Á tímum hugmyndaskortsins jólablaði Lesbókar 1993 endaði ég umfjöllun um Edvard Munch á þeirri staðhæfingu að við lifðum nú á tímum hinnar hugmyndasnauðu meðalmennsku og átti þá fyrst og fremst við listir, en raunar getur það átt við margt fleira.

Á tímum hugmyndaskortsins jólablaði Lesbókar 1993 endaði ég umfjöllun um Edvard Munch á þeirri staðhæfingu að við lifðum nú á tímum hinnar hugmyndasnauðu meðalmennsku og átti þá fyrst og fremst við listir, en raunar getur það átt við margt fleira. Mig langar til að rökstyðja þetta álit frekar. Það er að vísu sá hængur á þegar fjallað er um listir sérstaklega, að byggja verður á tilfinningu og smekk; hér verður hvorki komið við málbandi né vog til að sýna framá að eitthvað sé óyggjandi.

Á fyrsta áratugi aldarinnar má segja að Evrópa og Norður Ameríka hafi verið suðupottur nýrra hugmynda á mörgum sviðum. Það hyllir undir stórkostleg, ný samgöngutæki. Bíllinn er svo að segja nýfæddur og Wrightbræður hefja sig til flugs. Véla- og tækniöld gengin í garð og ljósaperan og talsíminn verða almenningseign. Allt hlaut þetta að hafa gífurleg áhrif. Sumir fylltust oftrú á mátt tækninnar og fjarlægðust bæði náttúruna og Guð, samanber það að sjóferðabænin datt uppfyrir hér eftir að bátar urðu vélknúnir.

Svo viðamikil breyting á lífsháttum hlaut að hafa áhrif á andlegar afurðir manna, sem birtast í listum. Og þær eiga að standa vel og lengi, því lífið er stutt en listin löng eins og Rómverjar vissu. Rómantíkin sem verið hafði ráðandi afl í bókmenntum, myndlist, tónlist og jafnvel í húsagerðarlist á síðustu öld, þótti bæði óalandi og púkó á tækniöld. Þessi öld heitra og kaldra stríða, geimferða og atómvopna hefur verið afskaplega órómantísk.

Eftir fyrstu áratugi aldarinnar varð alveg ofaná að líta á hús sem afsprengi véltækni. Þarmeð var sá módernismi borinn, sem var í fyrstu merkileg bylting með nýja hugmyndafræði þar sem notagildi átti að ráða forminu og ytra skrauti var hafnað. Þessi stefna hefur verið kennd við Bauhaus í Þýzkalandi og afurðir hennar litu vel út í fyrstu. En þegar borgir heimsins fóru að fyllast af skókössum kom efinn til sögu. Við höfðum í alltof mörgum tilvikum fengið steina fyrir brauð, en það hefur orðið hlutskipti arkitekta á síðari helmingi aldarinnar að berja í brestina og gera þennan módernisma þolanlegri. Það verður að teljast dæmigert í hugmyndafátæktinni, að meðal "nýmæla" á síðustu áratugum er svokallaður post-módernismi, sem byggist á að "vitna í" og nota sér skrautfjaðirir úr byggingarlist fyrri alda. Annað afbrigði, "New spirit" hefur öll einkenni skammvinnrar tízkubólu. Um íslenzkan arkitektúr má þó segja það til hróss, að hann hefur verið frekar að sækja sig uppá síðkastið og nokkur lofsverð hús hafa risið.

Módernisminn varð ekki síður stefna í bókmenntum, myndlist og tónlist. Allt á það sér rætur aftur í öld rómantíkurinnar; endurmatið hófst uppúr 1870 og er komið á fullt um aldamótin. Í bókmenntum koma á sjónarsviðið frumherjar eins og James Joyce, Marcel Proust og Kafka. Fyrsti vísirinn að alveg nýju viðhorfi í íslenzkum skáldskap kemur með Sorg Jóhanns Sigurjónssonar um 1908 og Söknuði Jóhanns Jónssonar 1928, en eftir 1945 verður módernisminn til sem bókmenntastefna og atómljóðið var eiginlega eins og atómsprengja á hina rótgrónu hefð. Merkustu nýmælin í bókmenntum okkar koma öll fram á fyrriparti aldarinnar; t.d. með Bréfi til Láru eftir Þórberg, Vefaranum mikla frá Kasmír eftir Halldór Laxness, Tímanum og vatninu, ljóðaflokki Steins, Þorpi Jóns úr Vör og öðrum ljóðum atómskáldanna. En bókmenntahefðin er svo sterk hjá okkur, að ég tel bókmenntirnar ekki hafa lent í viðlíka kreppu hugmyndaskorts og meðalmennsku og sumar aðrar listgreinar. Nægir að benda á Engla alheimsins, skáldsögu Einars Más, og Eldhyl, ljóðabók Hannesar Pétursonar frá síðustu bókavertíð. Af þeim má ráða að bókmenntir okkar séu við góða heilsu án þess að eiginleg nýmæli hafi átt sér stað í allnokkurn tíma.

