Íslensk listasaga hefur auðgast mikið fyrir tilstilli Guðrúnar Nielsen. Hún tálgar merkilega gripi listavel og var móðir hins mikla listamanns Alfreðs Flóka. Í samtali við Guðrúnu Guðlaugsdóttur sagði hin skurðhaga nafna hennar Nielsen frá æsku sinni, hjónabandsárum, samvistum við Flóka og mörgu fleiru forvitnilegu.
VERK:: SAFN'SDGREIN DAGS.:: 990530 \: SLÖGG:: hann væri boðinn. Sv STOFNANDI:: TDFA \: \: Alheilaga meyjan

Íslensk listasaga hefur auðgast mikið fyrir tilstilli Guðrúnar Nielsen. Hún tálgar merkilega gripi listavel og var móðir hins mikla listamanns Alfreðs Flóka. Í samtali við Guðrúnu Guðlaugsdóttur sagði hin skurðhaga nafna hennar Nielsen frá æsku sinni, hjónabandsárum, samvistum við Flóka og mörgu fleiru forvitnilegu.

ÉG SEGI stundum að það hafi kostað heila heimsstyrjöld að ég kom í heiminn," segir hún og hlær. Þar tekur hún Guðrún Nielsen full stórt upp í sig að mati blaðamanns - jafnvel þótt hún hafi fæðst í upphafi fyrra stríðs, þann 7. ágúst 1914. Hún kom hins vegar ekki erindisleysu í heiminn, hún átti eftir að færa Íslandi einn allrabesta teiknara sem þar hefur fæðst og þótt víðar væri leitað. Sjálf hefur hún verið listfeng í besta lagi, tálgað merkilega gripi þótt ekki hafi hún öðlast sess í íslenskri listasögu á við son sinn, myndlistarmanninn Alfreð Flóka, sem orðið hefði sextugur á síðasta ári, hefði hann lifað. Hún talar um son sinn með eftirsjá þess sem mikið hefur misst. "Við vorum alla tíð svo náin," segir hún. Það er ekki að kynja þótt þau mæðginin hafi sýnt mikilfenglega tilburði á listasviðinu - þau eiga ættir að rekja til listamanna. Guðmundur Helgason frá Miðfelli, faðir Guðrúnar og afi Flóka, var bróðursonur Einars Jónssonar frá Galtafelli, sem var einn helsti brautryðjandi í stétt íslenskra myndhöggvara, sjálfur þótti Guðmundur mikill hagleiksmaður, smíðaði m.a. skeifur svo góðar að menn gerðu sér erindi langa vegu til þess að kaupa þær af honum.

