Rannsóknir hafa leitt í ljós að 50 til 90% kvenna í vændi hafi orðið fyrir kynferðislegri misnotkun fyrir 16 ára aldur. Einnig er misnotkun á vímuefnum algeng.
Rannsóknir hafa leitt í ljós að 50 til 90% kvenna í vændi hafi orðið fyrir kynferðislegri misnotkun fyrir 16 ára aldur. Einnig er misnotkun á vímuefnum algeng.
Skýrsla dómsmálaráðherra um vændi á Íslandi hefur vakið verðskuldaða athygli í þjóðfélaginu upp á síðkastið. Anna G. Ólafsdóttir velti fyrir sér lagarammanum, skýrslunni, sönnunarvandanum og hinu félagslega umhverfi.

Ný skýrsla Rannsóknar & greiningar fyrir dómsmálaráðherra um vændi á Íslandi og félagslegt umhverfi þess hefur vakið upp ýmsar áleitnar spurningar og jafnvel furðu víðsvegar í þjóðfélaginu. Miðað við skort á faglegri umræðu er heldur ekki að undra að stór hluti almennings hafi ekki áttað sig á því að vændi færi fram á Íslandi. Önnur ástæða fyrir því kann að vera að telja má á fingrum annarrar handar handar hversu oft rannsóknir á brotum gegn greinum um vændi í almennum hegningarlögum hafa leitt til málshöfðunar í dómskerfinu. Í framhaldi af útkomu skýrslunnar er ekki óhugsandi að sá veruleiki eigi eftir að breytast, a.m.k. hafa líkur verið leiddar að því að með almennari umræðu og lagabreytingu, þar sem ekki verði lengur bannað að leggja stund á vændi sér til framfærslu, reynist lögreglunni auðveldara að ná til svokallaðra þriðju aðila - þeirra sem hagnýta sér vændi annarra.

Skorður lagðar við vændi

Í núgildandi hegningarlögum er hvergi lagt afdráttarlaust bann við vændi. Aftur á móti eru í tveimur greinum lagðar ákveðnar skorður við starfseminni. Meginlagaramminn er falinn í 206. greininni og skipt upp í fimm málsgreinar. Fyrst er tekið fram að ólöglegt sé að stunda vændi sér til framfærslu og geti refsing numið allt að 2 ára fangelsi. Með ákvæðinu skera Íslendingar sig frá hinum Norðurlandaþjóðunum að því leyti að hvergi er lengur að finna viðlíka ákvæði í lagabálkum þeirra og verður komið að því síðar í greininni.

Eftir lestur skýrslu Rannsóknar & greiningar um vændi á Íslandi blandast engum hugur um að vændi er stundað í hinum ýmsu myndum á Íslandi. Ekki þarf heldur að orðlengja að allnokkur hópur Íslendinga stundar vændi sér til framfærslu og gerist þar af leiðandi brotlegur við fyrrnefnt ákvæði almennra hegningarlaga. Hvað hópurinn er stór er erfitt að meta því vændi fer leynt og er t.a.m. stundað af ákveðnum hópi í heimahúsum. Engu að síður er vert að vekja sérstaka athygli á einum hópi eins og reyndar gert er í skýrslunni. Fram kemur að nokkuð sé um að unglingar, allt frá 13 ára aldri, selji líkama sinn í skiptum fyrir húsaskjól, mat, vímuefni, peninga og annað, þ.e. sér til framfærslu. Vændi unglinga í vímuefnavanda hefur verið kallað nauðarvændi eða "survival sex" og er bæði stundað af stelpum og strákum þó stelpur séu í meirihluta. Strákarnir leiðast frekar út í afbrot eða sölu og dreifingu vímuefna til að fjármagna neyslu sína.

