Leikir Celtic og Rangers einkennast af mikilli baráttu – innan vallar sem utan.
Leikir Celtic og Rangers einkennast af mikilli baráttu – innan vallar sem utan. — Reuters
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Skosku knattspyrnuliðin Celtic og Rangers hafa löngum verið erkifjendur. En baráttan um titla er aðeins hluti af vandanum, sem ristir mun dýpra og hefur alvarleg áhrif á þjóðlífið og er komin á borð stjórnmálamanna. Kolbeinn Tumi Daðason
Slagsmál þjálfara, 13 gul spjöld, 3 rauð spjöld og 34 áhorfendur handteknir. Enn einu sinni voru allt annað en úrslitin á allra vörum að loknum leik Celtic og Rangers í skoska boltanum í mars síðastliðnum. Liðin hafa eldað grátt silfur saman í yfir hundrað ár en fjandskapur milli áhangenda liðanna er af öðrum toga en gengur og gerist í íþróttum. Slagsmál og handtökur eru tvöfalt fleiri og heimilisofbeldi eykst til muna í Vestur-Skotlandi í þeim umferðum skosku úrvalsdeildarinnar sem erkifjendurnir í Glasgow leiða saman hesta sína. En hvað veldur þessum mikla fjandskap félaganna?

Óboðnir kaþólskir gestir

Hungursneyð og sjúkdómsfaraldur á Írlandi um miðja 19. öld urðu til þess að fjölmargir íbúar landsins, flestir kaþólskir, leituðu betra lífs annars staðar. Þeir fátækustu sem ekki höfðu efni á miða til Bandaríkjanna fóru meðal annars til Skotlands. Í Skotlandi voru flestir mótmælendatrúar og leist þeim illa á kaþólsku gestina sem var fyrir vikið ekki tekið fagnandi. Þeir héldu því hópinn, mynduðu eigin samfélög þar sem börn þeirra gengu í kaþólska skóla. Undir lok aldarinnar stofnaði einn innflytjendanna, kaþólskur prestur, knattspyrnufélagið Celtic. Opinberi tilgangurinn var að safna fé til að berjast gegn fátækt í austurhluta Glasgow-borgar.

Barátta gegn fátækt var þó ekki eina ástæða þess að félagið var stofnað. Hinir fátæku kaþólikkar höfðu áhyggjur af þeim áhrifum sem athvörf og matargjafir mótmælendanna gætu haft á hugsanagang svangra barna sinna. Þau vantaði samastað og knattspyrna var einnig kjörinn vettvangur fyrir Írana að sanna sig fyrir heimamönnum. Knattspyrnufélag var því prýðislausn. Liðið fékk óskabyrjun þegar það sigraði Rangers 5-2 í sínum fyrsta opinbera knattspyrnuleik árið 1888.

Rangers var stofnað rúmum áratug fyrr handan árinnar Clyde í vesturhluta Glasgow. Ólíkt Celtic sem var frá stofnun félag írsk-kaþólskra verkamanna var Rangers óháð trú og stétt. Góður árangur Celtic á upphafsárunum gerði Skotana áhyggjufulla. Binda þurfti enda á titlasöfnun kaþólikkanna og leita að liði sem gæti veitt Celtic keppni. Þegar Rangers fór að vinna glæsta sigra á nágrönnum sínum flykktu Skotar sér á bak við liðið sem smám saman varð trúarlegt og þjóðernissinnað andsvar við innflytjendunum. Hvert tækifæri var nýtt í leikjum liðanna til þess að syngja níðsöngva um óvininn og stuðningsmenn Celtic svöruðu í sömu mynt.

Félögin maka krókinn

Allar götur síðan hafa leikir liðanna einkennst af mikilli baráttu innan vallar sem utan. Bikarúrslitaleikur liðanna árið 1909 var sögulegur. Raunar var um endurtekinn úrslitaleik að ræða þar sem fyrri leiknum hafði lyktað með jafntefli. Á þeim tíma voru sögusagnir uppi um að liðin gerðu í því að skilja jöfn til þess að drýgja tekjur sínar enda mikil aðsókn á leikina. Kaldhæðnisleg staðreynd að á meðan fjandskapur liðanna byggðist að einhverju leyti á fátækt voru vel sóttir leikirnir mikil tekjulind fyrir bæði félög. Viðurnefni félaganna Old Firm hefur verið tengt þessu viðhorfi félaganna til þess að nýta sér áhuga og deilur stuðningsmanna til þess að maka krókinn.

