Á meðan allt leikur í lyndi: Júlíus hjálpar mæðgunum.
Á meðan allt leikur í lyndi: Júlíus hjálpar mæðgunum.
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
"Íslenski draumurinn kom eins og upp úr þurru; enginn vissi í rauninni hver ég var og bjóst þess vegna ekki við neinu," segir Róbert Douglas. Viðtökur frumraunarinnar valda hins vegar því að miklar væntingar liggja í loftinu varðandi nýju myndina hans, Maður eins og ég, sem frumsýnd verður á föstudag. Í samtali við Árna Þórarinsson segir hinn ungi kvikmyndaleikstjóri frá vonum og væntingum.

MAÐUR eins og hann gerir sér "engar væntingar"." Eða þannig svarar Júlíus Valsson, starfsmaður Íslandspósts, spurningu stúlkunnar sem hann langar til að komast á séns með gegnum stefnumótaþáttinn Djúpa laugin í upphafi bíómyndarinnar Maður eins og ég. Spurningin var einmitt um hvaða væntingar hann gerði til konu sem hann langar að komast á séns með. Júlíus fær ekki sénsinn og reynir að telja sjálfum sér og öðrum trú um að ástæðan sé sú að stúlkan varð að velja blindandi.

En auðvitað gerir Júlíus Valsson sér væntingar. Hann vill ekki aðeins komast á séns heldur verða ástfanginn. Og það verður hann þegar hann tekur að sér að hjálpa einstæðri móður af kínverskum uppruna sem starfar á veitingastaðnum þar sem hann er fastagestur. Sambandið fer vel af stað; hann býður henni meira að segja í rómantískan kvöldverð á Hlöllabátum. En þegar þau flytja saman koma ólíkar væntingar upp á yfirborðið.

Á auðvelt með að verða stressaður

Júlíus Valsson í líki Jóns Gnarr er ekki maður eins og Róbert I. Douglas, leikstjóri og annar handritshöfundur þessarar gamansömu þroskasögu, sem er mitt á milli þjóðfélagslýsingar og þjóðfélagsádeilu. Róbert og félagar hans kalla myndina "rómantíska þroskasögu kvíðasjúklings", en þótt Róbert sé ekki kvíðasjúklingur er hann nett kvíðinn. Hann er fölleitur, viðkvæmnislegur, yfirlætislaus og liggur lágt rómur, tággrannur og hárið tekið að þynnast, en þessi ungi og óskólagengni kvikmyndahöfundur á að baki óvæntasta smell íslenskrar kvikmyndasögu, Íslenska drauminn, sem yfir 40 þúsund manns sóttu sér til ánægju í hitteðfyrra. Einmitt þess vegna er hann kvíðinn. Það er kvíðvænlegt að fylgja slíkri frumraun eftir og reyna að "toppa" hana.

"Ég á auðvelt með að vera stressaður," segir hann og hlær. "En kvíðinn var samt mestur á meðan myndin var í vinnslu; hann er minni núna. Mér fannst auðvelt að gera Íslenska drauminn en allt ferlið við þessa mynd reyndist mér erfitt. Pressan kom ekki utan frá heldur frá sjálfum mér: Mér fannst ég verða að gera betri mynd og bjó mér til ákveðið stress í því sambandi. Íslenski draumurinn kom eins og upp úr þurru; enginn vissi í rauninni hver ég var og bjóst þess vegna ekki við neinu. Það er ekki fyrr en eftir mynd númer tvö sem hægt er að gera kröfur til mín sem kvikmyndagerðarmanns. Íslenski draumurinn var mjög hrá í stíl og formið var heimildarmynd, atriðin spunnin upp úr handritinu og stundum talað um að engu væri líkara en henni hefði ekkert verið leikstýrt. Mig langaði til að fara eins langt frá Draumnum í stíl og sagan leyfir, en hún geymir ekki ósvipaða þjóðfélagsádeilu og ég var með í fyrri myndinni. Kvíðinn fólst í spurningunni um hvort ég sem leikstjóri gæti gert meiri bíómynd í klassísku merkingunni en ekki tilraunaverkefni sem tekst vel. Strax í klippingunni fór kvíðinn á undanhald og ég varð smám saman nokkuð ánægður með mig. Og persónulega finnst mér að tekist hafi að gera betri bíómynd en Íslenski draumurinn er. Ég tel mig hafa sannað ýmislegt fyrir sjálfum mér með henni og lært margt."