Þriðju aðilar varir um sig

Í annarri málsgrein 206. greinarinnar segir að hver sá sem hafi atvinnu eða viðurværi sitt af lauslæti annarra skuli sæta fangelsi allt að 4 árum, þ.e. svokallaður 3. aðili má ekki hagnast af vændi annarra. Í skýrslunni eru mýmörg dæmi um brot á ákvæðinu, t.d. í tengslum við svokallað kærastavændi, fylgdarþjónustur og vændi í vændishúsum og á nektardansstöðum. Í samtali við stúlku, sem vann á vændishúsi, kemur fram að vændissalar gera sér grein fyrir laganna bókstaf og eru varir um sig. Stúlkan segir að vændissalinn hafi verið ótrúlega útsmoginn. "Á Íslandi er náttúrlega ólöglegt að vera þriðji aðili. Hún passaði alltaf upp á það að kúnnarnir létu hana aldrei hafa peninga. Peningaviðskiptin voru gerð fyrir framan hana en aldrei þannig að hún fengi þá í hendurnar, svona var hún útsmogin. Ég fattaði það ekki þá, en ef þeir réttu henni peninginn þá sagði hún bara: "Hvað ég? Þú átt ekki að borga mér, þú átt að borga henni." Þannig að ekkert vitni var að því að hún hefði tekið peningana. Ef þetta fór fram heima hjá henni þá tók hún helminginn af peningunum. Ef ég var send út í bæ, sem var mjög algengt líka, þá fékk hún einn þriðja. Þá átti ég bara að koma við hjá henni og láta hana fá peninginn. En hún passaði alltaf að enginn yrði vitni að því." (Vændi á Íslandi bls. 47-48).

Ungar stúlkur "kynlífsþrælar"

Í þriðju málsgrein 206. greinar almennra hegningarlaga er tekið fram að sömu viðurlög séu við því að ginna, hvetja eða aðstoða ungmenni, yngri en 18 ára, til þess að hafa viðurværi sitt af lauslæti. Í skýrslunni segist sérfræðingur frá Barnaverndarstofu vita um stráka sem séu "dílerar" (vímuefnasalar). Þeir nái í stelpur í grunnskólum, verði kærastar þeirra í einhvern ákveðinn tíma og útvegi þeim vímuefni. Í framhaldi af því selji þeir stúlkurnar öðrum.

Dæmin eru fleiri og hægt að nefna að viðmælandi innan lögreglunnar segist þekkja dæmi um að menn sem selji vímuefni eða stundi annað ólöglegt athæfi næli sér í ungar stúlkur. "Þær geta orðið eins konar kynlífsþrælar þeirra sem þær eru hjá. Það fylgir bara," er haft eftir honum í skýrslunni.

Í fjórðu málsgrein er tekið fram að sömu viðurlög séu við því að stuðla að því að nokkur maður flytji úr landi eða til landsins í því skyni að hann hafi viðurværi sitt af lauslæti ef viðkomandi er yngri en 21 árs eða honum er ókunnugt um þennan tilgang fararinnar. Í skýrslunni kemur fram að svokallaðir "nektardansarar" séu fluttir til landsins til að stunda vændi. Hins vegar kemur ekki fram hvort ástæða sé til að ætla að konurnar séu undir 21 árs aldri eða viti ekki um tilgang fararinnar. Athygli vekur að erlendar umboðsskrifstofur virðast bjóða upp á mismunandi gerðir af "nektardönsurum".

"Ef þú ætlar til dæmis að flytja inn nektardansara til Íslands frá Eystrasaltslöndunum þá ertu spurður af umboðsskrifstofunni þar hvort að þú viljir venjulegar stelpur eða XXX stelpur," segir segir heimildarmaður af nektardansstað í Reykjavík. "En XXX þýðir SEX. Um 90% þeirra stelpna sem koma frá þessum löndum hafa verið eða eru í vændi. Sumar eru bara fluttar inn til Íslands sem "pjúra" vændiskonur. Kunna ekki einu sinni að dansa. Eigendur staðanna standa að þessu. Það er ekkert farið leynt með það að það sé vændi þarna. Það vita allir sem til þess þekkja" (Vændi á Íslandi, bls. 52).

