IBSEN, KANT OG SANNLEIKSRUKKARINN Villiöndin eftir Henrik Ibsen verður jólaleikrit Þjóðleikhússins. KRISTJÁN G. ARNGRÍMSSON fjallar hér um siðferði og sjálfsblekkingu í Villiöndinni.

IBSEN, KANT OG SANNLEIKSRUKKARINN Villiöndin eftir Henrik Ibsen verður jólaleikrit Þjóðleikhússins. KRISTJÁN G. ARNGRÍMSSON fjallar hér um siðferði og sjálfsblekkingu í Villiöndinni.

BÓKINNI Drög að frumspeki siðlegrar breytni sem kom fyrst út árið 1875 fullyrti þýski heimspekingurinn Immanuel Kant að einungis það sem maður gerði af skyldurækni hefði siðferðilegt gildi. Það sem maður gerði af einhverri annarri ástæðu, eins og til dæmis vegna hræðslu við refsingu eða af gróðafíkn, væri annaðhvort siðlaust eða hefði alls ekkert með siðferði að gera. Ein kunnasta setningin sem höfð er eftir Kant er þessi: "Einungis tvennt vekur mér lotningu, stjörnuhiminninn yfir höfði mér og siðalögmálið í brjósti mér." Það er einungis þegar athafnir manns ráðast af virðingu fyrir siðalögmálinu að athafnir manns hafa siðferðilegt gildi.

Persóna Gregers Werle í leikritinu Villiöndin, sem Henrik Ibsen skrifaði á árunum 1882­4, virðist við fyrstu sýn vera skýrt dæmi um mann sem gerir einungis það sem skyldan býður honum án þess að leiða hugann að afleiðingunum. Hann er sannfærður um að þær lygar og blekkingar sem fjölskylda Hjálmars Ekdals er flækt í sé að gera útaf við dótturina, Hedvigu, og að honum beri að gera vini sínum Hjálmari ljóst hver sannleikurinn í málinu er. Afleiðingar sannleikstrúboðs Gregers eru skelfilegar og fjölskylda Hjálmars, og líf fólksins í kringum hann, er í rúst. Eins og Relling læknir kemst að orði, lífið væri ekki svo slæmt ef maður fengi að vera í friði fyrir sannleiksrukkurum á borð við Gregers.

Siðferðilegt gildi athafna

Til þess að komast að raun um hvort athöfn hefur siðferðilegt gildi, samkvæmt siðfræði Kants, þarf maður að athuga tvennt: hver er ástæða athafnarinnar, og hvaða grundvallarreglu lýtur hún? Sýna þarf fram á, að grundvallarreglan geti gilt fyrir alla jafnt. Í þessu er fólginn kjarninn í siðfræði Kants og nefndur er skilyrðislausa skylduboðið. Það kveður á um, að athafnir manns eigi að vera í samræmi við grundvallarreglu sem maður getur viljað að verði að almennu lögmáli. Kant hélt því fram, að einungis virðing manns fyrir siðalögmálinu gæti orðið til þess að athöfn hefði siðferðilegt gildi. Langanir og einkahagsmunir eða hlýðni við yfirvöld svipta athafnir öllu siðferðilegu gildi.

Hvernig getur maður vitað hvort grundvallarreglan sem maður hlýðir geti orðið að almennu lögmáli? Maður athugar hvort einhver mótsögn sé fólgin í því að ætla henni altækt gildi. Kant nefndi sem dæmi mann sem fær peninga að láni en veit sem er að hann mun ekki geta endurgreitt þá. Hver er sú grundvallarregla sem liggur að baki gjörðum þessa manns? Hana mætti orða eitthvað á þessa leið: Þegar ég er í fjárhagsvanda er mér leyfilegt að fá peninga að láni án þess að ætla mér að endurgreiða þá. Kant benti á, að ef þetta yrði að almennri reglu myndi "loforð" hætta að vera til, því öllum yrði ljóst að sá sem gæfi "loforð" þyrfti alls ekki að hafa nein fyrirheit um að standa við orð sín og þess vegna hefði "loforð" í raun glatað merkingu sinni. Þar er mótsögnin komin.