Línudansinn

Hvað helst?

"Það var stærra batterí í kringum Maður eins og ég; við höfðum meira umleikis og hún var tekin í tveimur löndum, Íslandi og Kína. Ábyrgðin var meiri og starfsliðið fjölmennara. Ég þurfti að standast meira álag og gæta mín að fara ekki á taugum. Leikstjóri er miðdepill framleiðslunnar, allir hlusta á hann og vilja hjálpa honum; hann gerir myndina en samt eru allir að gera hana saman. Þetta er oft erfiður línudans. Ég fylgdi handriti, sem var nokkuð pottþétt, en ég var lengi vel ekki öruggur um hvort textinn á blaðsíðunum væri að lifna við í tökunum; atriðin þurfa í upptöku að verða betri en handritssíðurnar. Meginvandinn fólst í að meta hverju sinni hvort það væri að heppnast; það gekk vel á æfingum en fyrstu tökudagana var erfitt að koma þeirri tilfinningu í gegn. Í Íslenska draumnum gaf ég leikurum mikið svigrúm til að spinna og leggja inn sínar hugmyndir, en eftir því sem ég varð sjálfsöruggari sem leikstjóri fór ég að draga úr því og fylgja meira eigin sannfæringu og handriti og þá fór allt að ganga betur. Ég hætti að þurfa að hafa allan hópinn með mér allan tímann í sjálfri hugmyndavinnunni þótt ég þyrfti auðvitað að hafa hann með mér að öðru leyti. Maður eins og ég er þannig mun nær handriti en Íslenski draumurinn var."

Innfæddir og innfluttir

Í viðtali við Morgunblaðið fyrir frumsýningu Íslenska draumsins sagði Róbert að hugmyndir og persónur fæddust oftast innra með sér út af einhvers konar pirringi, annaðhvort vegna þess sem væri að gerast í þjóðfélaginu eða í einkalífinu. Út af hvaða pirringi fæddist sagan af Júlíusi Valssyni?

"Ja, karakterinn hefur það gott eins og flestir Íslendingar; honum stendur margt til boða, hann á fjölskyldu, sem styður hann, hann kýs að vera í tíu ára fríi frá menntaskóla og vinna á pósthúsinu. Samt er hann óánægður og veit ekki hvað hann vill. Andstæða hans er innflytjandinn, einstæð móðir frá Kína, sem ekki hefur það eins gott, er hér án fjölskyldubakhjarls, þarf bæði að sjá fyrir sér og fjölskyldu sinni heima fyrir, og skólanám er fjarri því að vera sjálfsagt mál á meðan Júlíus tekur því sem gefnum hlut. Íslendingar hafa í raun yfir litlu að kvarta en kvarta samt ansi mikið og kvarta m.a. yfir útlendingum sem nýta sér það sem landið hefur upp á að bjóða og þeir sjálfir hafa ekki einu sinni reynt að nýta sér. Ég viðurkenni að þetta pirrar mig. Í myndinni þarf þessa innfluttu konu til að benda þeim innfædda á tækifærin."

En sjálfur hættir þú í menntaskóla? Er þá Júlíus Valsson maður eins og þú?

Róbert hlær. "Nei, það held ég ekki, þótt skólinn hafi ekki átt við mig. Ég myndi aldrei hafa sætt mig við að hætta í menntaskóla og fara að vinna á lager eða á póstinum. Ég var á slíkum vinnustöðum um tíma en ég ætlaði alltaf að gera bíómyndir og gerði það."

Hann segir að nafnið Júlíus Valsson sé að hluta til skot á framleiðanda myndarinnar, Júlíus Kemp, og vísun til persónunnar sem Jón Gnarr lék í Íslenska draumnum; hún hét Valli og var einnig með asískri konu. "Þar er ákveðin uppspretta að hugmynd sögunnar. Í Íslenska draumnum var slíkt samband gamansöm hliðarsaga en mig langaði til að gefa þessum hópi rödd í aðalsögu; það er kominn tími til að um hann sé fjallað í bíómyndum."

