Ísland einstök hliðstæða Mars

Lakagígar eru dæmi um landslag sem gæti fyllilega átt heima ...
Lakagígar eru dæmi um landslag sem gæti fyllilega átt heima á Mars. mbl.s/Brynjar Gauti

Miðhálendi Íslands er einstök hliðstæða reikistjörnunnar Mars hér á jörðinni, að sögn kanadíska eldfjallafræðingsins Christophers Hamilton sem rannsakar Mars með HiRise-myndavélinni. Hann telur mikilvægt að vernda miðhálendið og að verðmæti þess eigi aðeins eftir að aukast með tímanum.

Hamilton kom fyrst til Íslands árið 2002 og hefur átt í margvíslegu samstarfi við íslenska jarðvísindamenn í gegnum tíðina. Hann starfaði meðal annars fyrir Goddard-geimrannsóknastöð bandarísku geimvísindastofnunarinnar NASA. Auk þess að gegna stöðu aðstoðarprófessors við Arizona-háskóla starfar Hamilton við HiRise-myndavélina sem er eitt tækjanna um borð í gervitunglinu Mars Reconnaissance Orbiter sem hefur verið á braut um Mars frá árinu 2006.

HiRise er gríðarlega öflugt vísindatól en upplausn myndavélarinnar er 26 sentímetrar á díl. Með henni er því hægt að ná gríðarlega nákvæmum myndum af yfirborði rauðu reikistjörnunnar. Þó að myndirnar sem myndavélin skilar af sér líkist helst abstraktmálverkum nýtast þær við rannsóknir á jarðfræði Mars, breytingum á yfirborðinu og til að velja lendingarstaði fyrir geimför.

„Þetta er myndavél en maður verður að sjá hana fyrir sér sem sjónauka. Þetta er geimsjónauki eins og Hubble nema honum er beint að yfirborði reikistjörnu frekar en út í geim. Þetta er mjög fjölhæft verkfæri,“ segir Hamilton.

Hraun sem fyllir heilu dalina

Hamilton var einn þeirra sem héldu erindi á ráðstefnu Landverndar, Náttúruverndarsamtaka Íslands og Náttúruverndarsjóðs Pálma Jónssonar um miðhálendið í Hörpu á föstudag. Þar ræddi hann um hvernig hálendi Íslands hefur nýst til að skilja þær jarðfræðilegu myndanir sem menn sjá á Mars.

Það er fyrst og fremst mikil eldvirkni og samspil elds og íss sem hér er að finna sem skapar hliðstæðu við Mars sem enginn annar staður á jörðinni býður upp á í samtímanum, segir Hamilton í samtali við mbl.is. Mikið af þekkingu manna á eldvirkni komi frá Havaí og Ítalíu. Til að skilja eldvirkni á Mars þurfi hins vegar að skoða mun stærri eldgos sem eru ekki eins tíð á jörðinni.

Á Íslandi hafa orðið meiriháttar eldgos á síðustu hundruðum ára eins og í Lakagígum og nú nýlega í Holuhrauni. Hamilton segir að hraunrennslið úr þessum gosum sé margfalt á við það sem komi til dæmis upp á Havaí.

„Þessi gos eru svo stór að þau fylla heilu dalina. Hraunið flæðir um og kaffærir algerlega landslaginu. Við tölum um þau sem flæðihraungos. Á Mars eru eldgosin svo stór að þau teygja sig yfir miklar víðáttur og eru stöðvuð af fjallgörðum, dölum eða öðrum jarðmyndunum. Þau enda sem hraunhöf eða tjarnir sem fyllast og flæða síðan inn í aðra farvegi. Slík jarðvirkni á sér aðeins stað þegar mikið eldgos verður í einangruðu landslagi. Við höfum lært margt um þetta óvenjulega hraun sem maður finnur bara ekki annars staðar. Þetta sést ekki á Ítalíu eða Havaí en á Íslandi eru þessi stóru eldgos frá gossprungum sem eiga sér stað á nokkur hundruð ára fresti besti gluggi okkar til að skilja risaeldgosin sem hafa mótað sögu Mars,“ segir Hamilton.

