Nákvæmni Helgi hefur lagt mörg handtök í predikunarstólinn.
Nákvæmni Helgi hefur lagt mörg handtök í predikunarstólinn. — Morgunblaðið/Ómar
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Hann sigldi ungur til Danaveldis til að læra skiltamálun en sérhæfði sig seinna í marmaramálun og gyllingu. Kristín Heiða Kristinsdóttir hitti hagleiksmanninn Helga Gretar Kristinsson og dáðist að hlutum sem hann hefur farið höndum um.
Gamla handverkið hefur alltaf togað í mig, alveg frá því ég fyrst snerti á pensli, en skiltamálun var minn starfsvettvangur í byrjun. Ég fór til Danmerkur sautján ára gamall til náms í skiltamálun, hvattur af mínum meisturum hér heima. Vissulega var spennandi að fara utan í nám svo ungur og ekki síður lærdómsríkt. En ég vissi nokk hvað ég vildi,“ segir Helgi Gretar Kristinsson málari.

Hann heldur áfram: „Síðar eftir að ég hafði lokið sveinsprófi hér heima, hellti ég mér út í framhaldsnám í Óðinsvéum og lauk á tveimur og hálfu ári svokölluðu diplóma. Þar var mikil áhersla lögð á gamla handverkið og þau gömlu efni sem því tilheyrðu. Þetta voru ýmsir sérþættir sem nánast voru horfnir úr iðngreininni, til dæmis málun marmara og viðarlíkinga, gyllingar og ýmsir þættir skreytimálunar fyrri tíma. Ég skerpti á þessari kunnáttu minni og þekkingu fyrir einum fimmtán árum þegar ég fór til náms í Kaupmannahöfn, því þessi listræni þáttur höfðar til mín. Þá fór ég í ársleyfi frá kennslu, en ég hef starfað við kennslu í málun í rúm þrjátíu ár, lengst af við Iðnskólann í Reykjavík.“

Helgi Gretar hefur nýlega lokið við að gylla og mála marmaralíkingu á predikunarstólinn, altarið og skírnarfontinn í endurbættri Hafnarfjarðarkirkju. Allir þessir hlutir eru úr tré, en eftir að Helgi fór höndum um þá, líta þeir út fyrir að vera úr marmara. Þeir sem til þekkja og vita hvernig þeir voru fyrir, segja Helga Gretar hafa unnið listaverk.

„Að mála marmaralíkingu á tré, svo vel sé, er heilmikil kúnst og vandaverk sem krefst kunnáttu og einbeitingar. Mála þarf í mörgum lögum til að ná dýpt í áferðina. Áður fyrr var sagt að ef tré var nógu vel málað sem marmari, þá átti spýtan að geta sokkið,“ segir Helgi Gretar og hlær.

Litir úr jörðu og pressuð hörfræ

Predikunarstóllinn, altarið og altaristaflan eru úr Garðakirkju frá því um 1880, en upphaflega smíðaði þessa hluti Páll Halldórsson í Görðum, sem var aðaltrésmiður og málari þess tíma þar. Hann fór til Danmerkur að læra að mála svokallaðar oðringar, trélíkingar. Ástæðan fyrir því, að hlutir þessir voru fluttir úr Garðakirkju í Hafnarfjarðarkirkju, var sú að Garðakirkju var lokað um 1914, því hún var að hruni komin en hún var endurbyggð um miðja tuttugustu öld. „Stóllinn var áður málaður af forverum mínum, hjónunum Jóni Björnssyni og Grétu Björnsson. Þau viðarmáluðu stólinn en Gréta var lærður skreytingamálari,“ segir Helgi Gretar, en það tók hann um mánuð að endurmála og gylla þessa þrjá hluti. „Ég á eftir að gera fleira hér í Hafnarfjarðarkirkju, t.d. að mála tvö ný pípuorgel með sömu áferð og predikunarstólinn og altarið, en annað þeirra kemur til með að vera uppi á svölunum í kirkjunni. Litirnir sem ég nota í marmarmálunina eru mjög náttúrlegir. Ég nota í þetta jarðliti sem eru fengnir úr jörðu og bindiefnið sem ég nota er til dæmis pressað úr hörfræjum, svokölluð línolía.“

Vantar gamlar byggingar

Við gyllinguna á þessum fornu hlutum notast Helgi Gretar við ekta 24 karata blaðgull í örþunnum örkum sem eru einn þúsundasti úr millimetra á þykkt. Arkirnar eru lagðar hver við aðra og það er vandaverk að fá þær til að leggjast vel á útskornar myndir eins og andlit engla og flúrað rósamynstur. „Þetta er ekki nýtt handverk. Egyptar voru til dæmis farnir að vinna með blaðgull 2000 árum fyrir Kristsburð. Maður þarf vissulega að búa yfir þekkingunni, því þetta er nokkuð sérhæft, bæði gylling og marmaramálun. Marmaramálun krefst töluverðra listrænna hæfileika og þekkingar á eðli og gerð viðkomandi marmarategunda. Því miður eigum við ekki mikið af gömlum byggingum á Íslandi til að halda okkur við, þessir fáu sem kunnum þetta hér á landi. Þegar ég fór í framhaldsnám árið 1967, var langt síðan einhver héðan hafði farið í þessa iðngrein erlendis til að leita sér sérþekkingar. En ég hef ýtt á nemendur mína og nokkrir þeirra hafa farið í sérnám erlendis,“ segir Helgi Gretar en hann hefur síðastliðin 15 ár verið með endurmenntunarnámskeið ýmiss konar í sinni iðngrein, þar á meðal námskeið í hinu eldra handverki, málun marmara og viðarlíkinga, ásamt skreytimálun.

Helgi kann því vel að vera í friði og ró í kirkjum við störf sín. „Ég hef unnið bæði fyrir Húsafriðun og Þjóðminjasafnið undanfarin ár og þá er ég stundum einn í kirkjum og það eru góðar stundir,“ segir Helgi sem sinnir þessum verkefnum utan vinnutímans í kennslunni í Iðnskólanum, þar sem hann er í fullu starfi. „Nú er ég að leggja síðustu hönd á endurmálun gamla og fyrsta landlæknisbústaðarins, Nesstofu, sem byggð var árið 1762. Einnig fékk ég í hendurnar skemmtilegt verkefni síðastliðið sumar við að endurmála eina kennslustofu í Menntaskólanum í Reykjavík, svokallað Langaloft. Mér finnst virkilega gaman að vinna með þetta. Maður þarf að hafa tilfinningu fyrir efnum, litum og lögun og ekki síður hinu eldra handverki til að ná árangri. Vissulega eru þessir verkþættir mjög krefjandi en líka gefandi þegar vel tekst til. Þetta er skapandi vinna.“

khk@mbl.is