Hinn hversdagslegi geðsjúklingur

Aðalpersónan í Íslenska draumnum var að verulegu leyti samin út frá leikaranum og bar sama nafn og hann. Gildir það sama um Júlíus? Er hann að einhverju leyti spunninn kringum Jón Gnarr?

"Nei, alls ekki," svarar Róbert. "Að vísu spurðum við Jón á meðan handritið var í vinnslu hvort hann væri til í að leika aðalhlutverkið. Hann tók vel í það og við skrifuðum handritið því með hann í huga. Jón er mjög góður leikari og vinnur fagmannlega; hann lagði töluvert til persónunnar, m.a. í samtölum, og hann og hans húmor sjást í flestu sem hann gerir. Persónan var samt smíðuð af okkur fyrir hann."

Jón Gnarr minnir mig töluvert á breska gamanleikarann John Cleese að því leyti að báðir hafa yfirbragð dæmigerðra hversdagsmanna, sá fyrri íslensks og sá seinni bresks, en undir því yfirborði kraumar viss geggjun sem sprengir sér leið út úr venjuleikanum eða stækkar hann.

"Já, þeir hafa báðir yfirbragð hins hversdagslega geðsjúklings. Jón gefur frá sér strauma sem eru þannig að áhorfandinn kaupir klikkuðustu viðbrögð persónunnar, eins og að stökkva til Kína. Hann ljær viðbrögðum Júlíusar ákveðinn trúverðugleika."

Róbert Douglas skrifaði handrit frumraunarinnar einn, en byggði reyndar á stuttmynd um sama efni, sem hann skrifaði við annan mann. Handritið að Maður eins og ég skrifaði hann í samstarfi við annan kvikmyndagerðarmann, Árna Ólaf Ásgeirsson. Hvernig kom sú samvinna til?

"Við kynntumst átján ára á kvikmyndanámskeiði og uppgötvuðum að við höfum svipaðan kvikmyndasmekk. Við gerðum því stuttmynd saman, þar sem hann lék jafnframt aðalhlutverkið, sem vann þriðju verðlaun á fyrstu Stuttmyndadögum í Reykjavík. Þá fengum við smá trú á okkur, enda var Hrafn Gunnlaugsson í dómnefnd. Myndin hét Gaddavír í gelgjunni. Árni Óli lagði hana fram með umsókn sinni um kvikmyndaskóla í Póllandi og komst inn. Okkur hefur alltaf þótt mjög gott að vinna saman, sérstaklega að kasta á milli okkar hugmyndum."

Því raunverulegri, þeim mun fyndnari

Ákvaðstu að skrifa þetta handrit með öðrum vegna þess að meira var í húfi núna en í Íslenska draumnum.

"Það gæti verið. En almennt finnst mér betra að vinna handrit með öðrum. Ég hreinlega fann engan til að skrifa Íslenska drauminn með. Ég er að skrifa handrit núna og er ekki einn við það verk. Í samvinnu gengur allt hraðar; hugmyndirnar njóta þess að tveir eru að vinna með þær. Grunnhugmyndin að Maður eins og ég breyttist töluvert á ferlinu. Við skrifuðum handritið þrisvar-fjórum sinnum og gerðum miklar breytingar í hverri umferð. Til dæmis er utanlandsferðin í fyrstu útgáfunni til Manchester og í annarri vorum við komnir til Flórída með senum í Disneylandi og þátttöku Franks Stallone!"

Á endanum er það svo Sylvester bróðir hans sem fer með hlutverk í myndinni?

"Einmitt. Þannig fór sagan gegnum ýmsar kúvendingar."

Íslenski draumurinn spratt út úr kunnuglegum íslenskum kringumstæðum og hversdagsfólki rétt eins og Maður eins og ég, en tók þann raunveruleika lengra en þið gerið í nýju myndinni. Maður eins og ég er á vissan hátt ekki eins ýkt; það eru til dæmis engar búlgarskar heilsusígarettur í spilinu. Var það sérstök glíma að halda sögunni innan marka trúverðugleikans?

