Christian Jungersen
Christian Jungersen
Eftir Christian Jungersen, Ólöf Eldjárn þýddi. 567 bls. Mál og menning 2006.

UNDANTEKNINGIN eftir Danann Christian Jungersen hefur vægast sagt runnið út eins og heitar lummur í Danmörku. Hún toppaði Da Vinci lykilinn á vinsældalistanum og hefur verið þýdd á hátt á annan tug tungumála, auk þess sem hún hefur hlotið viðurkenningar og verðlaun. Hér er á ferð spennandi glæpasaga og sálfræðileg samtímasaga.

Aðalpersónur eru fjórar konur, vinkonurnar Iben og Malene, sem eru á fertugsaldri ásamt Anne-Lise og Camillu sem eru nokkrum árum eldri. Þær vinna saman á dönsku upplýsingastofunni um þjóðarmorð, sem staðsett er í Kaupmannahöfn. Þar eru stundaðar rannsóknir og veittar upplýsingar um þjóðarmorð og konurnar skrifa greinar um glæpi þar sem illska mannanna er ígrunduð og hegðun fólks á tímum stríðsátaka krufin. Bókin fylgir til skiptis sjónarhorni kvennanna en inn á milli er fléttað ritsmíðum Ibenar og Malene um þjóðarmorð sem framin hafa verið um víða veröld.

Í upphafi bókar berast tveimur kvennanna, og síðar þeirri þriðju, nafnlaus morðhótunarbréf á ensku. Bréfin koma af stað atburðarás sem afhjúpar þessar konur, sem eru menntaðar og upplýstar og virka í byrjun góðhjartaðar með eindæmum. Í ljós kemur að þær eru ekki allar þar sem þær eru séðar. Lesandinn sogast inn í sjúkt andrúmsloft skrifstofunnar, sem einkennist af valdabaráttu, hatri og svæsnu einelti. Manneskjur sem í orði sýna eindregna samlíðan með þjáðum og kúguðum, eru á borði gjörsamlega miskunnarlausar, einkennilega sjálfhverfar og færar um að koma fram af botnlausri illgirni. Tvær kvennanna rotta sig saman gegn þeirri þriðju og sú mannvonska, sem þær lýsa úr öruggri fjarlægð þegar þær greina frá þjóðarmorðum, tekur sér bólfestu í þeim sjálfum án þess að þær hafi nokkurt innsæi í hvað þær eru að gera. Konurnar réttlæta blákalt framkomu sína og telja sig skynsamar, víðsýnar og skilningsríkar. Þannig lætur höfundurinn fjöldamorð á heilum þjóðum endurspeglast í litlum heimi skrifstofunnar þar sem einn starfsmanna er frystur úti uns lífið verður viðkomandi óbærilegt.

Undantekningin greip mig fljótt og spennan magnaðist með taktföstum hætti eftir því sem leið á. Með því að sjónarhornið færist á milli kvennanna fjögurra nálgast lesandinn atburði og persónur úr ýmsum áttum og þannig fæst ólík sýn á atburði. Þetta gerir bókina hins vegar langa og á köflum endurtekningasama en mér finnst það ekki vera stór ókostur. Gallinn er hins vegar sá að stundum eru tengingarnar full ljósar og boðskap höfundar allt að því troðið klunnalega ofaní lesandann. Komið er inn á stór mál sem mikið eru í deiglunni, nefna má alþjóðavæðingu, mannréttindi og sýnilegt og ósýnilegt ofbeldi þar sem eigingirni og sjúklegur metnaður hleypur með fólk í gönur.

Undantekningin er sálfræðileg spennusaga þar sem valdabarátta er í brennidepli. Fólk leggur miskunnarlaust stein í götu félaga sinna til að koma sjálfu sér áfram, góðmennska er, þegar öllu er á botninn hvolft, ekki helsta persónueinkenni þeirra sem í daglegu lífi gefa sig út fyrir að vera húmanistar og hugsjónafólk. Þegar komið var að því að draga alla þræði saman í lok þessarar löngu og miklu sögu fannst mér höfundur lenda í dálítilli flækju. Það dró þó lítið úr því að bókin náði tökum á mér. Eftir situr spurningin hvort einelti og þjóðarmorð séu af sömu rótum og hvort það sé hugsanlegt að við hefðum öll getað orðið böðlar í helför nasista. Mér virðist höfundur Undantekningarinnar halda því fram en ég ætla sjálf að halda í vonina og leyfa mér að efast.

Þórdís Gísladóttir