Í röðum heimspekinga að fornu skar Aþeningurinn Platón sig úr fyrir að gera ráð fyrir, að konur gætu iðkað heimspeki ekki síður en karlar, svo að kvenheimspekingar ættu að sitja með karlheimspekingum við stjórnvölinn í fyrirmyndarríkinu, sem hann lýsti...
Í röðum heimspekinga að fornu skar Aþeningurinn Platón sig úr fyrir að gera ráð fyrir, að konur gætu iðkað heimspeki ekki síður en karlar, svo að kvenheimspekingar ættu að sitja með karlheimspekingum við stjórnvölinn í fyrirmyndarríkinu, sem hann lýsti í ritum sínum. En var hann þá femínisti? Prófdómari minn í Oxford, John R. Lucas, hélt því fram í tímaritinu Philosophy árið 1973, að hann hefði verið fyrsti femínistinn, en kunnur kvenheimspekingur, Julia Annas, andmælti því á sama vettvangi þremur árum síðar. Benti Annas á, að Platón hefði aðeins viljað hleypa konum inn í stjórnendahópinn til að efla hann. Hann hefði ekki borið virðingu fyrir þeim sem sjálfstæðum einstaklingum.

Endurómur af þessum umræðum heyrðist í Lesbók Morgunblaðsins í árslok 2006, eftir að Sigríður Þorgeirsdóttir heimspekiprófessor hafði sakað Platón um kvenfyrirlitningu. Hann hefði látið Sókrates vísa eiginkonu sinni, Xanþippu, út, á meðan hann var að bíða dauðans í hópi lærisveinanna (en hann hafði verið dæmdur til lífláts fyrir að trúa ekki á guðina og spilla æskulýðnum). Eyjólfur Kjalar Emilsson, heimspekiprófessor í Osló og sérfræðingur í forngrískri heimspeki, benti þá á, að Sigríður hefði ekki farið rétt með samkvæmt heimildum: Xanþippu hafði ekki borið að og verið vísað burt, heldur hefði hún verið með Sókratesi, þegar lærisveinarnir komu að kveðja hann. Hún hefði brostið í grát, og hefði Sókrates þá beðið einn lærisvein sinn að fylgja henni heim. Blær sögunnar verður við það allur annar.

Þau Sigríður og Eyjólfur Kjalar deildu um þetta og ýmislegt annað vikum saman, og þótt Sigríður þráaðist við að viðurkenna það, hafði Eyjólfur Kjalar bersýnilega rétt fyrir sér. En þegar öllu er á botninn hvolft, var Platón ekki sekur um kvenfyrirlitningu, heldur mannfyrirlitningu, því að hann taldi gáfumennina svokölluðu eina eiga að njóta stjórnmálaréttinda. Hann skildi ekki, að gáfur dreifast á fólk og hver og einn hefur eitthvað til brunns að bera. Nýta þarf krafta allra manna, ekki aðeins þeirra karla og kvenna, sem hafa tök á að stunda heimspeki.

Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar

Hannes H. Gissurarson

hannesgi@hi.is