Í fimmtu og síðustu málsgreininni segir að hver sá sem stuðli að því með ginningum, hvatningum eða milligöngu að aðrir hafi holdlegt samræði eða önnur kynferðismök gegn greiðslu eða geri sér lauslæti annarra að tekjulind, svo sem með útleigu húsnæðis eða öðru, skuli sæta fangelsi allt að 4 árum en sektum eða fangelsi allt að 1 ári ef málsbætur eru fyrir hendi. Vart þarf að hafa fleiri orð um að fjölmörg dæmi eru um brot á þessari málsgrein í skýrslunni. Hið sama virðist eiga við um brot á húsaleigulögum því þar segir að leigusala sé heimilt að rifta húsaleigusamningi ef leigjandi brjóti gegn landslögum og hlýtur vændi að heyra þar undir.

Gróft barnavændi

Í fyrstu málsgrein 202. greinar hegningarlaga er sérstaklega kveðið á um að hver sá sem hafi samræði eða önnur kynferðismök við barn, yngra en 14 ára, skuli sæta fangelsi allt að 12 árum. Önnur kynferðisleg áreitni varði fangelsi allt að 4 árum. Aftur á móti vekur athygli að kaupandi kynlífsþjónustu af 14 til 16 ára ungmennum (hafa ber í huga að lögin voru sett áður en sjálfræðisaldur var hækkaður upp í 18 ár) ber ekki refsiábyrgð ef hann brýtur ekki gegn annarri málsgrein laganna, þ.e. beitir ekki blekkingum, gjöfum eða á annan hátt tælir ungmennin til samræðis eða annarra kynferðismaka. Refsing við broti á ákvæðinu getur numið allt að 4 ára fangelsisvist. Minna má á áðurnefnda þriðju málsgrein 206. greinarinnar þar sem lögð er refsing við því að ginna, hvetja eða aðstoða ungmenni yngri en 18 ára til að hafa viðurværi sitt af lauslæti.

Hræðileg dæmi eru um kynferðislega misnotkun barna og hreint barnavændi í skýrslunni um vændi á Íslandi og nægir þar að grípa niður í reynslusögu ungrar konu. "Minn ofbeldismaður er fyrst og fremst faðir minn. Hann var kynferðislega stórbrenglaður og sótti í stúlkubörn. Hann átti þá forsögu að hafa verið dæmdur fyrir að leita á unga stúlku áður en hann kynntist mömmu. Hann byrjaði að misnota mig kynferðislega þegar ég var 5 ára gömul. Frá 8 ára aldri var um fullt samræði að ræða, það er kynmök. Ég held að ég fari ekki nánar út í það. Frá 7 ára aldri selur hann öðrum mönnum aðgang að mér kynferðislega fyrir fíkniefni" (Vændi á Íslandi bls. 64).

Íslendingar skera sig úr

Dómsmálaráðherra lagði fram á Alþingi skýrslu um samanburð á lagaumhverfi á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndunum varðandi löggjöf og eftirlit með klámi, vændi o.fl. fyrir síðustu jól. Svala Ólafsdóttir lögfræðingur, höfundur skýrslunnar, sagði í samtali við Morgunblaðið að samanburðurinn hefði m.a. leitt í ljós að einungis á Íslandi væri lögð refsing við því að stunda vændi sér til framfærslu. Hinar Norðurlandaþjóðirnar hefðu afnumið sambærileg ákvæði úr lögum sínum á síðustu árum, t.d. Danir árið 1999.

Þegar fram fór endurskoðun löggjafar um kynferðisbrot í hegningarlögunum árið 1992 spunnust miklar umræður innan þingsins um það hvort yfirleitt væri rétt og eðlilegt að refsa mönnum fyrir vændi sér til framfærslu. Allsherjarnefnd klofnaði að lokum í afstöðu sinni. Minnihlutinn vildi ákvæðið út úr lögunum og lagði einkum áherslu á þrennt í röksemdarfærslu sinni. Í fyrsta lagi að vændi til framfærslu væri langoftast stundað af sárri neyð og því væri aðstoð fremur en refsing eðlilegri viðbrögð. Í öðru lagi ynni refsiákvæði gegn því að önnur brot eins og ofbeldisbrot í tengslum við vændi væru kærð til lögreglu þar sem kærandinn væri um leið að koma upp um sjálfan sig. Í þriðja lagi væri ekki eðlilegt að refsa aðeins öðrum aðilanum, þ.e. þeim sem stundaði vændið - ekki kaupandanum. Aðalrök meirihlutans voru að ákvæðið væri til þess fallið að hafa áhrif á almennt siðgæði í landinu - hafa varnaðaráhrif.

