Ingibjörg Margrét Gunnlaugsdóttir
Ingibjörg Margrét Gunnlaugsdóttir
Ingibjörg M. Gunnlaugsdóttir skrifar í tilefni af degi íslenskrar tungu: "Vandað málumhverfi í bernsku stuðlar að því að börn nái góðu valdi á tungumálinu svo það verði þeim lykill til náms, þroska og samskipta alla ævi."

ÖLL samfélög manna eiga sér tungumál enda er tungumál mikilvægasta samskiptatæki mannsins og segja má að málhæfni sé ein meginforsenda þess að afla sér þekkingar og menntunar og njóta velgengni. Í tilefni dags íslenskrar tungu er ekki úr vegi að líta aðeins til þess hvernig börn tileinka sér móðurmálið og hvaða áherslur eru lagðar í námi ungra barna á máltökuskeiði.

Tungumál er flókið kerfi reglna sem við í bernsku virðumst tileinka okkur að mestu fyrirhafnarlaust og án sérstakrar kennslu. Það er einkar athyglisvert að það tekur flesta fullorðna mörg ár að ná valdi á erlendu tungumáli, oft með misjöfnum árangri, en börn ná á ótrúlega stuttum tíma valdi á meginatriðum málkerfisins og eru um 4–5 ára aldur flest orðin altalandi.

Máltækið „Því læra börnin málið að það er fyrir þeim haft,“ má sannarlega til sanns vegar færa enda tileinka börn sér aðeins mál að það sé í umhverfi þeirra. Í fljótu bragði mætti því ætla að börn læri mál með því að herma eftir því sem þau heyra. Það kemur hins vegar fljótt í ljós þegar við athugum málfar barna að þetta er mikil einföldun og segir ekki alla söguna. Börnum virðist vera eðlislægt að tileinka sér mál og þau búa þegar við fæðingu yfir ýmsum ásköpuðum eiginleikum sem gera máltökuna svo átakalausa. Það bendir einnig margt til þess að máltakan fylgi ákveðnu ferli þar sem eitt stig tekur við af öðru.

Við heyrum gjarnan ung börn segja: „Þetta er fuglur“ eða „Mamma hlaupti“. Slíkar setningar segir enginn fullorðinn svo varla herma börnin þetta eftir þeim. Öll búa börnin samt til álíka setningar og virðast öll gera svipaðar „villur“. Málþroski barna fylgir þannig ákveðnum reglum alveg frá upphafi þar sem hvert stigið tekur við af öðru. Þessar reglur geta hins vegar verið nokkuð frábrugðnar reglum í máli fullorðinna og því tölum við um að börn geri „villur“ í málinu. Það er samt athyglisvert að öll gera börnin sömu villurnar t.d. í beygingum orða og myndun fleirtölu en aðrar villur gera þau alls ekki svo sem í röð orða innan setningar. Það virðist því vera langt frá því tilviljanakennt á hvern hátt börnin vinna úr málumhverfi sínu.

Börn alhæfa algengar reglur s.s. um beygingu orða og fleirtölumyndun. Þannig er t.d. algengast í íslensku að karlkyns nafnorð endi á ´–ur´ í nefnifalli eintölu eins og hestur og maður og því segja börn gjarnan fuglur í stað fugl eða stólur í stað stóll.

Álíka alhæfingar eiga sér stað þegar börn glíma við beygingu sagna. Veikar sagnir eru mun fleiri í íslensku en sterkar og beyging þeirra mjög regluleg. Þar er þátíðarendingin -aði algengust og því yfirfæra börnin hana á sterkar sagnir og segja hlaupaði og lesaði í stað hljóp og las.

Fyrstu æviár sín vinna börnin úr þeim reglum sem málumhverfið lýtur og ná á tiltölulega stuttum tíma ótrúlegum árangri þegar þau tileinka sér flóknar reglur móðurmálsins. Flestir fullorðnir eiga mun erfiðara með að tileinka sér nýtt tungumál þrátt fyrir að hafa reglur móðurmálsins að styðjast við og kerfisbundna kennslu í málinu. Það virðist því vera sem börn séu sérstaklega næm fyrir tungumálum.

Rannsóknir styðja þetta og talað hefur verið um næmiskeið máltöku til 12 ára aldurs. Sennilegt þykir þó að aðalnæmiskeiðið sé aðeins til 5 eða 6 ára aldurs. Til að hægt sé að tala um að barn hafi móðurmál verður það að læra það á þessum aldri. Dragist máltakan til aldursbilsins 5 – 12 ára virðast börnin ekki ná fullum tökum á málfræði móðurmálsins.

Auðugt, vandað málumhverfi í bernsku stuðlar að því að börnin nái góðu valdi á málinu og verði færir málnotendur svo tungumálið megi verða þeim lykill til náms, þroska og samskipta við aðra alla ævina. Því víðtækari reynslu sem barn fær á einu stigi máltökunnar þeim mun betra veganesti hefur það inn á það næsta.

Það er alkunna að á aðalnæmiskeiði máltökunnar gengur meginþorri barna í leikskóla, flest daglangt. Í síðari hluta þessarar greinar verður fjallað um þær aðferðir og áherslur sem helst er unnið eftir til að styðja við málþroska barna í leikskólastarfi. Þar verður fyrst og fremst fjallað um talmálsþroska barna en að þessu sinni horft framhjá því starfi sem unnið er til að byggja undir læsi og ritmálsþjálfun barnanna, enda ekki unnt að gera hvoru tveggja skil í stuttri blaðagrein.

Höfundur er aðstoðarleikskólastjóri.