Guðrún Nielsen er fædd á Syðri- Reykjum í Mosfellssveit. Faðir hennar átti þá Reyki og hafði byggt þar stórt hús. Guðrún fæddist því beint inn í nýja tímann sem árið 1914 var að ryðja sér til rúms á Íslandi í byggingum, vegagerð, brúarsmíð, bílaeign og fleiru. Móðir hennar, Ingibjörg Jónsdóttir frá Útverkum á Skeiðum, hafði þá þegar fætt í þennan heim þau Jón, Helgu, Helga og Ingveldi. Yngri en Guðrún var Stefán Þórir. "Öll systkini mín eru nú dáin, líka Stefán sem við kölluðum Lilla. Ég sé mikið eftir honum, hann lifði þeirra lengst og var mér jafnan svo hjálplegur í öllu," segir Guðrún. Hún var á fjórða ári þegar hún fluttist ásamt fjölskyldu sinni að Eskihlíð í Reykjavík. Þar hófu foreldrar hennar rekstur kúabús og seldu líka hey. "Túnin voru stór í Eskihlíð. Pólarnir voru þar fyrir neðan. Þar bjuggu mörg fátæk börn. Ég man þegar tekin voru slátur, þá komu þau og horfðu á þegar tekið var upp úr pottunum og svo fengu þau blóðmör. Í hópnum voru líka aðventistasystkini, þau máttu ekki fá blóðmör af trúarástæðum. Mamma sagði við þau: "Ykkur er alveg óhætt að fá ykkur blóðmör, bara ef þið látið engan sjá það, farið þið með hann þarna bak við vegginn," - og þau gerðu eins og hún sagði og varð ekki meint af. Mamma var ekki ofstækisfull í trúmálum, en hún hafði gaman af að fara á andatrúarfundi, fór t.d. til Láru miðils, einkum seinni árin. Heimili foreldra minna var mannmargt, þar voru oftast fimmtán til tuttugu manns í heimili. Það hlýtur stundum að hafa verið þröngt en maður fann það ekki, það var svo gaman á þessum árum. Ég átti mjög góða foreldra. Þau létu allt eftir okkur krökkunum, ég þurfti t.d. ekki annað en biðja um fatnað þá fékk ég það sem ég bað um. Ég var talsverð íþróttamanneskja, var í handbolta í KR - vildi alltaf vera að vasast í einhverju." Guðrún var ekki nema átján ára þegar hún giftist Vagni Jóhannssyni gjaldkera hjá Mjólkurfélagi Reykjavíkur. "Ég áttaði mig fljótlega á því að við áttum ekki samleið og við skildum, en eignuðumst áður saman dótturina Ingibjörgu, sem mikið var hjá móður minni á sínum uppvaxtarárum - ég flutti með hana á Óðinsgötuna til foreldra minna þegar hún var smábarn. Faðir minn seldi Eskihlíð þegar ég var ellefu ára og fékk lóð á Óðinsgötu 4, þar sem hann byggði fjögurra hæða hús sem hann leigði út talsvert af. Hann fékk að velja á milli þessarar lóðar og lóðarinnar þar sem Þjóðleikhúsið stendur nú. Honum leist betur á sig við Óðinsgötuna - hin lóðin var í Skuggahverfinu sem ekki þótti fínt þá. Hann lét gera smiðju úti í porti og þar smíðaði hann skeifur. Mamma gat fylgst með tímanum með því að líta út um gluggann á dómkirkjuklukkuna, húsin í kring voru ekki há.

Krossarnir þrír

Við vorum rétt við Hegningarhúsið. Erlingur lögregluþjónn var mikill vinur okkur. Við krakkarnir vorum ekki að þvælast við Hegningarhúsið nema eitthvað sérstakt væri um að vera. Þar var stundum fólk af Kleppi. Einn úr þeim hópi var Valdimar nokkur sem kallaður var Valdi sómi. Hann var mikið hjá Erlingi. Krakkar voru hræddir við Valda. Ég kynntist honum þannig að ég var að hjálpa konunni hans Erlings, hún lá á sæng. Allt í einu kom Valdi inn og náði í elstu stelpuna, hann ætlaði að hræða hana, hún hafði eitthvað verið að stríða honum. Hann grípur stelpuna, dregur hana að tunnu og mundar sig þar til að skera hana með sveðju mikilli. Hann var sannarlega agalegur. "Valdi, láttu hana vera," segi ég og tek á öllu sem ég á til. Hann gegnir mér engu heldur reiðir upp sveðjuna. "Heyrðu, ég er að fara að laga fisk, láttu mig fá hnífinn," segi ég mynduglega. Þá lét hann sveðjuna síga og fékk mér hana, ég var ekki sein á mér að hlaupa með hana inn. Ég ætlaði ekki að láta skera stelpuna meðan ég stæði í lappirnar. Eftir þennan atburð vorum við Valdi vinir. Valdi var kaþólskur og kom eitt sinn til mín með þrjá krossa. Þeir voru gamlir og hann sagði að einn þeirra væri með lækningamátt en vissi ekki hver þeirra það væri. "Það eru ekki vandræði að komast að hver þeirra það er, bara að láta reyna á lækningamáttinn," sagði ég. Valdi taldi ýmis tormerki á að það gengi en bað mig að reyna að komast að hver krossanna hefði lækningamáttinn. "Ég lána þér krossana í viku, svo kem ég að sækja þá," sagði hann. Hann kallaði mig alltaf alheilögu meyjuna. Ég komst ekki að hver krossanna gæti læknað og þar kom að Valdi hringir og segist vera að leggja af stað til að sækja krossanna. Hann var þá búinn að biðja Erling um frí svo hann gæti heimsótt "alheilögu meyjuna". Fríið fékk hann og lagði af stað. En þegar hann var kominn upp í stiga og var að fara í eitthvað utan yfir sig þá datt hann niður dauður. Mér var svo sagt að hann væri dáinn og ég vildi láta krossana fara í kistuna hans. "Nei, þeir hafa verið þér ætlaðir," sagði Erlingur og krossana á ég enn. Ég hef komist að því hver þeirra hefur lækningamátt. Frænka mín ein sem var veik bað mig að lofa sér að vera við þá. Svo tók ég eftir því að einn þeirra var horfinn. Hún hafði þá nappað honum með sér og ætlaði að reyna þá hvern fyrir sig. Þegar ég kom til að sækja krossinn þá var hún orðin alheilbrigð. Hún hafði hitt á rétta krossinn. Sá er lang elstur og minnstur. Ég hef þá hangandi fyrir ofan mig á vegg, ég hugsa helst að ég verði eilíf ef ég gæti þess alltaf að hafa þá hangandi fyrir ofan mig."

