Fiskgeymslu- og verkunarhús Alliance í Ánanaustum Myndin telst tekin einhvern tíma á bilinu milli 1926 og 1940. Lága húsið langa sem stendur framar á myndinni hefur verið rifið. Hitt er húsið sem um ræðir í greininni og stendur á mótum Mýrargötu og Grandagarðs. Þetta var þurrkhús félagsins; á þakinu eru tvær lofttúður og hár strompur. Myndin er fengin úr ritinu Saltfiskur í sögu þjóðar.
Fiskgeymslu- og verkunarhús Alliance í Ánanaustum Myndin telst tekin einhvern tíma á bilinu milli 1926 og 1940. Lága húsið langa sem stendur framar á myndinni hefur verið rifið. Hitt er húsið sem um ræðir í greininni og stendur á mótum Mýrargötu og Grandagarðs. Þetta var þurrkhús félagsins; á þakinu eru tvær lofttúður og hár strompur. Myndin er fengin úr ritinu Saltfiskur í sögu þjóðar.
Húsverndun í Reykjavík er þjökuð af stefnuleysi, segir í þessari grein en í henni er sjónum beint að húsi Alliance í Ánanaustum en Alliance var útgerðarfyrirtæki sem Thor Jensen og fleiri stofnuðu í byrjun síðustu aldar og létu smíða fyrsta togarann sem...
Húsverndun í Reykjavík er þjökuð af stefnuleysi, segir í þessari grein en í henni er sjónum beint að húsi Alliance í Ánanaustum en Alliance var útgerðarfyrirtæki sem Thor Jensen og fleiri stofnuðu í byrjun síðustu aldar og létu smíða fyrsta togarann sem Íslendingar eignuðust. Hús Alliance er, að mati greinarhöfundar, merkur vitnisburður um atvinnusögu borgarinnar og steinsteypt hús en samþykkt hefur verið að rífa það og byggja sjö hæða blokk í staðinn.

Húsverndun í Reykjavík er þjökuð af stefnuleysi. Eftir umræður í áratugi um steinbæi, steinhlaðin hús og timburhús, með eða án bárujárns, er verndun í uppnámi, eins og umræðan um framtíð húsa við Laugaveg sýnir. Skortir tilfinnanlega skýra stefnu um hvað skuli fá að standa og hvað víkja og við hvað eigi að miða. Í miklum umræðum og skoðanaskiptum undanfarna áratugi um Torfuna, Grjótaþorp, Hallærisplan og Skuggahverfi, og ýmsa reiti aðra, hafa mörg rök verið viðruð en ómarkviss vinnubrögð eru eftir sem áður megineinkenni. Nefnd var þó sett á laggirnar í tengslum við gerð þess aðalskipulags sem gildir fyrir 1996-2016 og skilaði tillögum fyrir um 10 árum um húsvernd í Reykjavík. Þessi nefnd vann þarft verk undir forystu Guðrúnar Ágústsdóttur og lagði mikla áherslu á að bjarga steinbæjum og steinhlöðnum húsum. Unnið var úr tillögunum, mótuð almenn stefna og hún samþykkt í borgarráði 26. september 2000. Þar er ekkert um verndun einstakra húsa og húsverndun er eftir sem áður öll á brauðfótum, gömul og merk hús eru látin víkja vegna sjónarmiða við deiliskipulag sem þykja þungvægari en verndun.

Timburhús, steinbæir og steinhlaðin hús voru mest á dagskrá við umrædda stefnumörkun og mælt er með að vernda hús út frá því sjónarmiði að þau vitni um stíl fyrri tíðar og byggingaraðferð og eins skal taka mið af húsaröðum og byggðarmynstri. Lítt eða ekki er litið til þess hvort húsin vitni um ákveðin skeið í atvinnusögu Reykjavíkur. Og eins og oftar verður steinsteypuöldin að mestu út undan, orkan hefur einkum farið í að ræða hús úr timbri og hlöðnum steini og hefur þó engin niðurstaða fengist í þá umræðu.

Mikil umræða varð um 1983-5 um verndun húsa í tengslum við atvinnusögu þegar rætt var um niðurrif Skuggahverfis. Margir vildu vernda Völundarhúsið, Kveldúlfshúsin og hús Sláturfélags Suðurlands, sem voru öll í einni röð við Skúlagötu. Um þá umræðu alla ritar Hörður Ágústsson í verki sínu Íslensk byggingararfleifð II. Allt voru þetta vandaðar byggingar, reistar eftir teikningum þekktra byggingarmeistara og vitnuðu um upphaf atvinnubyltingar á Íslandi. Margir risu upp til varnar þessum húsum, ekki síst hinum steinsteyptu Kveldúlfshúsum frá 1913, þar á meðal fólk sem hafði látið sig verndun steinbæja og timburhúsa litlu skipta en fannst nú nóg um. Meirihluti borgarstjórnar hafnaði öllum rökum verndunarsinna og húsin voru eyðilögð.