Þá leiddi samanburðurinn jafnframt í ljós að á öllum Norðurlöndunum fyrir utan Svíþjóð er ekki refsivert að kaupa vændi. Aftur á móti skera Íslendingar sig úr að því leyti að á hinum Norðurlöndunum hafa verið sett sérstök ákvæði inn í hegningarlög sem leggja refsingu við því að kaupa vændi af börnum yngri en 18 ára. Með ákvæðinu er komið til móts við ákvæði ýmissa alþjóðasáttmála. Íslendingar hafa t.a.m. fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá árinu 1992. Samkvæmt honum skuldbinda aðildarríkin sig til að vernda börn fyrir hvers kyns kynferðislegri misnotkun eða misnotkun í kynferðislegum tilgangi. Þá má nefna aðgerðaráætlun Sameinuðu þjóðanna varðandi sölu á börnum, barnavændi og -klámi frá árinu 1992. Á síðasta ári fullgiltu Íslendingar samþykkt ILO um afnám barnavinnu í sinni verstu mynd. Í samþykktinni á "barnavinna í sinni verstu mynd" við um hvers konar þrælkun eða framkvæmd sem jafna má við þrælkun, notkun barna til vændis, framleiðslu á klámi eða til klámsýninga o.s.frv.

Svala tók fram að Íslendingar væru á svipuðu róli og hinar Norðurlandaþjóðirnar varðandi refsingar við milligöngu og hagnýtingu vændis. "Af löggjöf allra landanna að dæma er hvers kyns milliganga litin alvarlegum augum."

Erfiður sönnunarvandi

Svala fann aðeins fjóra dóma í tengslum við vændi í dómasafni Hæstaréttar og í eftirgrennslan um nýrri mál kom í ljós að afar sjaldan leiða rannsóknir til málshöfðunar. "Ég kannaði ekki sérstaklega hvernig ástandið væri á hinum Norðurlöndunum. Engu að síður tel ég líklegt að ástandið sé svipað enda fylgir málaflokkinum erfiður sönnunarvandi," sagði hún og var í framhaldi af því spurð hvernig hún héldi að gengi að ná til kaupenda vændis í Svíþjóð. "Örugglega illa, enda hafa bæði kaupandi og seljandi slíkrar þjónustu hagsmuni af því að ekki komist upp um athæfið."

Kaup á vændi verði refsiverð

Frumvarpi þriggja þingmanna Vinstri grænna til breytinga á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga hefur verið dreift til þingmanna á yfirstandandi þingi.

Kolbrún Halldórsdóttir, fyrsti flutningsmaður frumvarpsins, sagði að frumvarpið væri lagt fram lítið breytt frá fyrra þingi og myndi væntanlega koma til umræðu fyrir þingslit í vor. Frumvarpið felur í sér þrjár meginbreytingar frá gildandi lögum. Einna mesta athygli hefur vakið að frumvarpið gerir ráð fyrir því að í staðinn fyrir að refsivert verði að ástunda vændi sér til framfærslu verði refsivert að kaupa vændi með líkum hætti og verið hefur í Svíþjóð frá árinu 1998.

Um ákvæðið sagði Kolbrún í samtali við Morgunblaðið að með því opnaðist fólki í vændi leið til að leita sér aðstoðar til að koma lífi sínu á réttan kjöl án þess að þurfa að óttast refsingu. "Sumir hafa haldið því fram að með því að refsa fyrir kaup á vændi væri verið að færa vændi undir yfirborðið. Sú staðhæfing á alls ekki við því starfsemin er eins og stendur undir yfirborðinu og fer varla dýpra," sagði hún. Kolbrún var spurð að því hvort hún hefði vitneskju um hvernig gengið hefði að ná til kaupenda í Svíþjóð. "Fram hefur komið að 12 manns hlutu dóm á grundvelli laganna fyrsta árið og auðvelt er að afla upplýsinga um reynsluna seinni árin. Við þurfum heldur ekki alltaf að ganga á eftir öðrum þjóðum og getum auðveldlega fylkt okkur í framvarðasveitina með Svíum. Meðferðaraðilar hafa mælt með löggjöfinni og full ástæða er auðvitað til að láta reyna á að draga kaupendur þjónstunnar til ábyrgðar."