Dálítið öðru vísi mótsögn kemur í ljós ef tekið er annað dæmi, sem Kant nefndi einnig. Þar segir af eiginhagsmunasegg nokkrum sem ekki tekur tillit til hlutskiptis annarra en sjálfs sín. Hann lítur ekki svo á að sér beri skylda til að aðstoða þá sem eru illa stæðir, heldur skuli hann fyrst og fremst hugsa um eigin hag. Eins og Kant benti á þá er ekki hægt að finna röklega mótsögn í þessu viðhorfi mannsins, en hins vegar er þetta ákaflega óskynsamlegt, því ef allir hugsuðu fyrst og fremst um sjálfan sig og létu sig afkomu annarra engu varða gæti sá dagur komið að slík staða mála bitnaði á manni sjálfum. Það er að segja, með því að vilja að allir hugsi einungis um sjálfa sig gæti maður verið að grafa sína eigin gröf.

En sagan er alls ekki öll sögð. Þótt maður aðhafist eitthvað sem rekja má til fullkomlega rökréttrar og skynsamlegrar grundvallarreglu er ekki þar með sagt að sú athöfn hafi siðferðilegt gildi, að mati Kants. Ef kveikjan að athöfn manns er eitthvað annað en virðing fyrir siðalögmálinu (það er, skyldurækni) er athöfnin án alls siðferðilegs gildis. Jafnvel þótt athöfnin sé í samræmi við það sem skyldan krefst, það er að segja, þótt maður geri nákvæmlega það sem manni ber skylda til að gera en gerir það af annarri ástæðu en skyldurækni þá hefur athöfnin ekki siðlegt gildi. Kant nefndi sem dæmi verslunareiganda sem gætir þess jafnan að snuða aldrei viðskiptavini sína. Ef verslunarmaðurinn telur þetta einfaldlega skyldu sína, burtséð frá hagsmunum, þá hefur athöfn hans siðlegt gildi. En ef hann gerir þetta til að halda í viðskiptavinina eða vegna þess að faðir hans sagði honum að maður ætti aldrei að snuða viðskiptavini sína, þá hafa athafnir mannsins ekkert með siðferði að gera.

Kant lagði alla áherslu á að kveikjan að siðlegum athöfnum gæti einungis verið skyldurækni vegna þess, að einungis slíkar athafnir eiga rætur að rekja til vilja manns sjálfs. Það er að segja, einungis það sem manns eigin skynsemi býður manni að gera hefur siðferðilegt gildi. Einungis slíkar athafnir eru óháðar löngun manns, þrá og ytri áhrifum. Kant var því á endanum að hugsa um frelsi manns. (Það er ekki þar með sagt að manni ber engin skylda til að rétta öðru fólki hjálparhönd, þvert á móti, samanber orð Kants um eiginhagsmunasemi.)

Sennilega er það út af þessu sem svo mörgum er í nöp við siðfræðikenningu Kants. Maður myndi svo gjarnan vilja að tilfinningar manns séu ekki bara réttlætanlegar heldur líka göfugar, svo að maður geti verið stoltur af þeim. Mann langar til að geta fundist maður vera göfugur og góður af því að maður hefur samúð með öðrum. Kant virðist hafa viljað meina okkur þessa göfgi.

Vefur blekkingar

Gregers Werle er sannarlega ömurleg persóna. En er hann dæmi um manns sem einungis gerir það sem skyldan býður, það er, leiðir sannleikann í ljós, hvað sem það kostar, og veldur þannig öðru fólki ómældum hörmungum? Má líta á hann sem fórnarlamb kantísks skyldusiðferðis? Hugmyndir Hjálmar s Ekdals um sjálfan sig og hlutskipti sitt eru út í hött. Hann telur sig vera uppfinningamann, elskandi föður og fyrirvinnu fjölskyldu sinnar. Allt er þetta blekking. Það er í raun kona hans, Gina, sem heldur ljósmyndasofunni gangandi og sér fyrir fjölskyldunni. Og Hedvig er, að því er virðist, ekki dóttir Hjálmars, heldur Werles, föður Gregers.