Gale-gígurinn á Mars státar af landslagi sem gæti allt eins ...
Gale-gígurinn á Mars státar af landslagi sem gæti allt eins verið á hálendi Íslands. Myndina tók Curiostiy-könnunarjeppinn í september árið 2013. NASA/JPL-Caltech/MSSS

Smíða þrívíddarlíkan af landslaginu

HiRise-teymið kom hingað til lands síðasta haust og ferðaðist um hálendið. Hér gerðu vísindamennirnir ýmsar athuganir og mælingar sem nýtast þeim við rannsóknir á nágrannareikistjörnu okkar. Hamilton segir að tilgangurinn með því að koma hingað sé að finna sambærilegt landslag hér og menn hafi séð á Mars og skilja ferlana sem mynduðu það.

„Ferlið hjá okkur byrjar yfirleitt á því að líta á svæði á Mars og reyna að skilja jarðsögu þess. Við höfum röð mynda sem við fáum frá gervitunglum og notum til að búa til þrívíddarlíkan af landslagi Mars,“ segir Hamilton.

Nákvæm þrívíddarlíkön gera vísindamönnunum kleift að breyta ýmsum forsendum eins og þykkt, rúmmáli og ýmsum öðrum. HiRise-hópurinn hefur gert slík þrívíddarlíkön af ýmsum svæðum á Íslandi eins og á hálendinu og Rauðhólum utan við Reykjavík, svo dæmi séu nefnd.

„Samanburðurinn á milli Mars og jarðar kemur yfirleitt ekki frá því að segja að þetta eða hitt líti eins út heldur með því að byggja líkan sem útskýrir hvernig þessir ferlar mynda landslagið og hvernig við getum breytt forsendum eins og þyngdarkrafti og hraunmagni í eldgosum. Við byrjum á að safna gögnum til að skilja og förum svo í líkanið til að útskýra eðlisfræðina að baki,“ segir Hamilton.

Dæmi um landslagslíkan af yfirborði Mars sem gert var með ...
Dæmi um landslagslíkan af yfirborði Mars sem gert var með myndum HiRise. NASA/JPL/University of Arizona/USGS

Endurspeglar aðstæður á Mars fyrir milljörðum ára

Eldvirkni Mars liggur að mestu í fjarlægri fortíð en saga reikistjörnunnar er mótuð af risaeldgosum fyrir milljörðum ára. Hamilton segir að síðasta stórgosið á Mars hafi orðið fyrir um milljarði ára þó að vísbendingar séu um að eldgos hafi átt sér stað þar fyrir aðeins 5-20 milljónum ára. Á jörðinni á eldvirkni sér enn reglulega stað auk þess sem yfirborðið er mótað af vatni og vindum. Því eru fá ummerki eftir um svo gamlar jarðmyndanir hér. Á Mars verður hins vegar lítil veðrun og því eru þessar myndanir vel varðveittar.

„Eldvirknin og samspil íss og elds á Íslandi er bæði gluggi inn í fjarlæga fortíð Mars en einnig á sum þessi yngri og sjaldgæfari eldgos sem hafa átt sér stað á síðustu tugum eða hundruðum milljóna ára,“ segir Hamilton.

Þó að Mars sé þurr og köld eyðimörk í dag voru aðstæður þar hlýrri og rakari í fortíðinni þegar lofthjúpurinn var þykkari. Þá var líklega úthöf, ár og vötn að finna á yfirborðinu sem mótuðu landslagið sem við sjáum í dag. Á þessu tímabili segir Hamilton að mikil kerfi dala hafi orðið til sem líkist mjög þeim sem finnast á hálendi Íslands. Þá hafi Mars mögulega verið líkur hálendinu eins og það lítur út í dag.

„Ég held að Mars á þessum fyrri árum þegar hringrás vatns var kröftugari eigi sér góða hliðstæðu á hálendinu. Þetta tímabil var hins vegar fyrir meira en þremur milljörðum ára,“ segir Hamilton.