Önnur meginbreytingin snýst um flutning fólks til og frá landinu í því skyni að það taki þátt í hvers kyns klámiðnaði. Gildandi lög gera ráð fyrir því, eins og komið hefur fram, að þess konar flutningur sé löglegur ef fólk er yfir 21 aldri og hefur veitt samþykki sitt. Frumvarpið felur í sér mun strangara ákvæði, því blátt bann er lagt við því að stuðla að því að fólk sé flutt úr landi eða til landsins í því skyni að það taki þátt í hvers kyns klám- eða kynlífsiðnaði hvort sem viðkomandi sé kunnugt um þennan tilgang fararinnar eða ekki og hvort sem samþykki viðkomandi liggur fyrir eða ekki. "Gildandi lög ná alls ekki nægilega langt," segir Kolbrún í þessu sambandi, "því slíkt samþykki kann að hafa verið þvingað fram á einhvern hátt eða fólk alls ekki verið í ástandi til þess að taka ákvarðanir um sína eigin hagi. Enginn þarf að segja mér að uppdópuð kínversk stúlka hafi verið í ástandi til að taka ákvörðun um að láta flytja sig í vændishús í Bandaríkjunum," bætti hún við og vísaði þar til nýlegra frétta af meintu "mansali" um Keflavíkurflugvöll.

Að síðustu skal tekið fram að frumvarpið gerir ráð fyrir að hver sá sem bjóði upp á kynferðislegar nektarsýningar og hafi þar með nekt annarra sér að féþúfu og til sölu skuli sæta allt að 4 ára fangelsi. Sömu refsingu varði að skipuleggja og reka kerfisbundna klámþjónustu gegnum síma og tölvu. Hvorugt hið síðastnefnda er sérstaklega tekið fram í gildandi lögum.

Styður vitneskju lögreglu

Karl Steinar Valsson, aðstoðaryfirlögregluþjónn, sagði að skýrslan um vændi á Íslandi hefði ekki komið á óvart. Miklu fremur stutt við vitneskju lögreglunnar um eðli starfseminnar hér á landi. "Hins vegar er erfitt að komast að því hvert raunverulegt umfang vændis er en sé litið til upplýsinga lögreglu er það ekki umtalsvert. Engu að síður er vert að hafa í huga hvers konar leynd hvílir yfir starfseminni. Venjulega leitar brotaþoli til lögreglu. Lagaumgjörðin veldur því að fólk í vændi leitar sjaldnast eftir aðstoð lögreglunnar, þ.e. af ótta við refsingu," sagði hann og vísaði þar til þess að lögum samkvæmt er refsivert að stunda vændi sér til framfærslu. "Fólk í vændi leitar fremur aðstoðar hjá Kvennaathvarfi og Stígamótum. Vegna eðlis starfseminnar leita kaupendur heldur ekki til lögreglu. Lögreglan byggir því nær eingöngu á upplýsingum frá almennum borgurum. Samt er ekki einfalt að setja upp lögregluaðgerð til komast að því hvort ólöglegt vændi er stundað á ákveðnum stað eða ekki, enda vill yfirleitt hvorugur aðilinn segja frá. Fyrir utan að vændi án þriðja aðila er aðeins refisvert ef um er að ræða vændi til framfærslu."

