifstofuhúsnæði við Bíldshöfða. Skiptist í móttöku, fim...
 
Eldri borgarar
Staður og stund
Aflagrandi 40 Opin vinnustofa kl. 9 og s...
Framhald uppboðs
Nauðungarsala
Uppboð Einnig birt á www.naudungarsolu...
Hádegisfundur ses
Fundir - mannfagnaðir
ses.xd.is Samtök eldri sjálfstæði...
Sölumaður / kona
Iðnaðarmenn
Sölumaður / kona óskast til að annas...