Eftir þennan hvell vegna Skuggahverfis hefði mátt vænta umræðna og tillagna um hvaða húsum yrði helst ætlað að standa sem vitnum um ákveðin skeið í atvinnusögu Reykjavíkur og um upphaf steinsteypualdar. Hafi slík umræða farið fram hefur hún ekki borið árangur, mér vitanlega. Vitnisburðir um merka atvinnusögu hafa horfið jafnt og þétt og nú stendur til að brjóta niður hús Alliance í Ánanaustum.

Í Reykjavík hefur löngum verið talað um að skútur hafi breytt bænum en enn meiri breyting varð þegar togarar komu til sögunnar. Hinn fyrsti togari sem Íslendingar létu smíða fyrir sig, Jón forseti, kom til landsins í upphafi árs 1907 og var í eigu Alliance í Reykjavík. Þetta var nýstofnað félag nokkurra skútuskipstjóra og Thors Jensens, kaupmanns. Í mars sama ár kom annar togari til Reykjavíkur, Mars, en ekki nýsmíðaður, og var í eigu Íslandsfélagsins. Togararnir borguðu sig upp á fáum árum og fyrirtækin í kringum þá voru stórgróðafyrirtæki enda fjölgaði slíkum skipum hratt og Reykjavík varð "trollarabær". Togararnir afnámu hungur og danskan framburð, eins og sagt var. Væri vert að minnast þessara tímamóta á næsta ári.

Thor Jensen sagði skilið við Alliance 1910, vildi vera sjálfstæður og stofnaði sitt eigið fyrirtæki, Kveldúlf, árið 1912 og reisti útgerðarstöð sína í Skuggahverfi við Skúlagötu. Þrátt fyrir viðskilnaðinn jókst starfsemi Alliance, það eignaðist annan nýsmíðaðan togara 1911. Félagið eignaðist lóðir við Ánanaust á árunum 1911-13 og notaði þær og tún Ívarssels við Vesturgötu sem stakkstæði, saltfiskur var breiddur til þerris eða settur í stakka. Þetta er núna þekkt sem lóð Loftkastalans. Félagið fékk leyfi árið 1911 til að reisa fiskhús við Mýrargötu að sunnan og fiskþvottahús að norðanverðu. Leyft var að stækka hið síðarnefnda árið 1913.

Víkjum að húsinu sem á að eyða. Í október 1924 fékk félagið leyfi til að reisa 288 fm fiskgeymsluhús úr steinsteypu fyrir norðan Mýrargötu. Í október 1925 var sótt um að reisa vélahús og fiskgeymsluhús úr steinsteypu. Í virðingu frá 1925 segir að hið virta hús sé nýtt, tvílyft fiskgeymslu- og þurrkhús. Á efri hæðinni séu þrír þurrkunarklefar með loftrásum og þar sé skiptispor í gólfinu fyrir fiskgrindur. Þetta er austurálma núverandi húsa og áfast fyrir vestan er sagt vera þrílyft vélahús með ketilherbergi. Í desember 1925 var leyft að reisa 443 fm þurrk- og fiskgeymsluhús úr steinsteypu fast við fiskhús á lóðinni við Mýrargötu og er það núverandi vesturálma.

Höfundur þessa húss er Guðmundur H. Þorláksson (1887-1958), húsasmiður sem hafði menntast frekar í Kaupmannahöfn og lært húsateiknun. Hörður Ágústsson skrifar að verk hans vitni um "árvökula, hógværa og vandaða listræna útfærslu". Nokkur hús í Reykjavík bera Guðmundi fagurt vitni, eins og Hörður rekur.

Í janúar 2003 var gefin út skýrsla á vegum Minjasafns Reykjavíkur og ber heitið: Mýrargötusvæði. Húskönnun og fornleifaskráning. Þar er lagt til að umrædd bygging "njóti verndar byggðamynsturs sem gildir á svæðinu sunnan Mýrargötu". Í tillögum frá 2003 frá arkitektum sem fjölluðu um skipulag á Mýrargötusvæðinu er gert ráð fyrir að húsið fái að standa. Árið 2004 mun hins vegar hafa verið ákveðið að leyfa niðurrif þess og þekki ég ekki með hvaða rökum það var gert. Mér er ekki grunlaust um að vanræksla atvinnusögu og steinsteypu í húsverndun ráði þar miklu. Húsið ætti að fá að standa.