Gregers álítur það vera skyldu sína að leiða hið sanna í ljós og kveðst vilja "leggja grunninn að sönnu hjónabandi". Hann gerir Hjálmari grein fyrir hvernig málum er í raun háttað, og Hjálmar hafnar fjölskyldu sinni og hótar að flytja burt. Hedvig, sem ekki veit betur en Hjálmar sé pabbi hennar, óttast að honum þyki ekkert vænt um hana lengur. Gregers hvetur hana til að sýna Hjálmari hversu mjög henni þyki vænt um hann með því að fórna því sem henni er kærast. Gregers á reyndar við villiöndina, en Hedvig ákveður að fórna sjálfri sér.

Gregers segist einungis hafa viljað vel. Honum var í mun, það hann hélt að minnsta kosti, að Hjálmar og Gina tækju hvort öðru eins og þau í raun eru, í stað þess að lifa í blekkingu og blindni. Og hver myndi ekki vilja það? Gregers segir að þetta verði hann að gera, vegna þess að "hugjónin krefst þess". Þessa hugsjón kveður hann búa í brjósti sér, kannski ekki ósvipað og Kant sagði um siðalögmálið. En hér er spurningin sú, hvort Gregers þekki í raun og veru þetta siðalögmál, eða hugsjón, og hvort hún sé raunverulega kveikjan að athöfnum hans. Ef svo er ekki, þá er ekki hægt að segja að hann sé rekinn áfram af skyldurækninni einni saman, jafnvel þótt hann haldi það sjálfur.

Það blasir við að þótt Hjálmar haldi sig hamingjusaman þá er Ekdalfjölskyldan fjarri því að vera heilbrigð fjölskylda. Áður hefur verið nefndur sá blekkingaheimur sem Hjálmar lifir í, og dóttirin Hedvig er ekki síður ringluð, enda bara barn, og veit ekki betur en Hjálmar sé pabbi hennar og að hann sé gáfaður og vinni mikið. Jafnvel þótt hún sinni sjálf þeim störfum sem hún dáir hann fyrir, það er að segja, vinni á ljósmyndastofunni sem fjölskyldan hefur lífsviðurværi af. Og Gina tekur þátt í blekkingunni ­ á nútímamæli myndi hún líklega kallast meðvirk.

Gregers sér í gegnum þennan blekkingavef, og vill frelsa Hedvigu úr klóm þessa "mýrarfens", rétt eins og veiðihundurinn snjalli kafar niður í djúpið til að sækja villiöndina sem hefur bitið sig fasta í botngróðurinn og mun drukkna ef enginn kemur henni til bjargar. (Hugleiðingar Gregers um Hedvigu og villiöndina eru reyndar alveg einstaklega ófrumlegar og bera fremur vott um oflátungshátt en innsæi.)

Gregers virðist vera samviskusamur maður sem telur það skyldu sína að leiða sannleikann í ljós og þannig bjarga Hedvigu (sem er, þrátt fyrir allt, hálfsystir hans) frá þeim grimmilegu örlögum ­ sem hann ef til vill þekkir einum of vel sjálfur ­ að alast upp í óheilbrigðri fjölskyldu. Það virðist göfugt markmið. En er eitthvað til í því að Gregers sé með þessu að gera skyldu sína? Er hann einungis knúinn áfram af virðingu fyrir siðalögmálinu? Svo virðist ekki vera. Margt af því sem hann segir bendir til þess að kveikjan að athöfnum hans sé öllu lítilsígldari (að ekki sé minnst á einfaldari), nefnilega hatur og hefndarþorsti. Hatur Gregers beinist gegn föður sínum, sem var móður hans ótrúr; Gregers lítur því svo á, að faðir sinn sé höfundurinn að þeim blekkingavef sem Ekdalfjölskyldan er flækt í, og því hafi faðir sinn neytt sig til að leiða Hjálmari fyrir sjónir hvernig málum er í raun háttað.