Þegar leiknum lauk með jafntefli og þau skilaboð bárust að ekki yrði framlengt heldur yrði leikinn þriðji leikur urðu stuðningsmenn beggja liða brjálaðir. Þeir reyndu að brjótast inn í aðstöðu leikmanna og stjórnarmanna árangurslaust svo þeir sneru sér að vellinum. Mörkin voru toguð niður, skorin í sundur og fóru fjölmargir stuðningsmenn heim með hluta af stöng eða slá. Kveiktur var bálköstur við annan enda vallarins þar sem áhorfendabekkir brunnu til kaldra kola. Þá var kveikt í á þriðja tug inngönguhliða vallarins. Þegar slökkviliðið kom á svæðið mætti þeim grjótkast frá þúsundum stuðningsmanna beggja liða. Það kom fáum á óvart þegar skoska knattspyrnusambandið féllst á tillögur félaganna um að slaufa fyrirhuguðum þriðja úrslitaleik um bikarinn.

Fjandskapurinn eykst

Þótt stuðningsmennirnir hafi í raun staðið saman í ólátunum 1909 er það undantekning á því hvernig málum hefur verið háttað. Kreppan í Skotlandi á þriðja áratug síðustu aldar gaf tóninn. Atvinna var af skornum skammti og hart barist um þá vinnu sem í boði var. Þegar hart er í ári er blórabögguls leitað og skoska kirkjan benti á innflytjendurna, írsku ógnina. Billy Boys, hópur úr röðum stuðningsmanna Rangers, áttu þátt í því að koma Ku Klux Klan á fót í Glasgow og spennan jókst. Skotvopn og hnífar fóru á loft í bardögum þar sem gengi úr röðum stuðningsmanna liðanna börðust til síðasta blóðdropa. Átök milli kaþólikka og mótmælenda á Írlandi og síðar Norður-Írlandi skvettu einnig olíu á eldinn. Stoltið hefur alltaf verið mikið og fáni írska lýðveldisins fylgir Celtic hvert sem liðið fer á meðan sameinuðum fána Bretlands og þar með talið Norður-Írlands er haldið á lofti af stuðningsmönnum Rangers.

Ólíkar aðferðir félaganna

Knattspyrnufélögin fóru ólíkar leiðir í uppbyggingu sinni. Forsvarsmenn Rangers ákváðu að leyfa einungis mótmælendum að klæðast bláum búningi félagsins og reyndar starfaði enginn fyrir félagið ef hann var annarrar trúar. Hinn 26 ára gamli framherji Alex Ferguson skrifaði undir samning við uppeldisfélag sitt Rangers árið 1967. Ferguson sem í dag hefur titilinn Sir og þjálfar Manchester United er sjálfur mótmælandi en kona hans Cathy kaþólsk. Stjórnarmaður Rangers forvitnaðist um trúmál eiginkonu hans og sér Ferguson enn þann dag í dag eftir viðbrögðum sínum við þessari móðgandi fyrirspurn. Öskur og læti hefðu verið eðlileg viðbrögð en svo spenntur var hann að skrifa undir að hann gerði ekkert veður út af framkomu stjórnarmannsins.

Celtic útilokaði hins vegar engan á grundvelli trúar sinnar og hafði því úr stærri hópi leikmanna að velja. Kenny Daglish var til að mynda uppalinn stuðningsmaður Rangers sem beið í ofvæni eftir að félagið byði honum samning. Þegar Rangers lét bíða eftir sér stökk Celtic á kappann sem varð goðsögn í hvíta og græna búningnum. Þjálfarinn Jock Stein stýrði liðinu til síns glæstasta sigurs árið 1967 þegar liðið varð Evrópumeistari félagsliða fyrst breskra liða. Sigurinn vakti mikla athygli í Evrópu enda mikil fátækt í Glasgow auk þess sem allir leikmenn Celtic ólust upp í innan við 50 kílómetra fjarlægð frá heimavelli liðsins. Aðspurður sagði Stein einhverju sinni að þyrfti hann að velja á milli tveggja jafngóðra leikmanna, mótmælanda og kaþólikka, væri valið einfalt. „Ég vel mótmælandann því Rangers kaupir ekki kaþólikka. Ég fæ því báða leikmennina á endanum.“

Liðin hafa skipst á að vinna skosku deildina og má í raun segja að einokun þeirra hafi staðið jafnlengi yfir og deildarkeppnin hefur verið við lýði. Liðin hafa unnið 95 titla samanlagt af 114 og hefur Rangers vinninginn með 53 titla.