Gervigígar á Mars sem svipar til þeirra sem finnast á ...
Gervigígar á Mars sem svipar til þeirra sem finnast á Íslandi. Þeir myndast við sprengingar þegar funheitt hraun flæðir yfir vatn eða ís. Hamilton lét HiRise taka myndina sérstaklega vegna líkindanna við íslenska gervigíga. NASA/JPL/University of Arizona

Eins og að standa á yfirborði annarrar plánetu

Þessi líkindi þýða að þegar vísindamenn eins og Hamilton fara um hálendið geta þeir næstum því ímyndað sér að þeir standi á yfirborði annarrar reikistjörnu. Hann segist aðeins hafa fengið þá tilfinningu á örfáum stöðum. Hálendið sé eitt þeirra.

„Það hafa verið nokkur augnablik þegar ég hef verið á gangi um hálendið þar sem ég hef getað ímyndað mér að fótatak mitt væri léttara og að ég væri á ferð á öðrum heimi með minna þyngdarafl. Maður verður að komast nógu langt frá því kunnuglega, byggingunum og öðru fólki til að það eigi sér stað en það eru þess töfrandi mörk þar sem þér líður eins og þú sjáir ekki aðeins jarðfræðilegu ferlana heldur landslag sem gæti verið önnur pláneta. Hálendið hefur þennan mátt en fáir staðir hafa hann í raun,“ segir Hamilton.

HiRise-teymið við Könnunarsafnið á Húsavík í september í fyrra.
HiRise-teymið við Könnunarsafnið á Húsavík í september í fyrra.

Geri hálendið ekki of aðgengilegt

Vel hefur gengið að vernda svæði eins og Lakagíga á Íslandi, að mati Hamilton. Vel útbúnir ferðamenn geti komist á svæðið og notið einstakrar og fallegrar náttúru með því að leggja nokkuð á sig. Hann varar hins vegar við því að auka umferðina með því að gera svæðið of aðgengilegt.

„Ef þið setjið upp brýr og bundið slitlag á vegina þannig að hver sem er geti farið þangað á litlum bílaleigubíl væruð þið ekki aðeins að auka umferðina heldur mynduð þið breyta hvers konar ferðamenn koma á svæðið og það getur verið að þeir hafi ekki eins mikla virðingu fyrir umhverfinu. Ég held að Laki sé mikilvægt svæði til að verja og vernda og einnig gera aðgengilegt en ef þið gerið það of aðgengilegt þá getur það haft skaðleg áhrif,“ segir hann.

Önnur hætta sem lönd eins og Kanada og Bandaríkin hafi rekið sig á sé að möguleikanum á nýtingu einstakra svæða hafi verið haldið opnum þrátt fyrir að þau hafi átt að heita vernduð. Slíkar ákvarðanir séu teknar snemma og áhrifa þeirra gæti til langs tíma. Því sé mikilvægt að taka réttar ákvarðanir strax í byrjun.

„Óspillt svæði eins og þetta landslag verða aðeins verðmætari með tímanum eftir því sem þau verða sjaldgæfari. Önnur lönd eins og Bandaríkin og Kanada sem fjárfestu snemma í þjóðgörðum sínum hafa ekki séð eftir því og ég held að eina eftirsjá þeirra sé að hafa ekki gert þá stærri á sínum tíma,“ segir Hamilton.

Fyrri frétt mbl.is: HiRise á hálendi Íslands

mbl.is

Innlent »

Á heimavelli í Hollandi

Í gær, 23:05 Ólafur William Hand, upplýsingafulltrúi Eimskips og stjórnarmaður í Golfklúbbi Reykjavíkur, er á leið til Rotterdam í Hollandi, þar sem hann mun sinna markaðs- og samskiptamálum fyrir alþjóðasvið félagsins. Meira »

25 ár frá fyrstu smáskilaboðunum

Í gær, 23:03 Þegar Neil Papworth, 22 ára verkfræðingur í Bretlandi, ákvað að senda vini sínum Richard Jarvis, yfirmanni hjá Vodafone, kveðju hinn 3. desember árið 1992 óraði hann ekki fyrir því að þess yrði minnst aldarfjórðungi síðar sem mikilvægra tímamóta í tæknibyltingunni. Meira »

