Ógöngur ­ brot úr hugmyndasögu Um efahyggju Eftir ATLA HARÐARSON nótt komu geimverur inn til þín og tóku úr þér heilann. Þær settu hann í krukku og fóru með um borð í geimskipið sitt. Þetta voru góðar geimverur og þær vildu ekki valda þér óþægindum.

Ógöngur ­ brot úr hugmyndasögu Um efahyggju Eftir ATLA HARÐARSON nótt komu geimverur inn til þín og tóku úr þér heilann. Þær settu hann í krukku og fóru með um borð í geimskipið sitt. Þetta voru góðar geimverur og þær vildu ekki valda þér óþægindum. Þess vegna tengdu þær mænuna, sjóntaugarnar og alla aðra enda og spotta sem standa út úr heilanum við vélar og tæki sem sjá um að fóðra þig á svipuðum áreitum og þú hefðir orðið fyrir ef heilinn hefði verið kyrr inni í hauskúpunni og þú hefðir vaknað og farið á fætur hér á jörðu niðri eins og þú ert vanur. Tækni geimveranna er nógu fullkomin til þess að þú verður ekki var við neina breytingu á högum þínum þó skrokkurinn liggi dauður í rúminu og heilinn sé í krukku um borð í geimskipi á leið fram hjá tunglinu.

Nú finnst þér þessi saga sjálfsagt ótrúleg enda er hún það. En getur þú vitað að hún sé ósönn? Þú getur auðvitað reynt að horfa í kringum þig. Ef sagan er ósönn þá snýst hausinn á þér ofan á öxlunum og ljóseindir koma fyrst inn um augun úr þessari átt og svo úr hinni áttinni og einhver efnaferli í augunum þýða upplýsingarnar sem ljóseindirnar bera yfir í rafboð sem heilinn fær eftir sjóntauginni. Ef sagan er hins vegar sönn þá senda vélar geimveranna þér boð sem hafa sömu áhrif í heilanum eins og ef hausinn snerist og ljóseindir kæmu fyrst inn um augun úr þessari átt og svo úr hinni áttinni. Þú hvorki sérð né finnur nokkurn mun. Eftir smá umhugsun ertu væntanlega sannfærður um að þú getur engan veginn gengið úr skugga um hvort þú ert enn á jörðu niðri eða á leið framhjá tunglinu. Niðurstaðan er óhjákvæmileg. Þú veist ekki neitt. Þú veist ekki einu sinni hvort þú ert á jörðinni eða úti í geimnum, hvort jörðin og fólkið sem þú umgengst er til í alvöru eða hvort þú hefur tvær hendur og tvo fætur eða bara spotta sem tengjast við einhverjar vélar. Flest það sem þú telur þig vita með fullkominni vissu gæti verið tóm blekking.

Þegar þú hefur komist að þessari niðurstöðu ertu orðinn efahyggjumaður og aðhyllist meira að segja mjög róttæka gerð heimspekilegrar efahyggju. Og hvað með það? Er ekki allt í lagi að sætta sig bara við að vita ekki neitt?

Heimspekileg efahyggja á sér langa sögu. Sumir segja upphafsmann hennar vera Pyrrón frá Elís í Grikklandi. Aðrir rekja sögu hennar lengra aftur. Pyrrón frá Elís var uppi um 360 til 270 f.Kr. Um hann segir í Íslensku alfræðibókinni sem Örn og Örlygur gáfu út árið 1990:

. . .; talinn upphafsmaður efahyggjunnar; taldi að þar eð ekkert yrði vitað með vissu ættu menn ekki að halda neinu fram án fyrirvara heldur lifa í sátt við óvissuna og öðlast þannig sálarró.

Eins og Sókrates, sem uppi var einni öld fyrr, eignaðist Pyrrón lærisveina og fylgismenn en skrifaði aldrei neitt svo hugmyndir hans eru einungis þekktar af frásögnum annarra. Sagan segir að hann hafi ferðast alla leið til Indlands með herjum Alexanders mikla og kynnst ,nöktu heimspekingunum“ þar. Að hve miklu leyti hann sótti efahyggju sína í smiðju þeirra vitum við ekki.

Efahyggja var öflug heimspekistefna allt frá dögum Pyrróns til loka fornaldar. Með hruni vestrómverska ríkisins á fyrri hluta 5. aldar týndu Evrópumenn niður miklu af menningu sinni og þar á meðal efahyggjunni. Á endurreisnartímanum kynntust þeir henni aftur, lásu m.a. um pyrrónisma í gömlum bókum eftir Sextus Empiricus, en hann var upp á sitt besta um 200 e.Kr.

Fáir nýaldarheimspekingar hafa lifað í sátt við óvissuna eins og Pyrrón gerði. Í staðinn hafa þeir keppst við að kveða pyrrónismann niður og sanna að það sem þeir telja sig vita það viti þeir í raun og veru.

Sá heimspekingur seinni alda sem hvað frægastur hefur orðið af glímu sinni við vofu pyrrónismans er frakkinn René Descartes sem uppi var á árunum 1596 til 1650. Hann reyndi að sýna fram á að þekking manna standi traustum fótum með því að sanna fyrst að til sé góður guð sem geti engan veginn látið það viðgangast að menn séu blekktir um alla hluti. Mér vitanlega hafa rök hans aldrei sannfært neinn sem ekki var fyrirfram ákveðinn í að láta sannfærast.

Vilji menn kynna sér sönnun Descartes á tilveru guðs og rök hans gegn efahyggju geta þeir lesið 4. kafla bókar hans Discours de la méthode. Íslensk þýðing Magnúsar G. Jónssonar á bókinni kallast Orðræða um aðferð og kom út hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi árið 1991.

Þeir sem geta hvorki lifað í sátt við óvissuna né gert sér rök Descartes að góðu verða að finna einhver önnur rök til að sýna fram á að þekking sín hvíli á öruggri undirstöðu. Það væri góð byrjun að finna sannfærandi rök gegn því að telja sig vera heila í krukku.