Áfengisbann á leikvöngum

Öryggisgæsla er alltaf mikil þegar Glasgow-liðin mætast en hún fór út um þúfur þegar liðin mættust á Hampden Park í Glasgow, þjóðarleikvangi Skota, í úrslitum bikarsins árið 1980. Celtic skoraði eina mark leiksins í framlengingu og fögnuður stuðningsmanna mikill. Átaka milli stuðningsmanna liðanna var að vænta að loknum leik og var lögreglan við öllu búin fyrir utan leikvanginn. Fámennt lögreglulið innan vallar gerði enga tilraun til að koma í veg fyrir að ungir stuðningsmenn Celtic hlypu inn á völlinn til þess að fagna með hetjunum sínum. Eldri stuðningsmenn fylgdu í kjölfarið og skyndilega var grasið þakið stuðningsmönnum beggja liða. Bjórdósum og múrsteinum var kastað, sparkað og slegið, og lítið sem örfáir lögreglumenn gátu gert. Þeir riðu um á hestum og notuðu kylfur til þess að reyna að sundra fjöldanum. Slasaðir áhorfendur fengu aðhlynningu í mörkunum á báðum endum vallarins og yngsta kynslóðin grét af hræðslu. Yfir tvö hundruð stuðningsmenn voru að lokum handteknir. Í kjölfarið voru sett lög sem bönnuðu áfengisneyslu á knattspyrnuvöllum í Skotlandi.

Enskar hetjur til Rangers

Skoska knattspyrnukempan Graeme Souness var ráðinn sem spilandi stjóri hjá Rangers undir lok níunda áratugarins. Souness hafði spilað sem atvinnumaður á Englandi allan sinn feril og fljótlega gekk hver Englendingurinn á fætur öðrum til liðs við Rangers. Enskum liðum var meinuð þátttaka í Evrópukeppnum á þessum tíma sökum atburðanna á Heysel-leikvanginum árið 1985. Souness nýtti sér það til þess að fá enska leikmenn yfir landamærin sem var fá heyrt á þeim tíma. Fram að því flúðu hæfileikaríkustu skosku leikmennirnir suður þar sem launin voru mun hærri og knattspyrnan betri. Innreið ensku leikmannanna var í óþökk stuðningsmanna Rangers til að byrja með. Félagið hafði þó ekki unnið deildina í mörg ár og því ljóst að ákvarðanir Souness stæðu og féllu með árangri hans. Deildin vannst strax á fyrsta ári og Englendingarnir sem gengu til liðs við félagið í kjölfarið fengu mun hlýrri viðtökur.

Souness var þó rétt að byrja. Líkt og allir aðrir knattspyrnustjórar hafði hann verði spurður að því hvort hann myndi nokkurn tímann kaupa kaþólskan leikmann. Souness hafði svarað því til að ef leikmaðurinn væri nógu góður myndi hann kaupa hann óháð trúarbrögðum. Aðrir þjálfarar höfðu gefið sama svar án þess að þora að standa við stóru orðin. Souness meinti það sem hann sagði enda voru börnin hans kaþólsk líkt og eiginkona hans.

Kaþólikki svíkur lit

Árið 1989 bárust fréttir þess efnis að skoski landsliðsmaðurinn Maurice Johnston væri genginn í raðir Rangers eftir nokkurra ára veru í Frakklandi. Fréttirnar ollu miklu fjaðrafoki enda Johnston kaþólskur. Þá var hann í guðatölu hjá stuðningsmönnum Celtic þar sem hann spilaði fyrir Frakklandsdvölina og jafnmikið hataður af Rangers-mönnum. Nokkrum dögum fyrr hafði hann komið fram í sjónvarpsviðtali í Celtic-búningi þar sem hann lýsti því yfir að hann væri aftur á leið í herbúðir þeirra, hann vildi hvergi annars staðar spila. Enn átti þó eftir að skrifa undir samninginn. Líkt og trúin geta peningar flutt fjöll og í þessu tilfelli fór Johnston úr hvítum og grænum búningi Celtic í bláan búning Rangers á augabragði.