Á sama tíma og umrætt niðurrif var leyft var tekin ákvörðun um að Sjóminjasafnið í Reykjavík fengi inni í húsi Fiskiðjuvers ríkisins á Grandagarði þar sem BÚR og Grandi voru síðar. Ekki veit ég hvort til umræðu kom að Sjóminjasafnið fengi inni í húsi Alliance í Ánanaustum, örskammt frá, en hefði verið vel til fallið enda er þar hátt til lofts á jarðhæð og miklir salir.

Alliance og Kveldúlfur voru kunnust togarafélaganna. Sérstakur myndarbragur þótti á starfsemi Alliance, fyrstu togarar þess töldust með hinum bestu og fullkomnustu, breskir togarar gerðust ekki betri. Félagið gerði mest út 4-5 togara samtímis. Hin horfna fiskverkunarstöð félagsins á Þormóðsstöðum við Skerjafjörð og síldarverksmiðjan í Djúpavík í Strandasýslu bera vitni um stórhug. Heimir Þorleifsson ritar að rekstur Alliance hafi þótt lýsa reisn, skörungsskap og myndarbrag. Hús félagsins í Ánanaustum eru óneitanlega með myndarbrag og minna á þá tíma þegar lífið var saltfiskur. Gamlar myndir sýna að Reykjavík var að miklu leyti hvít af saltfiski á sólríkum dögum en Reykvíkingar hafa verið heldur sinnulitlir um þessa sögu og látið öðrum eftir að minnast saltfisksins. Með fullri virðingu fyrir Grindvíkingum hefði átt að standa Reykvíkingum nær að sinna sögu hans. Saltfisksetrið í Grindavík er til fyrirmyndar.

Jón Þ. Ólafsson bendir á að Alliance-húsið var reist af óvenjulegum stórhug á þeim tíma þegar hús fyrir saltfiskverkun voru venjulega úr timbri eða bárujárni á trégrind. Til marks um það hversu allt var stórt í sniðum fyrir sinn tíma er ketill í vélahúsi en hann var um níu tonn að þyngd eftir frásögn Morgunblaðsins og segir þar líka að snúið hafi verið að draga hann frá höfninni vestur í Ánanaust en þetta var í september 1925. Þrír vörubílar dugðu ekki til samtímis en flutningur tókst þegar yfirvöld bæjarins lánuðu valtarann Bríeti Knútsdóttur til dráttar (Mbl. 1.10.). Var sérstakur útbúnaður í húsunum til að blása um þau heitu lofti og var saltfiskur þurrkaður þannig. Árangur af þessari aðferð þótti orðinn allgóður um þessar mundir, eins og lýst er í grein í Óðni 1925 og Jón Þ. Ólafsson bendir á (Ægir 84/10 (1990)).

Við skoðun Alliance-hússins vekur athygli hversu hátt er til lofts á jarðhæð, allt að sex metrum. Á annarri hæð má enn sjá mörg teinaspor í gólfi og eftir þeim voru fiskgrindur færðar inn í þurrkklefa en á þær hafði saltfiski verið raðað til þurrkunar. Klefarnir eru þarna enn með ummerkjum, að því er virðist, og um þá var blásið heitu lofti. Undir risi eru rör og stokkar og vélar og einhver búnaður sem mun að líkindum hafa tengst lofttúðum sem voru á húsunum og sjást á myndum. Er makalaust að svona mikið skuli enn vera til sem vitnað getur um vinnslu sem lauk líklega fyrir mörgum áratugum og enn fremur merkilegt að húsið skuli að mestu óbreytt hið ytra. Þess verður að krefjast að nákvæm athugun fari fram á húsinu áður en það verður brotið niður og þurrktæknin könnuð eftir því sem unnt er. Gömul ummerki af þessu tagi munu hvarvetna horfin, eftir því sem ég veit best.

Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur. Þetta sýna Fjalakötturinn og Uppsalir í Aðalstræti, hús sem margir sakna en ganga að nokkru í endurnýjun lífdaga í nýjum húsum og er það sárabót. Í Ánanaustum er leyft að reisa sjö hæða hús í stað húss Alliance. Þess er hér með óskað að arkitektar þessa nýja húss minnist Alliance og byggingar þess í einhverju, bæði útgerðar og sjósóknar og saltfisks. Það ætti að verða verðugt verkefni fyrir arftaka Guðmundar H. Þorlákssonar.

Óskandi er svo að nýjum meirihluta í borginni lánist að marka skýra stefnu um húsverndun þar sem mið yrði tekið af þáttaskilum í atvinnusögu borgarinnar og steinsteyptum húsum sýndur verðugur sómi. Hörður Ágústsson lagði grunninn að umfjöllun um þau með verki sínu Íslensk byggingararfleifð I-II sem út kom árið 2000 og ekki er eftir neinu að bíða, varasamt að bíða lengur á öld sem sést lítt fyrir í framkvæmdagleði.

Höfundur er prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands.