Hús og draugar "Í raun og veru er Sólskinshestur gotnesk skáldsaga."
Hús og draugar "Í raun og veru er Sólskinshestur gotnesk skáldsaga." — Morgunblaðið/Árni Sæberg
Nýjasta skáldsaga Steinunnar Sigurðardóttur, Sólskinshesturinn, kemur stöðugt á óvart. Steinunn sýnir á sér nýjar hliðar í þessari fallegu ástarsögu fullri af feigð og ókennilegum framandleika.

Í kaflanum "Nokkrar gusur um dauðann og fleira" úr Hugástum eftir Steinunni Sigurðardóttur er að finna ljóð sem ég sagði einhvern tíma að væru einskonar óður til dauðans markaður þeirri innsæju kímni sem Steinunni er nærtæk. Samkvæmt ljóðinu er dauðinn mestur að morgni, fyrir dögun "þegar fólk gefst upp fyrir sjúkdómum með latneskum nöfnum sem gætu sómt sér á blómi" og "Í fyrstu skímu lengist snyrtileg röðin á bakka móðunnar miklu.//Allra þjóða menn hinkra í suddanum" og "skima/eftir ferjumanni". Þeir segja "sem fæst. Umræðuefnin tæmd og tungumálaerfiðleikar".

Þessi stórkostlega mynd af dauðanum sem enn einni biðröðinni, enn einni morgunferðinni í fylgd ókunnugra í vinnuna á köldum rigningardegi í Reykjavík dregur fram þá sérstöku sýn sem Steinunn hefur á lífið og ljóðið, og kannski umfram allt, dauðann.

Dauðinn er algengt viðfangsefni í ljóðum Steinunnar eins og Guðni Elísson rekur í fallegri grein í Ritinu 3/2003, en dauðinn er einnig ríkt tema í mörgum skáldsagna hennar.

Í gagnrýni minni á bókmenntavef Borgarbókasafnsins sagði ég að nýjasta skáldsaga Steinunnar, Sólskinshestur, væri "einskonar stúdía í dauða; líkamlegum, persónulegum, andlegum, allskonar tegundum útþurrkunar og höfnunar á lífi". Ég stend við það, en í þessari grein langar mig til að útfæra þessar vangaveltur á dálítið annan hátt.

Sagan segir frá Lillu sem elst upp í stóru húsi á Sjafnargötu með bróður sínum og foreldrum, Ragnhildi og Haraldi. Það verður fljótlega ljóst að samband foreldra og barna er eitthvað undarlegt, en foreldrarnir eru bæði önnum kafnir læknar og eru svo upptekin af deyjandi fólki í sínu starfi að þau gefa sér ekki tíma til að sinna eigin börnum. Í staðinn upplifa börnin tengslaleysi og þögn, persónudauða, sem kallast síðan á við öll deyjandi börnin sem Ragnhildur greinir, "díagnósar", og missir mörg, þó vissulega bjargist mörg einnig. Lilla er sú eina sem sinnir heimilinu, foreldrarnir eru stöðugt utan við sig, þau týna öllum sköpuðum og ósköpuðum hlutum og læsa sig stöðugt úti og lesandinn fær mynd af þeim ráfandi um húsið eins og draugar, sem hvorki sjá né heyra börnin sem flækjast þögul og athugul fyrir fótum þeirra. Þessi draugsmynd er ítrekuð því Ragnhildur er spíritisti í ofanálag og heldur miðilsfundi. Þar heyrast barnsraddir og þær hlustar móðirin á, en ekki raddir eigin barna.

Þessar undarlegu heimilisaðstæður verða til þess að Lilla þurrkar eigin persónuleika út, hún á ekkert líf og því finnur hún sér líf annarsstaðar, í hinni ímynduðu vinkonu Dór(u). Dór(a) er dóttir óhamingjukonunnar Nellí sem Lilla kemst í kynni við, en dóttirin var tekin af konunni vegna drykkjuskapar hennar og fátæktar. En Nellí er Lillu góð og Lillu dreymir um að vera dóttir hennar, og samsamar sig henni, ímyndar sér að Dór eigi gullfiska í skál og allt það annað sem hana langar til að eiga.