Í vesturenda Glasgow kveiktu stuðningsmenn Rangers í treflum og ársmiðum í mótmælaskyni. Blómakransar voru lagðir fyrir utan Ibrox, heimavöll liðsins, til minningar um félag byggt upp af mótmælendum. Stuðningsmannafélög á Norður-Írlandi bönnuðu allar ferðir á leiki liðsins og kaup á Rangers-vörum, og eftirlíkingar af Graeme Souness voru brenndar á báli.

Austan árinnar beindist gremja stuðningsmanna Celtic að Johnston sjálfum. Morðhótanir bárust og veggjakrot með skilaboðum til Johnston varð algeng sjón á götum borgarinnar. Fyrstu dagana sem leikmaður Rangers var flogið daglega með Johnston til Englands þar sem hann gisti og síðar valdi hann að búa í Edinborg frekar en Glasgow. Stuðningsmenn Rangers tóku Johnston í sátt enda spilaði hann lykilhlutverk í meistaraliði félagsins tvö ár í röð. Ekki spillti fyrir sigurmark á lokamínútunni í leik gegn Celtic á Ibrox. Stuðningsmenn Celtic munu hins vegar seint fyrirgefa svikin.

Allt snýst um peninga

Í dag eru leikmenn úr öllum áttum velkomnir í herbúðir Rangers og hafa fjölmargir kaþólikkar spilað með liðinu á undanförnum árum. Þrátt fyrir að stuðningsmennirnir hafi tekið kaþólska leikmenn liðsins í sátt og fagni mörkum sem þeir skora til jafns við mörk eigin trúbræðra virðist hatrið í garð Celtic engu minna. Á Ibrox er enn sungið um dauða Íra og sameinað Bretland. Stuðningsmenn Celtic virðast hafa tekið út meiri þroska en nágrannar sínir. Celtic Park hefur því sem næst verið laus við ofsatrúarsöngva í lengri tíma. Lítill hópur stuðningsmanna liðsins og stuðningsmenn írska lýðveldishersins IRA lætur þó enn öllum illum látum á útivöllum.

Öfgatrúin skapar liðunum þó sérstöðu og gefur trúræknum knattspyrnuáhugamönnum um allt Skotland ástæðu til þess að halda frekar með risunum í Glasgow en næsta félagsliði í hverfinu. Fleiri stuðningsmenn skila sér í meiri miðasölu og aukinni sölu á varningi. Ef ekki væri fyrir Celtic nyti Rangers engrar sérstöðu. Til þess að viðhalda fjárhagslegu heljartaki sínu og yfirburðum í skoskri knattspyrnu eru félögin háð hvort öðru. Það virðist því félögunum í hag að viðhalda að einhverju leyti fjandskapnum.

Flutningur Celtic og Rangers úr skosku úrvalsdeildinni í þá ensku er umræða sem blossar upp með reglulegu millibili. Þjóðernisstolt beggja félaga virðist að engu orðið þegar sá gluggi opnast því forráðamönnum félaganna líst afar vel á þann möguleika. Ljóst er að sögulegu einvígi Celtic og Rangers yrði að einhverju leyti að fórna kæmi til slíks flutnings. Svo virðist sem félögin geti sætt sig við það enda tekjumöguleikar í ensku úrvalsdeildinni margfalt meiri.

Ofbeldið heldur áfram

Heimsókn á grannaslag Celtic og Rangers hefur verið líkt við ferðalag aftur til fortíðar. Þjóðfánum er flaggað líkt og sjálfstæðisbarátta Íra standi enn yfir og söngvar gefa til kynna að stuðningsmenn eigi eitthvað sökótt hvorir við aðra. Samt eru ár og dagar síðan bláfátækir skoskir mótmælendur og kaþólskir Írar börðust um mat og atvinnu á strætum Glasgow. Með bættum efnahag og menningu mætti ætla að umburðarlyndi ykist og ættu stuðningsmenn knattspyrnuliða ekki að vera undantekning á því.