Fá 40% af framlagi til íbúa á Austurlandi

Í gær, 23:00 Verulegur munur er á framlögum ríkisins til stofnana á Suðurnesjum og á öðrum stöðum á landinu samkvæmt tölulegum samanburði fjárlagafrumvarpi ársins 2014 sem Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum lét. Þetta sagði Ásmundur Friðriksson þingmaður Sjálfstæðisflokksins á Alþingi í kvöld. Meira »

8. ánægðustu farþegarnir í Leifsstöð

Í gær, 22:52 Keflavíkurflugvöllur er með áttundu ánægðustu farþega heims samkvæmt mælingum með Happy or Not stöndum svonefndum, sem eru ánægjumælingartól. Standarnir eru víðsvegar í flugvallarbyggingunni og notaðir til að greina sveiflur í þjónustu og upplifun ferðafólks niður á hvern klukkutíma dagsins. Meira »

10-11 má nota „Inspired by Iceland“

Í gær, 22:52 Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu í dag að versluninni 10-11 sé heimilt að nota vörumerkið „Inspired by Iceland“ sem auðkenni fyrir nýja verslun sína í Bankastræti í Reykjavík. Það var Íslandsstofa sem höfðaði málið og krafðist þess að félaginu yrði bannað að nota vörumerkið. Meira »

Hátt brottfall úr sveitarstjórnum

Í gær, 22:43 Mun meira brottfall er úr sveitarstjórnum hér á landi en á hinum Norðurlöndunum. Rúm 40% þeirra sem sitja í sveitarstjórnum eru ákveðin að hætta, tæp 30% eru enn að hugsa málið og 30% stefna á að halda áfram. Þetta segir Eva Marín Hlynsdóttir stjórnmálafræðingur. Meira »

Metnaður til að bæta kjör hóflegur

Í gær, 22:18 Ólafur Ísleifsson, þingmaður Flokks fólksins, sagði flokkinn vilja renna stoðum undir almenna hagsæld um leið og hann vildi tryggja að hún næði til allra en ekki bara sumra. „Enginn velkist í vafa um hverjir það eru sem standa höllustum fæti í íslensku samfélagi.“ Meira »

Gerum skynsemi almenna

Í gær, 22:20 Gerum skynsemi almenna og breytum fyrri vinnubrögðum og viðhorfum. Þetta sagði Helgi Hrafn Gunnarsson, þingmaður Pírata, á Alþingi í kvöld. Píratar séu oft taldir róttækir og það ýmist talið þeim til skammar eða tekna. Meira »

Steingrímur er íhaldsmaður

Í gær, 22:07 Áframhaldandi áhersla á að setja heilbrigðismálin í forsæti er góðs viti. Það sé líka góð vísbending um að Vinstri grænum sé alvara með heilbrigðismálin að flokkurinn hafi tekið að sér þennan óvinsæla ráðherra stól. Þetta sagði Jón Þór Ólafsson, þingmaður Pírata, á Alþingi í kvöld. Meira »

Hver króna skilar sér áttfalt til baka

Í gær, 21:50 Ísland framtíðar á að vera hugverkadrifið. Þetta sagði Lilja Alfreðsdóttir menntamálaráðherra á Alþingi í kvöld. Sagði hún nýja ríkisstjórn ætla að blása til stórsóknar í menntamálum og benti á að hver króna sem stjórnvöld greiddu til náms á háskólastigi skilaði sér áttfalt til baka. Meira »

Gleymst hafi að kynna landsmönnum hersetu

Í gær, 21:47 Helga Vala Helgadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, byrjaði sína ræðu á að tala um það góða nafn sem Íslendingar hafa skapað sér vegna afstöðu til jafnréttis kynjanna, umhverfismála, málefna Norðurslóða, loftslagsmála, réttindamálum samkynhneigðra og þegar kemur að sjálfstæðisbaráttu ríkja. Meira »