Karl Steinar sagðist fagna því að skýrslan yrði til að vekja upp umræðu um eðli vandans í þjóðfélaginu. "Ég tel að fyrstu viðbrögð ráðuneytisins eftir skýrsluna, þ.e. að setja saman hóp sem skoðar vandamálið heildrænt og kannar hvaða leiða gripið hefur verið til á Norðurlöndunum í þessu sambandi, séu mjög skynsamlegar. Lögreglan mun eiga fulltrúa í því starfi þannig að þau sjónarmið verða í umræðunni," sagði hann og var spurður að því hvort hann sæi fyrir sér að ákveðin lagabreyting myndi auðveld baráttu lögreglunnar gegn vændi. "Væntanlega yrði auðveldara að ráðast gegn vandanum ef ekki yrði lengur refsivert fyrir einstaklinga að ástunda vændi sér til framfærslu. Annars höfum við mestan áhuga á því að ná til svokallaðra þriðju aðila, þ.e. þeirra sem hafa atvinnu af vændi annarra. Með almennari umræðu gæti náðst betri árangur á því sviði."

Aðstoð verði aðgengilegri

Áhyggjur manna af vændi hafa vaxið í tengslum við uppgang svokallaðrar kynlífsvæðingar á Íslandi á allra síðustu árum.

"Kynlífsvæðing er hluti af ákveðinni þróun," segir Aðalbjörg Traustadóttir, hjá Félagsþjónustunni í Reykjavík. "Aðalástæðurnar eru væntanlega af tvennum toga. Annars vegar er Reykjavík orðin stórborg með helstu einkennum stórborgarmenningar. Hins vegar höfum við ekki farið varhluta af hinni svokölluðu alþjóðavæðingu, þ.e. því að heimurinn er í senn að minnka og leiðir milli landa að verða opnari. Hvort tveggja virðist hafa ýtt undir kynlífsvæðinguna. Hvers vegna þessi iðnaður þrífst jafnvel og raun ber vitni er auðvitað önnur spurning. Ætli nærtækasta svarið felist ekki í því að nægir neytendur séu fyrir hendi. Starfsemin skilar því peningalegum hagnaði og vindur upp á sig eins og raunin hefur líka orðið um svokallað "mansal", þ.e. verslun með konur og börn á milli landa."

Aðalbjörg segir að afleiðingarnar af því að konur séu skilgreindar sem söluvara úti í samfélaginu séu margvíslegar, bæði af andlegum og líkamlegum toga fyrir konurnar sjálfar svo og óæskileg huglæg áhrif og alveg sérstaklega á börn. "Neikvæð félagsmótun vinnur gegn jákvæðum ímyndum og hugmyndum um jafnrétti kynjanna. Sterkar fyrirmyndir geta auðvitað dregið úr áhrifunum með umræðum inni á heimilunum. Veikari fyrirmyndir eiga erfiðara með að vinna gegn neikvæðu áhrifunum."

Aðalbjörg segir að ekki hafi verið leitað beint til Félagsþjónustunnar vegna vændis "Hins vegar hefur komið fyrir að grunur hefur vaknað um að vændi hafi verið stundað í tengslum við annars konar vanda. Dæmi eru um að grunur hafi vaknað um að ungmenni hafi stundað vændi í tengslum við eiturlyfjaneyslu og jafnvel húsnæðisvanda. Annars skilgreina ungmennin athæfið sjaldnast sem vændi heldur leið til að ná sér í fíkniefni eða koma til móts við aðrar þarfir. Við höfum komið til móts við þennan hóp með því að bjóða upp á stuðning, m.a. í kjölfar vímuefnameðferðar og er bæði boðið upp á stuðning innan Félagsþjónustunnar og hjálp við að leita aðstoðar annars staðar í kerfinu," sagði hún og tók fram að um afar fá dæmi um grun um vændi væri að ræða. "Hvað úrbætur varðar virðist nærtækast að reyna að stuðla enn frekar að því að gera aðstoðina aðgengilegri eins og reyndar unnið hefur verið að almennt innan Félagsþjónustunnar."

Aðalbjörg sagðist ekki hafa velt lagarammanum sérstaklega fyrir sér. "Þó finnst mér eðlilegt að ef gert er ráð fyrir því að sala á vændi sé refsiverð að kaup á vændi séu refsiverð með sama hætti. Hvort vændi sé hins vegar almennt refsivert er auðvitað löggjafans að dæma um."