Lungun féllu saman

"Eftir að við Vagn skildum fór ég eins og fyrr sagði aftur heim til foreldra minna með Ingibjörgu litlu. Skilnaðurinn tók ekki á mig - síður en svo. Við Vagn áttum alls ekki samleið, hann hafði gaman af að skemmta sér, þótti það mun skemmtilegra en mér. Ég var svo ógift í nokkur ár þar til ég kynntist Alfreð Nielsen. Hann var sonur Karls Nielsen, sem var danskur, og konu hans, sem Guðlaug Ólafsdóttir hét. Fyrsta barn okkar Alfreðs var Alfreð Flóki. Flóki minn var fæddur 19. desember 1938. Ég var nærri dáin þegar hann fæddist. Ég fékk óskaplega lungnabólgu rétt áður en hann fæddist og mér versnaði mikið við fæðinguna. Skömmu eftir að drengurinn fæddist var ég flutt á spítala og þar var ég í sex mánuði en mamma hugsaði um barnið. Ég var mjög veik, það kom vatn inn á lungun, annað lagðist alveg saman og hitt til hálfs. Þetta voru ekki berklar heldur afleiðing mikillar áreynslu. Ég hef ekki getað notað nema helming vinstra lungans síðan og hið hægra var algerlega ónothæft. Þetta háði mér þó svo sem ekki mikið fyrr en núna seinni árin, þegar ég tók að eldast. Ég hef aldrei reykt síðan ég fékk lungnabólguna - hef ekki verið svo vitlaus. Ég var svo veik af lungnabólgunni að ég hafði varla rænu á að sakna nýfædda barnsins, ég vissi líka að það væsti ekki um drenginn hjá mömmu, hann var alla tíð í sérstöku uppáhaldi hjá henni. Það var gaman að Flóka strax sem litlu barni. Hann var svo "gammelklog". Hann var ekki allra en eignaðist þó marga vini. Frá upphafi var hann duglegur að læra það sem hann vildi læra."