"Já, við vorum alltaf meðvitaðir um það. Allt fram undir það síðasta vorum við að henda út hugmyndum sem voru úti að aka. Við lögðum mikla áherslu á að halda okkur á jörðinni og tónuðum niður brandara í ætt við Heimskur, heimskari. Í staðinn fyrir búlgarskar heilsusígarettur eru í þessari mynd heilsuvörur sem eru algengar hér á markaðnum. Oft þegar maður er að skrifa handrit snúast áhyggjurnar um að vera ekki nógu fyndinn. Þá setur maður kannski inn dverg sem yfirmann á póstinum eða eitthvert slíkt grín sem þjónar engum tilgangi. Niðurstaðan er sú að því nær raunveruleikanum sem sagan er þeim mun fyndnari er hún."

Sagan sem ég hef að segja

Í báðum bíómyndunum þínum ertu að fjalla um svipað efni, kreppu íslenskra karlmanna af yngri kynslóð. Þú heldur áfram að skoða drauma þeirra og öryggisleysi gagnvart umhverfinu, ekki síst konum, sem þeir reyna að losna undan eða deyfa með því að rotta sig saman, fara í golf eða fótbolta eða horfa saman á Sylvester Stallone. Af hverju hvílir þetta efni svona þungt á þér?

"Þetta er bara sú saga sem ég hef að segja," svarar Róbert brosandi. "Ég held að í rauninni hafi menn ekkert svo margar sögur að segja, en þeir geta sagt þær með síbreytilegum hætti. Woody Allen hefur gert þrjátíu góðar myndir sem meira eða minna segja svipaðar sögur en með ólíkum aðferðum og frá ólíkum sjónarhornum. Meirihluti allra leikstjóra í heiminum gerir tvær bíómyndir á ferlinum; þeir hafa kannski sagt sínar tvær sögur en ekki fundið leið til að endurnýja þær. Ég er ekki hræddur við að sækja efni í sömu þemu ef ég get sett það fram á nýjan eða frumlegri hátt en síðast. Leikstjórar á borð við Mike Leigh og Ken Loach fiska jafnan á svipuðum miðum en beita nýjum veiðiaðferðum og gera tilraunir með stíl."

En af hverju þetta efni?

"Mér finnst þetta vera ansi stór hluti af þjóðlífinu, ekki síst lífi minnar kynslóðar. Tvisvar sinnum í viku fer ég að hitta félaga mína til að spila fótbolta við þá. Við kunnum ekkert í fótbolta og samræður okkar úti á vellinum eru sjálfsagt enn hálfvitalegri en hjá þremenningunum í Íslenska draumnum. Nógu marga aðra þekki ég sem fara í golf. Ég þekki hins vegar ekki einn einasta mann sem hefur verið með sinni konu lengur en í fimm ár. Svo til allir hafa skilið oftar en einu sinni."

Hvað um sjálfan þig?

"Ég er ánægður með minni konu, en við höfum aðeins verið saman í eitt ár."

Tilgangsleysi karlmennskunnar

Í báðum myndunum eru karlarnir frekar veikir og ringlaðir; konurnar eru sterkari, konurnar stjórna. Er raunveruleikinn þannig í þínum augum?

"Já, ég held að svo sé. Mín kynslóð af karlmönnum er í smá vanda með sjálfsmyndina."

Er það vegna þess að jafnréttisbaráttan hefur borið þann ávöxt að konurnar eru orðnar sterkari og karlarnir vita ekki hvernig þeir eiga að vera?

"Já. Fljótlega verður enginn tilgangur með karlmönnum. Konur geta eignast börn án þess að karlmaður sé nálægt. Og þær eru löngu búnar að sanna að þær geta unnið úti og alið upp barn á sama tíma. Við verðum því að finna okkur nýjar leiðir, nýjan tilgang. Auðvitað er þessi staða tengd tíðarandanum og allt getur breyst á ný. En það er gaman að fjalla um þetta í sögu."