En svo eignast Lilla kærasta og hann er sá eini sem sér hana sem persónu sem kemur meðal annars fram í því að hann kallar hana hinu exótíska nafni Lí, með honum eignast hún eitthvað sem líkist sjálfsmynd, en það endist ekki lengi því hún segir honum upp. Og auðvitað verður þessi kona, sem aldrei átti neitt líf, að hjúkrunarkonu dauðans, hún sérhæfir sig í líknarhjúkrun, starfar við það að sinna þeim deyjandi.

Þegar ég fjallaði um bókina á bokmenntir.is, nefndi ég að hún minnti mig dálítið á kvikmyndina The Others (Alejandro Amenábar 2001), sem fjallar einmitt um óljós mörk lífs og dauða í stóru húsi. Og nú þegar ég las bókina aftur styrktust þessi tengsl enn frekar og ég sá að í raun og veru er Sólskinshestur gotnesk skáldsaga. Gotneska hefur verið dálítið til umræðu undanfarið, hjá áðurnefndum Guðna Elíssyni sem hefur verið að benda á gotnesk einkenni í æsingaskrifum DV, en það er allt önnur gotneska sem ég hef í huga fyrir Sólskinshestinn .

Eitt af einkennum gotnesku skáldsögunnar er húsið, sem verður táknmynd fjölskyldunnar - ein þekktasta útfærsla þessa er saga Edgar Allan Poe, The Fall of the House of Usher , og ég var ekki fjarri því að finna nærveru Poe þarna á Sjafnargötunni. Húsið er þungamiðja skáldsögu Steinunnar, æskuheimilið með sínum undarlegu draugum, húsið sem Lilla flytur út úr en hverfur síðan til aftur og gengur í að endurbyggja:

"Ekki óraði mig fyrir því þennan dag áður en dagurinn byrjaði að hér væri sjálft upphafið að Herbergisárunum, viðgerðum á Sjafnargötu sprungu fyrir sprungu krana fyrir krana slökkvara fyrir slökkvara. Enn síður hefði mig órað fyrir því að þetta gæti verið skemmtun. Að opna sprungur, taka af gólfefni - rífa niður herbergi og byggja aftur upp út í ósýnileg smáatriði (mála með skaftlöngum pensli lengst bak við ofn þar sem enginn sér nema kóngulóin og guð)." (126)

Gotneska skáldsagan kom fyrst fram á átjándu öld og varð fljótlega að kvennaformi, það voru aðallega konur sem lásu og skrifuðu gotneskar skáldsögur, en þetta tengist síðan mikilvægi kvenna í því að móta hið nýja form sem skáldsagan var. Á átjándu öld var gotneska skáldsagan fyrst og fremst afþreyingarmiðill, en í lok aldarinnar skrifaði skáldkonan Jane Austen Northanger Abbey , en þar nýtir hún sér form gotnesku skáldsögunnar til að gera mun veigameiri kvenstúdíu en áður hafði sést innan tegundarinnar. Ég man aldrei hver Bronté systra það var sem þoldi ekki Austen en það breytir ekki því að tvær systranna fetuðu í fótspor Austen um miðja nítjándu öldina og notfærðu sér gotnesku hefðina í skáldsögum sínum Jane Eyre og Wuthering Heights . Af þeim hefur Jane Eyre náð meiri femínískri frægð, en persóna úr henni, "brjálaða konan á háaloftinu", var lykilstef róttækrar femínískrar bókmenntagreiningar Söndru Gilbert og Susan Gubar frá árinu 1979. Síðan þá hefur gotneska skáldsagan þjónað báðum megin víglínunnar milli afþreyingar og fagurmenningar, af öðrum þekktum bókmenntaverkum sem komu upp í hugann má nefna nóvellu Henry James, The Turn of the Screw frá 1898 en þar segir einmitt frá börnum sem sjá (kannski) drauga, og The Haunting of Hill House eftir Shirley Jackson frá 1959, en sú saga fjallar um konu sem hverfur, eða jafnvel hverfist, inn í hús. Nú nýlega hefur ung skáldkona, Sarah Waters, skrifað röð skáldsagna í gotneskum anda, og er viðfangsefnið samkynhneigð.