Af ofansögðu má draga þá ályktun að Gregers sé ekki fjarri því að vera dæmi um mann sem er mótaður af kantísku siðferði. Athafnir hans gætu auðveldlega átt rætur í grundvallarreglu sem ekkert mælir gegn að verði að almennu lögmáli. Hann hefur bitið í sig að hann sé að gera skyldu sína og því séu gjörðir hans ekki einungis réttlætanlegar heldur beinlínis göfugar. En það blasir við að hann er ekki rekinn áfram af skyldurækninni einni saman, þótt hann telji sjálfum sér trú um að svo sé.

Þótt það komi ekki beinlínis fram í leikritinu er ljóst að Gregers er umhugað um velferð vinar síns, Hjálmars, og barnsins, Hedvigar. Hann fær ekki betur séð en þetta fólk sé í bráðri hættu, án þess að því sé það sjálfu ljóst, og sér því ekki önnur úrræði en að hafa vit fyrir því. Þannig mætti orða grundvallarregluna sem Gregers hlýðir þannig, að manni beri að hjálpa þeim sem er í hættu staddur að honum forspurðum, ef hann veit ekki sjálfur að hann er í hættu. Það er engin mótsögn fólgin í þessu og fjarri því að þetta sé óskynsamlegt.

Gregers heldur að hann vilji vel, vegna þess að hann heldur að hann sé að gera skyldu sína og hlýði einungis siðalögmálinu í brjósti sér. En hann er í raun og veru á kafi í mýrarfeni sjálfsblekkingar og ekki að gera skyldu sína, heldur lýtur ofurvaldi hvatanna, hefndarþorstans, og hefur gert skylduræknina að skálkaskjóli. Honum yfirsést sú einfalda staðreynd að manni getur skjátlast í siðferðisefnum. Það er því ekki hægt að segja að Gregers sé fórnarlamb skyldusiðferðis á borð við það sem Kant greindi. Þvert á móti, það er ekki fráleitt að Gregers sé í raun og veru að notfæra sér Ekdalfjölskylduna til þess að koma fram hefndum fyrir móður sína og ná sér niðri á föður sínum. Ef sú er raunin þá hefur Gregers gengið þvert á mikilvægasta skylduboð kantískrar siðfræði, sem hljómar svona: "Komdu aldrei þannig fram við nokkra manneskju, sjálfa þig eða aðra, að þú sért bara að nota hana í einhverju skyni, heldur ber þér að virða það sjálfstæða takmark sem sérhver einstaklingur hefur með lífi sínu."

Ef í ljós kemur að Gregers er í raun og veru, þrátt fyrir að hann sjálfur haldi annað, að nota Hjálmar til þess að ná fram sínum eigin markmiðum þá er útilokað að athafnir hans geti samræmst þeirri grundvallarreglu sem nefnd er hér að framan. Sú regla sem liggur að baki athöfnum hasn hlýtur að vera á þá leið, að mér sé heimilt að vanvirða einkalíf annars fólks ef gjörðir þess samræmast ekki þeim hugmyndum sem ég hef um hvernig manni beri að lifa lífinu. Það er með öllu óhugsandi að þessi regla geti orðið að almennu lögmáli.

Ibsen

Kant

Ljósmynd/Þjóðleikhúsið

VILLIÖNDIN var sýnd í Þjóðleikhúsinu 1954, Gestur Pálsson í hlutverki Hjálmars Ekdals, Valur Gíslason í hlutverki Werles stórkaupmanns, Katrín Thors í hlutverki Hedvigar, Jón Aðils í hlutverki Gregers Werles og Regína Þórðardóttir í hlutverki Ginu Ekdal.