Myndirðu treysta þér til að segja sögu sterkrar ungrar konu og glímu hennar við sjálfa sig og karlana?

"Já, ég held það. Í Íslenska draumnum eru konurnar meiri aukapersónur en í Maður eins og ég, þar sem er a.m.k. ein sterk kvenpersóna sem Katla Margrét Þorgeirsdóttir leikur. Að vísu er kannski ekki mikil dýpt í þeirri persónu og ekki tími til að segja hennar sögu í þessari mynd, en hún er mjög sterk. Núna er eitt af handritunum sem ég er að vinna að einmitt með kvenpersónu í miðjunni. Ég veit reyndar ekki hvort ég geti gert eins mikið grín að kvenpersónum og ég geri að karlmönnunum; það gæti orðið erfiðara."

Rasismi og prédikanir

Eitt sem slær mann varðandi Maður eins og ég er að samband Júlíusar og kínversku konunnar mætir ekki verulegri andstöðu umhverfisins; þvert á móti samgleðjast flestir. Þú veltir þér þannig ekki mikið upp úr íslenskum kynþáttafordómum. En þú hefur væntanlega velt þeim fyrir þér?

"Já, en ég kaus að prédika ekki. Það eru þarna karakterar sem endurspegla fordóma og fáfræði og einn sem er allharður rasisti. En flestir eru mjög kurteisir. Þeir hafa fyrirframhugmyndir um konuna og Kínverja almennt, sem ekki byggjast á þekkingu, en fyrir þá eru þessar hugmyndir ekki slæmar, hugmyndir um hvað þetta fólk sé nægjusamt og krúttaralegt; þetta er auðvitað ein tegund af fordómum og jaðrar við fyrirlitningu. Við vorum í handriti með tvær senur, og önnur þeirra var tekin upp, sem sýna gallharðan rasisma, en okkur fannst þegar til kastanna kom að myndin þyrfti ekki á slíkum senum að halda. Þjóðarhrokinn og þessi eyjakúltúr okkar kemst yfir í litlum athugasemdum frekar en prédikunum."

Hong Kong leikkonan Stephanie Che kom hingað til að leika annað aðalhlutverkið. Varð hún vör við rasisma?

"Nei. En hún varð auðvitað vör við fáfræði, eins og að Japanir og Kínverjar séu sama fólkið og þess háttar. Sjálfur heiti ég erlendu nafni því pabbi minn er Íri; hann hefur búið hér í þrjátíu ár og ég hef aldrei litið á hann sem nýbúa eða útlending. En báðir höfum við orðið varir við hvernig sumir Íslendingar taka mið af slíku í afstöðu sinni og framkomu, einkum auðvitað þó í litlum aukaatriðum, ekki síst í fyndni. Ég hef til dæmis heyrt óendanlegt magn af þrælabröndurum. Við gerum mikið af því, Íslendingar, að stimpla fólk og koma því fyrir í hólfum. Þessi eyjakúltúr er víða, til dæmis á Írlandi."

Tökustíll í átt að Bráðavaktinni

Hversu kostnaðarmeiri var framleiðslan á Maður eins og ég miðað við Íslenska drauminn?

"Kostnaðurinn er helmingi meiri eða á bilinu 50-60 milljónir króna. Það var mjög dýrt að fara til Kína og taka þar og leikkonan þaðan kostaði sitt. Hún leit þó frekar á þátttöku sína sem ævintýraferð til Íslands; hún var ekki svo dýr. Ef mér byðist að fara til Grænhöfðaeyja og gera mynd þar hefði ævintýrið meira vægi en peningarnir."

Myndin er, eins og Íslenski draumurinn, tekin á stafrænt myndband en þú réðir pólskan tökumann, Pawel Gula. Hvað kom til?

"Árni Óli hafði bent mér á hann og ég séð tvær stuttmyndir sem hann hafði skotið. Ég hitti hann svo í Póllandi hálfu ári áður og hann fékk hin bestu meðmæli, enda reyndist hann mjög vel. Ég myndi hiklaust vinna með honum aftur."