Fjölskylda Marks Scott er til vitnis um að svo er ekki. Að loknum leik Celtic gegn Partick Thistle haustið 1995 gekk hinn 16 ára gamli Scott ásamt tveimur félögum sínum heim á leið frá leikvanginum. Þeir gerðu sér grein fyrir því að leið þeirra lægi um hverfi Rangers-stuðningsmanna. Skynsamir klæddust þeir jakka yfir Celtic-treyjum sínum og treflana földu þeir í vösunum. Móðir Scott hafði rennt upp jakka hans fyrir leikinn og beðið hann að fara varlega. Scott hló að áhyggjum móður sinnar. „Engar áhyggjur, mamma. Svoleiðis gerist ekki lengur.“ Á leið sinni framhjá krá nokkurri dró Rangers-stuðningsmaður tilefnislaust upp hníf og skar hinn unga Scott á háls með þeim afleiðingum að hann lét lífið.

Að loknum úrslitaleik bikarsins vorið 1999 þar sem Celtic og Rangers mættust varð hinn 16 ára Thomas McFadden fyrir barðinu á tveimur stuðningsmönnum Rangers. McFadden hafði horft á leikinn á krá þar sem móðir hans starfaði en hún hafði bannað honum að fara á leikinn, svo hrædd var hún um son sinn. Fjögur stungusár þar af tvö í hjartastað urðu McFadden að bana og fékk félagi hans lífshættulega áverka. Líkt og í tilfelli Scott var árásin tilefnislaus. Þessar sorgarsögur eru því miður ekkert einsdæmi.

Alvarlegustu fréttirnar undanfarna mánuði snúast um þjálfara Celtic Norður-Írann Neil Lennon. Frá því að Lennon gekk til liðs við Celtic sem leikmaður í upphafi þessarar aldar hefur líf hans tekið stakkaskiptum. Árið 2002 þurfti hann að draga sig út úr landsliðshópi Norður-Írlands og leggja landsliðsskóna á hilluna vegna morðhótunar en Lennon var lykilmaður í liðinu. Fyrir tveimur árum var hann lagður inn á spítala sökum barsmíða stuðningsmanna Rangers eftir að hann hætti sér út á lífið. Á undanförnum mánuðum hafa nokkrar bréfsendingar með sprengjum og byssukúlum stílaðar á þjálfarann verið stöðvaðar. Í kjölfar þessara alvarlegu hótana sá fjölskyldan sig knúna til að flytja en erfiðlega gengur að hafa uppi á ódæðismönnunum sem flest bendir til að séu frá Norður-Írlandi. Öryggisverðir fylgja Lennon hvert fótmál en þrátt fyrir það náði stuðningsmaður Hearts, mótmælendaliðsins frá Edinborg, að hlaupa inn á völlinn í heimaleik liðsins gegn Celtic og slá til Lennon. Verðirnir skárust í leikinn og buguðu manninn sem var sem betur fer óvopnaður.

Banna söngva

Í kjölfar ólátanna í viðureign liðanna í mars síðastliðnum ákvað forsætisráðherra skosku heimastjórnarinnar að grípa í taumana. Fulltrúar lögreglunnar og skoska knattspyrnusambandsins settust niður og sömdu áætlun, í samvinnu við fulltrúa Celtic og Rangers, sem nýtur fjárhagslegs stuðnings heimastjórnarinnar. Til stendur að útiloka dæmda ofbeldismenn frá leikjum liðanna, lögreglumenn munu ræða við leikmannahópa beggja liða, koma á í veg fyrir ofsadrykkju í nágrenni vallanna fyrir leik auk þess sem stuðningsmenn sem syngja söngva er byggjast á trúarfordómum verða aðvaraðir og að lokum handteknir. Þá á að vanda valið við dag- og tímasetningu leikja liðanna. Liðin mættust einu sinni áður en tímabilinu lauk nú í maí. Þótti hegðun áhorfenda til fyrirmyndar en hafa verður í huga að öryggisgæslan var mun meiri en tíðkast. Fróðlegt verður að fylgjast með hvort árangur náist til langtíma litið.