Leiði björgunarleiðangur íslensks samfélags

Í gær, 21:47 „Við teljum að innviðir samfélagsins séu orðnir svo veikir að veruleg hætta stafi af. Þess vegna erum við hér,“ sagði Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra í ræðu sinni á Alþingi í kvöld. Rangt sé að ný stjórn sé ekki að stuðla að kerfisbreytingum. Meira »

Baneitraður kokteill skattalækkana

Í gær, 21:42 Það er á tímum góðæris sem stærstu efnahagsmistök stjórnvalda eru gerð. Þetta sagði Þorsteinn Víglundsson, þingmaður Viðreisnar, í ræðu sinni. Stefna stjórnarinnar í ríkisfjármálum gangi þvert gegn öllum varnaðarorðum og boðið sé upp á baneitraðan kokteil skattalækkana og útgjaldaaukningar. Meira »

Íþyngjandi frelsistakmarkanir á íslandi

Í gær, 21:25 Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, ítrekaði hversu vel Íslendingum vegnaði og sagði lífskjör vera með því besta sem gerðist í heiminum. „En þrátt fyrir góða stöðu og jákvæðar horfur, er ekki þar með sagt að á Íslandi sé ekkert sem megi bæta, breyta eða lagfæra.“ Meira »

Stjórnarmyndunarviðræðurnar Hungurleikar

Í gær, 20:59 Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar kvaðst stolt yfir því að Katrín Jakobsdóttir sé orðin forsætisráðherra. „Það er ekki bara töff heldur er hún mannkostamanneskja sem vonandi tekst að taka utan um, ekki bara stjórnarflokkana heldur samfélagið allt,“ sagði hún. Meira »

Jöfnu tækifærin aðeins fyrir suma

Í gær, 21:26 Inga Sæland, formaður Flokks fólksins, flutti sína fyrstu ræðu í ræðustól Alþingis og var þakklát fyrir það tækifæri sem kjósendur veittu henni. Hún sagði margt gott og kjarnmikið í nýjum stjórnarsáttmála, en allt of fátt sem hönd væri á festandi. Meira »

Ekki afgirt virki þar sem allt er bannað

Í gær, 21:06 Markmiðið um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 hefur þegar vakið athygli utan landsteinana. Þetta sagði umhverfisráðherra á Alþingi í kvöld. Einstakt tækifæri skapist þegar andstæð öfl í pólitík mætist við ríkisstjórnarborðið og þess vegna hafi hann ákveðið að ganga til liðs við ríkisstjórnina. Meira »

Nýtt þing ára­mót stjórn­mála­manna

Í gær, 20:56 Bjarni Benediktsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins og fjármálaráðherra nýrrar ríkisstjórnar, sagði nýtt þing eins og áramót stjórnmálamanna og væntingar fyrir nýja ríkisstjórn miklar. Meira »

Börnin sem kerfið gleymdi

Jólakort til styrktar langveikum börnum
Bumbuloní Jólakort og Merkimiðar. Allur ágóði rennur til styrktar fjölskyldum l...
Harðviður til húsbygginga
Lokað verður frá 12. nómember til 5. desember. Harðviður til húsabygginga Sjá ná...
100% Láni í boði: Skoda Oktavia.
Bílasalam Start Auglýsir: Vorum að fá í sölu á frábærum kjörum Skoda Oktavi...
Innfluttningur á enn betra verði fyrir alla
Hjálpum fólki að útvega allt frá Bretlandi á mun lægra verði sem viðkemur vinnu...
 
Onrs- 2017- 19 ræstingaþjónusta
Tilboð - útboð
/ 14.12.2017 Útboð Orka náttúrunna...
Deiliskipulag
Tilkynningar
Skútustaðahreppur Auglýsing um deilis...
Félagsstarf aldraðra
Staður og stund
Aflagrandi 40 Opin vinnustofa kl. 9, gön...
L helgafell 6017121319 vi
Félagsstarf
? HELGAFELL 6017121319 VI Mynd af au...