Botnlanginn enn í spíritus

"Veikindin tóku mikið á mig en ég náði mér þó vel á strik er frá leið. Matthías læknir sagði að ég væri ein allra harðasta manneskja sem hann hefði þekkt á sínum læknisferli. Þegar ég var átta ára man ég eftir að ég kúrði mig um tíma mikið saman og fannst ég oft vera með svo mikinn verk í maganum. Ég treysti mér t.d. ekki í síðastaleik með krökkunum og mamma vildi gefa mér pípu, hún hélt að ég þjáðist af hægðatregðu. Loks varð ég svo veik að fenginn var læknir. Hann sagði að ég væri með botnlangabólgu. Ég var tekin upp á spítala og skorin. Þar var tekinn úr mér botnlanginn og hann er enn geymdur í spíritus. Hann var sprunginn en hafði áður rifnað eftir endilöngu og hafði gróið saman aftur. Matthías sagði að þetta væri dæmi um hve hörð ég væri - það hefur hjálpað mér mikið um dagana. Ekki það að ég ætti sérlega erfitt líf, ég átti svo góðan mann, foreldra og systkini og naut mikillar hjálpar þeirra frá upphafi og meðan þau lifðu."

Fékk nafn sitt úr fornsögum

"Flóki öfundaði mig mikið sem krakki að vera fædd á svo sögulegum tíma sem í upphafi heimsstyrjaldar en lét huggast þegar ég benti honum á að fæðingardagur hans væri ekki fjarri upphafi seinni heimsstyrjaldarinnar. Annars hafði afmælið hans tilheigingu til þess að hverfa í amstri jólanna og það þótti honum leiðinlegt. Við hjónin ákváðum eftir nokkrar bollaleggingar að gefa drengnum nafn föður síns en vildum hafa annað nafn með. Okkur kom hins vegar ekki saman um hvaða nafn það ætti að vera. Við rifumst dálítið um hvað hann ætti að heita og ég spurði pabba hvort hann vildi fá sitt nafn á strákinn? Nei, hann vildi það ekki, sagði að Guðmundur og Nielsen væru ekki góð nöfn saman. Loks sagði ég við Alfreð að það væri einmitt verið að lesa fornsögu í útvarpinu og ég legði til að við opnuðum útvarpið og létum strákinn heita fyrsta karlmannsnafninu sem fyrir kæmi í sögunni - og það var Flóki. Ég sagðist vilja láta skíra strákinn það - hvað sem hver segði og það varð. Þegar Flóki óx upp var hann mjög ánægður með nafnið sitt, fannst það gott listamannsnafn. Flóki var skemmtilegur strákur og eftir að hann byrjaði að teikna þá sleppti hann ekki blýantinum. Hann var ekki nema tveggja og hálfs árs þegar hann fyrst fór að teikna. Ég var með hann á Hellu, það var rigning og ég var að skrifa Alfreð manninum mínum. Þá spurði ég Flóka í gamni hvort hann vildi ekki líka skrifa pabba sínum. Jú, hann vildi það og fékk bláan renning. Hann páraði á hann mynd af sjálfum sér og rigningu allt í kring, hún var svo sniðug þessi fyrsta teikning hans. Eftir þetta sleppti hann ekki blýantinum. Ég ýtti undir þessa teikniáráttu hjá honum þannig að ég sá um að alltaf væri við höndina pappír og blýantur. Hann fór ekki í símann öðruvísi en teikna á meðan. Síminn var frammi á gangi og símaskráin var jafnan útteiknuð. Frænka hans ein vildi fá að koma með sína til að hann gæti párað í hana líka, en það varð ekki af framkvæmdum hjá henni."

Banvænn ættarsjúkdómur

"Við Alfreð maðurinn minn byrjuðum að búa á Óðinsgötu 4 og þar er Flóki fæddur í litlu þakherbergi á fjórðu hæð. Lengst af bjuggum við Alfreð hins vegar á Bárugötu 18 þar sem tengdafaðir minn hafði búið. Alfreð maðurinn minn var frábær heimilisfaðir. Hann starfaði sem verkstjóri hjá Sameinaða gufuskipafélaginu þar sem faðir hans vann og tók við af honum þegar hann lést. Systkini Alfreðs vildu að við fengjum hús tengdaföður míns þegar hann var allur. Ingibjörg dóttir mín fylgdi mér ekki þangað, hún vildi vera kyrr hjá mömmu. Yngsta barn mitt var dóttir sem heitir Guðlaug eftir ömmu sinni. Hún og Flóki fengu bæði blöðrunýru og faðir þeirra einnig. Þessi sjúkdómur var í föðurætt Alfreðs. Karl faðir hans og mörg föðursystkini fóru úr þessum sjúkdómi. Maðurinn minn og Flóki dóu báðir af hans völdum en Gulla dóttir mín lamaðist til hálfs á fullorðinsárum."