Ekki svo að skilja að Sólskinshestur sé á neinn hátt líkur þessum verkum, en gotneska skáldsagan hefur yfirleitt raunsæisyfirbragð, meðan stíll Steinunnar er ljóðrænn sem fyrr og samsetning og bygging sögunnar öll ólík frásagnar(of)flæði gotneskunnar. En þó er ekki úr vegi að skoða skáldverkið í þessu samhengi, því þar birtast fjölmörg minni gotneskunnar sem Steinunn færir í nýtt form og gefur nýtt líf í sinni sérstæðu sögu.

Eins og áður er sagt er Húsið, með stórum staf, einskonar þungamiðja gotneskra skáldsagna, kastalinn, ættarsetrið, eða bara heimilið. Og heimilið á sér alltaf tvær grundvallarskírskotanir: annarsvegar tengist það konunni og hinsvegar tengist það leyndarmálum. Það þarf ekki að rifja upp Freud og kenningu hans um ókennileikann - das unheimliche - til að sýna fram á að heimilinu hefur alltaf fylgt ára einskonar ókennileika: það sem fer fram á heimilum fer fram fyrir luktum dyrum, friðhelgi einkalífsins og allt það. Og það er þetta leyndarmál heimilislífsins á Sjafnargötu sem gegnsýrir líf Lillu og skaðar samband hennar við kærastann. "Sá sem er alinn upp á Sjafnargötu verður einkennilega duglegur að leyna" (162). Lilla er stöðugt að passa upp á að fólk frétti ekki af hinum undarlegu heimilishögum og flokkar fólk eftir því hvort það er spurult eða ekki. Konan í búðinni er ekki spurul þó hún sé alltaf hjálpleg, en Nellí er spurul og stelpan óttast að hún gæti komist á sporið með að það sé hún sem þvær þvottinn. Fyrstu árin býr þýsk fóstra hjá krökkunum og er þeim sem móðir, auk þess sem hún sér um heimilishaldið. En einn daginn fer hún og krakkarnir vita ekkert hversvegna - þögn hússins er alger og þar er óviðeigandi að ræða praktíska eða persónulega hluti: "við töluðum aldrei um hana og gerum ekki enn frekar en hún hafi aldrei verið til" (29). Lilla tekur húsverkin yfir og systkinin hörfa uppá háaloft og leika sér þar í dauða og draugaleikjum, auk ósýnilega leiksins, en nöfn leikjanna endurspegla greinilega stöðu þeirra í húsinu og gagnvart foreldrunum. Háaloftið er með tígulglugga og börnin finna upp á því að stafla púðum á stóla til að geta setið við hann.

"Við lékum okkur ósýnileg, og það var það sem við vorum, ósýnileg. Aldrei varð ég vör við að vegfarandi eða pósturinn sæi tvö barnsandlit í tígulglugganum undir rjáfri á steingráa húsinu.

Útlendingur tóku mynd af húsinu einhvern tímann þegar við vorum í glugganum. Ég ímynda mér að tvö lítil andlit séu til á myndinni úti í heimi framkölluð eins og móða á rúðu." (27)

Lilla er eins og draugur í eigin húsi en sleppur þaðan um stund í krafti kærastans, en þegar hún segir honum upp óttast hún að komast ekki þaðan aftur: "Ég hélt innst inni að öll sund úr Sjafnargötu væru lokuð, að ég yrði á mishröðu róli í herbergjunum þangað til ég fyndist dauð á einhverju gólfinu eða í kóma" (80). Hún samsamar sig húsinu eins og kemur fram í síðari hluta bókarinnar þegar hún er komin aftur, en þar er langur ljóðrænn texti sem lýsir því hvernig hún gengur herbergi úr herbergi og minningarnar streyma fram og kalla beinlínis fram líkamleg viðbrögð: "Í eldhúsinu tárakirtlar, / hvort sem laukur var skorinn eða ekki laukur / á Haraldarkjötsúpudeginum" (119).

