[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Stundum er sagt að ekkert sé nýtt undir sólinni og allir hlutir hafi verið margsagðir. Samkvæmt því er tilgangslaust að opna munninn eða stinga niður penna, ekkert nýtt eða frumlegt mun heyrast eða sjást.

Stundum er sagt að ekkert sé nýtt undir sólinni og allir hlutir hafi verið margsagðir. Samkvæmt því er tilgangslaust að opna munninn eða stinga niður penna, ekkert nýtt eða frumlegt mun heyrast eða sjást.

Andstætt sjónarmið er að ekki skipti máli hvort efnið sé endurunnið, aðalatriðið er hvernig það er unnið hverju sinni og hvort sá er talar eða skrifar nær að tengja efnið við samtíð sína og umhverfi. Listræn sköpun spretti úr slíkum jarðvegi, hún verði ekki til af engu heldur af því sem fyrir er með einum eða öðrum hætti. Í fyrra sjónarmiðinu felst uppgjöf, yfirlýsing um tilgangsleysi þess að hafast nokkuð að og í því síðara er fólginn skapandi kraftur því einu má gilda þótt allt hafi verið sagt og gert ótal sinnum, "ég ætla samt að gera það og á minn hátt".

Oftast má hvort eð er reikna með því að fæstir séu svo vel að sér að geta umsvifalaust bent á hvar og hvenær einhver sagði eða gerði þetta áður; líklegt er að flestir séu að heyra og sjá verkið í fyrsta sinn, algjörlega óvitandi um vegferð þess í gegnum aldirnar í mismunandi útfærslum.

"Til að vita hvort grauturinn er góður verður að borða hann," sagði Bertolt Brecht, einn mesti rummungur 20. aldarinnar í leikbókmenntum, en hann nýtti sér allt sem honum datt í hug, bæði til hægri og vinstri, og vann úr því eins og honum sýndist, skapaði úrvalsgóð leikrit úr sumu og vann annað uppá nýtt svo fæstir gátu bent á upprunann. Hann var líka sagður hafa mjólkað samstarfsmenn sína af hugmyndum og gert þær að sínum. Vafalaust var þetta allt saman orðum aukið. Með þessu háttalagi sínu hafði Brecht þó meiri áhrif á vestrænt leikhús á 20. öld en flestir aðrir. Enn er þó deilt um í hverju hugmyndir Brechts voru fólgnar og færist gjarnan helgisvipur yfir fólk þegar reynt er útskýra í hverju hinn frægi Verfremmdungseffekt er fólginn og hvað Brecht hafi nú átt við með epísku leikhúsi. Í hugum margra er leikhúskenning Brechts ávísun á leiðindi, boðskapsleikhús þar sem messað er yfir áhorfandanum, leikararnir lifa sig ekki almennilega inn í hlutverkin heldur eru sífellt að koma með athugasemdir um persónur sínar, þeir ganga fram á sviðsbrúnina og segja eitthvað við áhorfendur um leikritið. Ótrúlega leiðinlegt og þurrt alltsaman þar sem áhorfandinn má ekki lifa sig í inn í leikritið, heldur verður að halda vöku sinni og vera gagnrýninn á aðstæður og persónur. Svo eru sungin ómelódísk lög inn á milli meðan skipt er um sviðsmynd. Svona sýningar hefur maður séð og þær sagðar vera byggðar á leikhúskenningum Brechts og maður hugsar sig um tvisvar áður en keyptur er miði á annað Brechtleikrit. Nema einhverjir aðrir snillingar fari um þau höndum og geri úr þeim þá skemmtan sem í þeim býr. Sumir hafa aldrei viljað unna Brecht þess að vera skemmtilegur og alltaf eignað það öðrum þegar kreistur hefur verið dropi af gleði úr leikritum hans. "Bráðskemmtileg útgáfa af þessu þunglamalega verki," var umsögn eins gagnrýnanda um sýninguna á Kákasíska krítarhringnum í Þjóðleikhúsinu í hitteðfyrra.

Má maður þá heldur biðja um innihaldslausan, algjörlega tilgangslausan farsa sem settur er upp í þeim einum tilgangi að græða á honum. Markaðsleikhús í sinni tærustu mynd. Þar er þó að minnsta kosti hægt að hlæja. "Ef hann sé fyndinn."

Vandi leikhússins er fyrst og fremst fólginn í því að hvorki leikhúsið né áhorfendur hafa hugmynd um hvað þar á að fara fram," sagði Brecht. "Þegar fólk kaupir miða á íþróttakappleik veit það nákvæmlega hvað til stendur og það er nákvæmlega það sem áhorfandinn sér þegar hann er sestur. Þrautþjálfaða leikmenn sem beita kunnáttu sinni og hæfileikum til hins ýtrasta, fullir ábyrgðar yfir því hlutverki sem þeim hefur verið falið en gera það á þann hátt að engu er líkara en þeir séu eingöngu að þessu sjálfum sér til ánægju. Í samanburði við þetta skortir verulega á sjálfsmynd leikhússins," sagði Bertolt Brecht í grein um leikhús á því herrans ári 1922. Röksemd hans er sú að fólk fari sér til ánægju á íþróttakappleik og njóti hans til hins ýtrasta þótt engum einasta leikmanni stökkvi bros allan tímann og tekist sé á af dauðans alvöru. Í knattspyrnuleik er enginn að reyna að vera fyndinn þótt allir á áhorfendapöllunum skemmti sér konunglega.