Dvergurinn Búri

"Ég hef eins og mamma haft áhuga á dulrænum efnum, fór stundum í andaglas og þess háttar. Ég get ekki neitað því að sumt sem fyrir mig hefur borið er dálítið skrítið. Það býr t.d. hjá mér dvergur í íbúðinni minni í Hamraborg. Ég kalla hann Búra. Það var skringilegt hvernig ég kynntist honum. Fyrst þegar ég varð vör við hann hafði ég aðeins búið í þessari íbúð í tvo daga. Þá vildi dótturdóttir mín og maður hennar endilega bjóða mér út að borða en ég vildi það ekki svo þau komu með hátíðarmatinn til mín. Þau komu með lundir og þrjár kartöflur með, stórar og góðar, og svo fóru þau. Ég ætlaði að hita lundirnar í potti með sósu sem þau komu líka með. Ég skar kjötið í þrjá parta en þá hringdi síminn. Þegar ég kom aftur var einn kjötbitinn farinn. Nú - ég varð hissa. "Ég át hann ábyggilega ekki," tautaði ég. Hvernig sem ég gáði fann ég ekki kjötbitann. Aftur hringdi síminn og ég stökk til að svara. Þegar ég kom aftur þá vantar eina kartölfuna. "Ne-ei - kartölfur ét ég ekki eintómar, kemur ekki til mála." Ég setti svo það sem eftir var í sósuna og borðaði. Um nóttina, undir morgun, þá komst ég í mjög einkennilegt ástand. Ég var ekki vakandi og ekki sofandi. Þá fannst mér koma til mín pínulítill maður, hann náði mér svo sem upp að hné. "Hvað ertu þú að gera hér?" sagði ég. "Ég á heima hér," sagði hann nokkuð hvass á brún. "Ég á heima hér,"svaraði ég. "Ég var hér á undan þér," svaraði hann. Hann hafði borðað kjötbitann og kartöfluna. Um þetta og fleira ræddum við saman nokkra stund. Meðal annars barst í tal hundur sem dóttir mín átti. Hann kom jafnan á miklu stökki inn á stofugólf og stansaði þar og glápti um allt. Nú sagði Búri mér að hundurinn væri alltaf á eftir sér. "Mér finnst gaman að sjá hver er að koma þegar dyrabjöllunni er hringt," bætir hann við. "Heyrðu Búri minn, þú skalt hoppa upp á skápinn í forstofunni þegar ég opna og standa uppi á honum, þá nær hundurinn þér ekki." Svo veit ég ekki meir fyrr en dyrabjallan hringir skömmu síðar og hundurinn kemur inn með dóttur minni. Hann ætlaði að stökkva inn í stofu eins og hann var vanur en hætti snögglega við, setti fæturnar upp á skápinn og horfði upp á hann langa stund. Dóttir mín átti lítið sjal og derhúfu. Hún sagðist ekki vita hvað hún ætti að gera við þetta. "Gefðu mér þetta handa honum Búra, þetta passar alveg á hann," segi ég. Ég tók svo sjalið og húfuna og fer með það heim. Skömmu síðar kom barnabarnabarn mitt og vildi fá húfuna. Mamma hans hélt að það gerði ekki til þótt strákurinn fengi húfuna. Strákurinn var varla kominn út þegar hann datt hrottalega, það lá við að hann hálsbrotnaði, hann varð að vera með strekk. Kolsvartur mökkur kom út úr bíl móður hans og hún fór með hann stöð af stöð en enginn gat sagt henni hvað þetta væri. "Nú skuluð þið skila sjalinu og húfunni aftur," sagði ég við þau. Þau gerðu það og strákurinn varð frískur daginn eftir og mökkurinn hvarf úr bílnum eins og skot. Að þessu hef ég mörg vitni. Búri býr enn hjá mér en hann hefur stöku sinnum fylgt mér upp á spítala þegar ég þarf að fara þangað. Ég hef séð hann þar stöku morgna, þegar ég hef þessa einkennilegu sjón."