Því er það svo að þegar kærastinn rífur hana um stund lausa frá húsinu er hann að rífa hana frá henni sjálfri, kljúfa hana: "Það góða við kærastann var ekki bara það að ég skyldi taka á mig mína mynd og verða að sjálfri mér heldur líka það að ég fékk að fara frá mér en ég hafði fram að því hvorki komist lönd né strönd í herbergjunum" (63). Klofinn persónuleiki eða tvífarar (þetta er yfirleitt túlkað sem svipað fyrirbæri) eru klassískt tema gotnesku sögunnar og birtist hér með áhrifamiklum hætti. Lilla er kölluð Lí af kærastanum og með honum verður hún önnur. Í raun verður hún fyrst til í krafti hans eins og kemur fram í orðunum "taka á mig mína mynd og verða að sjálfri mér", því sjálf er hún engin, hún á engan persónuleika né líf, og því finnur hún sér enn annað sjálf í Dór. Þannig má segja að hún sé einmitt dæmi um konur í bókmenntum að hætti Gilbert og Gubar, en þær gerðu einmitt mikið úr því að allar konur ættu sér "brjálaða konu á háaloftinu", væru klofnar í, í það minnsta, tvær persónur.

Endurnýjun hússins verður því afar mikilvæg í þessu samhengi, ekki síst það að sparsla í sprungur og mála bakvið ofna þar sem enginn sér nema kóngulóin og guð. Hér mætti ætla að konan sé að ná sambandi við sjálfa sig aftur, bókstaflega endurbyggja sig sem heilsteypta manneskju. En öfugt við Jane Eyre sem losnaði við brjáluðu konuna á háaloftinu og fékk að vera með sínum heittelskaða tekst Lillu ekki að verða Lí, því hún er, líkt og önnur fræg kvenhetja Steinunnar, dæmd til að farast.

Bygging sögunnar endurspeglar persónuklofninginn og hið gotneska andrúmsloft, en sagan flakkar hingað og þangað í brotakenndu samspili fortíðar og nútíðar, og virkar stundum eins og allt of stórt hús á Sjafnargötu, þar sem lesandi er leiddur herbergi úr herbergi, látinn þreifa fyrir sér og reyna þannig að ná tilfinningu fyrir þessu húsi, án þess að verða fangi þess. Sjálfu er húsinu til dæmis ekki lýst að utan fyrr en á síðu 123, þegar tveir þriðju hlutar sögunnar eru búnir, og lítur að sjálfsögðu allt öðruvísi út en ég hafði gert mér í hugarlund. Það má hugsa sér að þetta komi til af þeirri sterku nærveru bernskunnar sem einkennir alla frásögnina, fyrir innilokað barn sem er draugur í eigin húsi eru úthliðar þess merkingarlausar. Þegar við sjáum svo húsið að utan er það með augum konunnar sem er komin aftur heim, og leggur í hið mikla viðhald.

Það að Steinunn opni nýja sýn á kunnugleg bókmenntaform er svo sem ekkert nýmæli, en í áhugaverðri grein Öldu Bjarkar Valdimarsdóttur, ""Á tímum VARANLEGRA ÁSTARSORGA": Ástin, dauðinn og lesandinn í þremur skáldsögum eftir Steinunni Sigurðardóttur", í Skírni vor 2006, er meðal annars fjallað um notkun Steinunnar á ástarsöguforminu. Alda nefnir þar Sólskinshest , Ástina fiskanna og Hundrað dyr í golunni, en fyrsta og líklega þekktasta ástarsögustúdía Steinunnar var í Tímaþjófinum . Hvað önnur form varðar má nefna vegasöguna í Hjartastað , ævintýrið í Ástin fiskanna og revíuna í Jöklaleikhúsinu , og svo auðvitað minningargreinar í Síðasta orðið . Skáldsagan Sólskinshestur sver sig í ætt við allar þessar, sagan er öðrum þræði ástarsaga, hún fjallar um samband mæðgna sem var aðalstefið í Hjartastað og kemur einnig við sögu í Jöklaleikhúsinu, en hún er einnig óvenjuleg í höfundarverkinu, því eins og margir gagnrýnendur og lesendur bentu á hefur bernskan ekki fyrr leikið svo stórt hlutverk í skáldskap Steinunnar. Og það er einmitt þessi þrúgandi bernska sem skapar þessa sérstæðu gotnesku stemningu, eða réttara sagt ekki-bernska, því bókin fjallar jú um hvernig bernskunni er stolið af stúlkunni og því fær hún aldrei að öðlast sjálfstæðan persónuleika. Það eina sem hún á eftir er dauðinn, og dauðinn, hann er svo heimilislegur að "það tekur oftast nær sama tíma að deyja endanlega og það tekur að skúra þrjú gólf, með því að líka sé farið í horn". (101)

Höfundur er bókmenntafræðingur.