Á fyrsta áratugi aldarinnar var myndlistin í hinum vestræna heimi ólgandi. Módernisminn birtist með nýstárlegum krafti í þýzka expressjónismanum, en uppsprettan var ekki sízt hjá Munch. Í Frakklandi verður hin formræna, sundurgreinandi list ofaná með kúbisma Picassos og Bracque, en algerlega óhlutlæg túlkun Kandinskys var kannski byltingarkenndust. Súrrealisminn blómstraði á þessu hugmyndaríka vori en abstrakt og alveg óhlutlæg myndlist varð ráðandi bylgja um árabil og hafði mikil áhrif á form og hönnun nytjahluta.

Á síðari hluta aldarinnar er eins og allur vindur sé úr hugmyndaflæðinu. Tilkoma popplistarinnar um 1960 er síðasta stóra nýmælið, en sú bylgja stóð stutt og varð ekki víðtæk. Síðan hefur myndlist, bæði í hinum vestræna heimi í heild og hér á Íslandi, verið í tilvistarkreppu. Málverkið hefur átt erfiðar stundir. Um tíma rofaði ögn til og varð smávægilegur fjörkippur uppúr 1980 sem nefndur var "nýja málverkið" en hafði fátt nýtt í för með sér.

Jafnframt er sjálft myndlistarhugtakið komið út um víðan völl og þá er öll viðmiðun við hefðbundin gildi út í hött. Konseptlist, sem svo er nefnd, hefur á síðustu árum orðið haldreipi hinna innvígðu; myndlistarrekendanna sem stýra söfnum og opinberu sýningarhaldi. Meinið er að venjulegt fólk getur ekki séð að það sé myndlist, enda oftast um að ræða hrærigraut úr tilfallandi dóti með heimspekiívafi. Þversögnin felst í því að þessi viðleitni er kennd við hugmynd, sem er vitaskuld alltaf lífsnauðsyn í myndlist, en síðan blasir við að nýjar hugmyndir eru einmitt það sem vantar.

Ýmsar aðrar tilraunir hafa lifnað og sumar dáið; ljósmyndaraunsæi, flúxus og minimalismi, eða naumhyggja. Sú naumhyggja hefur átt sér hliðstæðu í ljóðlist. Þegar lengst er gengið er búið að skera allt kjöt utanaf beinunum og enginn nema höfundurinn veit hverju er verið að miðla. Sú ljóðlist skilur eftir meiningarlausa uppröðun orða og í myndlist er þetta jafn steingeld stefna. Myndlistin í heiminum bíður í ofvæni eftir einhverjum frelsandi krafti, en nýr Picasso er ekki á sjónarsviðinu.

Þjóðleikhúsið er að sýna Tsjekhov og Miller og það er út af fyrir sig gott. Hinsvegar vantar meira innlent nýjabrum. Ný, innlend leikrit hafa þó komið fram á þessu leikári; eitt þeirra féll snarlega í Þjóðleikhúsinu, annað býr enn við gott gengi í Borgarleikhúsinu og það þriðja hefur nýlega hafið göngu sína í Þjóðleikhúsinu. Innlend leikhúsverk síðustu ára hafa ekki rist djúpt. Okkur vantar gott leikskáld til að taka upp merkið sem féll niður með Jökli Jakobssyni. Elín Helena bendir þó til þess að mikils megi vænta af Árna Ibsen.

Alvarlegar, nútíma tónsmíðar eru fremur fyrir innvígða og njóta ekki almennra vinsælda, til dæmis tölvutónlist. Þar er þó til nýjabrum. Í dægurlagaheiminum er hinsvegar alveg að verða heylaust og langt til vors. Gamlar lummur eru vaktar upp og flytjendur reyna nýjar útsetningar við lögin "frá því amma var ung". Sú víðtæka og áhrifamikla nýsköpun, sem varð til með Bítlunum um og uppúr 1960 er fyrir löngu fyrir bí og vélræn tölvutilbúin síbyljan sem á að heita dægurmúsík er dæmigerðari en nokkuð annað fyrir þá allsherjarfátækt og algeran skort á frumlegri, skapandi hugsun, sem einkennir alltof stóran hluta listaflórunnar.

Sólargeislarnir í þessari gráu eyðimörk eru íslenzk kvikmyndagerð, sem býr þó við lamandi fjárskort, - en merkilegasta fyrirbærið er tónlist, úrvinnsla og sigrar Bjarkar Guðmundsdóttur.

GÍSLI SIGURÐSSON