Ég sé ekkert sem hindrar leikhúsið í því að koma sér upp "íþrótt". Ef einhverjum dytti í hug að nýta leikhúsbyggingarnar til þess að sýna leikhúskappleiki þá væri kannski von til þess að það hefði einhverja merkingu fyrir samtímafólk sem vinnur sér inn samtímapeninga og borðar samtímakjöt.

Nú mótmælir eflaust einhver og bendir á að til sé fólk sem ekki vilji horfa á "íþróttir" í leikhúsinu. En við höfum ekkert í höndunum um hvað áhorfendur leikhúsanna vilja yfirhöfuð sjá. Ekki skyldi túlka tregðu fólks við að gefa eftir föstu frumsýningarmiðana sem það erfði eftir ömmu sína sem tákn um að það vilji bara sjá eitthvað "gamalt og gott".

Það er alltaf verið að segja að ekki megi bara sýna það sem fólkið vill. En ég hef þá trú að listamaður sem er í einhverjum tengslum við umhverfi sitt geti ekki skapað neitt af viti nema hann hafi örlítinn meðvind. Og það verður að vera vindur dagsins í dag, ekki vindur gærdagsins og þaðan af síður vindur morgundagsins. Það er hægt að nýta vindinn eins og hverjum og einum sýnist, það er jafnvel hægt að sigla á móti vindinum ef menn vilja það; hið eina sem ekki er hægt er að sigla í logni eða nýta sér vind morgundagsins," sagði Brecht og bætti því svo við að leikhús sem ekki næði sambandi við almenning væri merkingarlaust. "Ástæða þess að leikhúsið nær engu sambandi við almenning er að það veit ekki til hvers er ætlast af því. Það getur ekki lengur gert það sem einu sinni var ætlast til og ef það gæti gert það þá myndi það ekki vilja það. Lítið bara á þessi glæsilegu leikhús með sinn flókna sviðsbúnað og dýru ljósagræjur, fallegu innréttingar, endalausa þörf fyrir peninga og viðamiklu sýningar sem þar fara fram. Í engu af þessu er fólginn snefill af skemmtun. Ekkert af leikhúsunum okkar gæti boðið efnilegum rithöfundi inn fyrir sínar dyr, sýnt honum hvað þar fer fram og gert sér vonir um að hann fyllist löngun til að skrifa leikrit. Hann finnur um leið að það er ekkert gaman að þessu. Hann fær engan vind í seglin sín. Það er enginn "kappleikur" til staðar.

Tökum leikarana sem dæmi. Ég ætla ekki halda því fram að leikararnir okkar séu neitt síðri en leikarar fyrri tíma, en ég efast samt um að nokkurn tíma hafi verið hópur listamanna sem er jafnútjaskaður, misnotaður, skelfingu lostinn og fullur uppgerðarkæti eins og leikararnir okkar." Við getum auðvitað huggað okkur við að Brecht var að lýsa leikhúsi í Þýskalandi á þriðja áratug tuttugustu aldarinnar. Okkar leikhús hér á Íslandi í byrjun þeirrar 21. er auðvitað löngu búið að staðfesta hlutverk sitt og tengsl sín við almenning. Það sýna vinsældirnar, aðsóknin og allt hvað heitir.

Brecht gat auðvitað ekki staðist mátið að taka upp hanskann fyrir sjálfan sig og segja að þegar spjótunum væri beint að leikhúsunum leituðu allir að sameiginlegum blóraböggli.

""Við fáum svo léleg leikrit," er viðkvæðið. En ég segi á móti að svo framarlega sem það er einhver ánægja fólgin í að skrifa leikrit hlýtur það að vera betra en leikhúsið sem setur það upp og áhorfendurnir sem koma að sjá það. Leikritin verða öll óþekkjanleg eftir að þau hafa farið í gegnum hakkavél leikhússins," sagði Brecht þegar hann var 23 ára gamall, aðeins 8 dögum áður en fyrsta leikrit hans, Baal, var frumsýnt í Berlín. Ætli hann hafi ekki bara verið dálítið spenntur svona rétt fyrir premíer, strákurinn? En þessi fyrsta stefnuræða hins unga eldhuga var þó fyrirboði um það sem síðar átti eftir að verða. Eldmóðurinn varð að kenningu og kenningin varð að verklagi. Sem ennþá er tekist á um. Geri aðrir betur.

Hávar Sigurjónsson havar@mbl.is