Kjarval og Flóki voru vinir

Skyldi Flóki hafa trúað á svona yfirskilvitlega hluti? "Já, honum fannst gaman að Búra og tiltækjum hans," svarar Guðrún. "Flóki var svo sérstakur drengur að enginn getur trúað hvað ég sakna hans. Við trúðum hvort öðru fyrir öllu sem máli skipti. Ég hjálpaði honum þegar hann hélt sýningar, var í miðasölunni m.a. Kjarval var boðið á eina slíka sýningu. Vinur minn einn kom og lét mig vita að Kjarval væri að koma á sýninguna. Hann hafði heyrt hann segja við kunninga sinn fyrir utan: "Ég er að fara að sjá stálkjaftinn!" Þegar hann kom inn vildi hann endilega borga en ég sagði að hann væri boðinn. Svo fór hann að skoða myndirnar og gekk allt í kring í Listamannaskálanum þar til hann staldraði við eina myndina og sagði: "Þetta er sko gillígott!" með mikill hrifningu. Síðan bauð hann Flóka heim til sín upp á sýrudrykk - þeir voru vinir eftir það."

Guðrún Nielsen hefur unnið mikið við að smíða og tálga ýmsa gripi. "Ég á heilt herbergi af gripum á Safnasafninu fyrir norðan," segir hún þegar ég spyr hana um störf hennar. "Ég hef selt mikið af þessum gripum, þeir voru beinlínis rifnir út úr höndunum á mér, einkum af útlendingum. Ég teiknaði á kubba, sagaði út og tálgaði mannamyndir og fleira. Ég bjó t.d. til mynd af séra Árna gamla Þórarinssyni, sem ég hef ekki tímt að láta frá mér. Ég fór að tálga eftir að við Alfreð fluttum á Bárugötuna. Þar hafði ég svo mikið pláss. Þá var Flóki orðinn nokkuð stálpaður. Hann var afar hrifinn af myndunum mínum og ég af myndum hans. Við vorum hrifin af verkum hvort annars. Ég hef ekki unnið við annað en þetta og heimilisstörfin. Ekki heldur eftir að maðurinn minn dó. Faðir minn var vel stæður og hjálpaði mér og eftir hann fékk ég talsverðan arf. Ég keypti mér m.a. stóra villu við Hlíðarveginn. Þar bjó Flóki hjá mér um tíma með sinni dönsku konu, þau áttu saman einn son. Mér fannst mjög gaman að fá að hafa þau hjá mér. Dætur mínar bjuggu líka nálægt mér með börnin sín. Eftir að Flóki var skilinn við Annette og fluttur burt þá kom hann vikulega til mín og fékk hjá mér kjötsúpu, líka eftir að ég flutti í Hamraborgina. Svo kom hann eitt sinn sem oftar og borðar en nokkru síðar hringdi stúlka sem hann bjó þá með og sagði mér að Flóki hefði skyndilega orðið mikið veikur. Ég fór strax upp á spítala en honum þyngdi svo ört að hann var orðinn meðvitundarlaus þegar ég kom. Ég gat því ekki kvatt hann - aðeins verið hjá honum þegar hann dó."

Guðrún Nielsen

Alfreð Flóki við eitt verka sinna

Unglingurinn Alfreð Flóki

Útskurðarmyndir eftir Guðrúnu Nielsen



Móðir og sonur ræða málin

Flóki virðir fyrir sér konumynd sem hann hafði þá nýlega lokið við.