Töku- og klippistíllinn er ekki eins hrár og í Íslenska draumnum en samt lífrænn og hreyfanlegur?

"Mér fannst ég geta afsakað hráleikann í Íslenska draumnum með því að þar voru viðtöl við persónurnar og formið var heimildarmynd. Með Maður eins og ég langaði mig til að gera fagurfræðilega betri mynd. Ég vildi samt veita leikurum sveigjanlegt rými til að hreyfa sig í, gefa þeim frelsi í hreyfingum; ef leikara dytti í hug að standa upp og fara í ísskápinn þá gæti hann það án þess að við þyrftum að stilla upp á nýjan leik. Ég vildi samræma fallegri myndvinnslu og hreyfanleika. Stafræna formið takmarkar að vísu það fyrrnefnda nokkuð en við gátum samt tekið á löngum fókus og haft stílinn í frekar þröngum römmum. Stílmunur þessara tveggja mynda er kannski sá að þótt báðar séu teknar "handheld" er Íslenski draumurinn nálægt dogmamyndunum en Maður eins og ég í átt að Bráðavaktinni."

Tónlistina gerir Jóhann Jóhannsson, sem einnig vann með þér að Íslenska draumnum. Hvernig var hún hugsuð?

"Ég var mjög ánægður með það sem Jóhann gerði fyrir Íslenska drauminn. En fyrir þessa mynd lögðum við upp með að tónlistin keyrði atburðarásina áfram, án þess að vera truflandi, væri nógu melódísk til að hjálpa stemmningunni; hún átti að auka hraðann í atriðunum en einnig dýpka þau og gefa þeim angurværari áferð. Ég vildi ekki húmoríska tónlist, frekar undirstrika sorgina í vissum senum án þess að þyngja myndina. Þetta er svona í anda Ennio Morricone."

Epíkin og húmanisminn

Er þá Maður eins og ég eins og höfundurinn vildi hafa hana, eins og hann sá hana fyrir sér?

"Já, hún er mjög nálægt því," svarar Róbert og bætir við hlæjandi: "Betri ef eitthvað er."

Þegar þú ferð sjálfur í bíó hvernig viltu hafa myndirnar? Hverjar eru hæstskrifaðar?

"Þær myndir sem ég fæ mest út úr að horfa á eiga mjög lítið skylt við þær myndir sem ég hef gaman af að búa til, a.m.k. í fljótu bragði. Þetta eru myndir eins og Arabíu-Lawrence eftir David Lean, Síðasti keisarinn eftir Bertolucci og Once Upon a Time in America eftir Sergio Leone, epískar stórmyndir, sem segja samt sögu eins manns og kjarninn er mjög húmanískur."

Ýmsir myndu nú tengja þig við Woody Allen?

"Ég hef mjög gaman af myndum hans og ekki séð neina slæma. Það má vissulega sjá eitthvert samhengi milli okkar. En sá leikstjóri sem er í mestu uppáhaldi hjá mér núna er Svíinn Lukas Moodysson, ekki síst önnur myndin hans Tillsammans. Moodysson skapar sósíalrealisma og þjóðfélagsádeilu án þess að prédika yfir nokkrum manni og honum tekst að tengja mikinn húmor, drama og sorg með yfirlætislausum en áhrifamiklum hætti. Myndir hans hafa djúpa undirliggjandi sorg og vonleysi en búa jafnframt yfir miklum húmor og lífskrafti. Hann hefur aðdáunarvert vald á þessu flókna jafnvægi. Ég met myndir hans þannig að ég yrði ánægður ef ég næði í mínum myndum helmingnum af því sem hann nær fram. Og hann er aðeins nokkrum árum eldri en ég, rúmlega þrítugur."

En sjálfur ertu kominn með nýjan pirring - ert að vinna að nokkrum handritum. Hvað næst?

"Það sem ég átti við með pirringnum var að maður þarf ekki að vera reiður til að gera þjóðfélagsádeilu; það er nóg að vera pirraður. En næst geri ég líklegast mynd eftir handriti annarra höfunda. Mig hefur lengi langað til að prófa að leikstýra mynd sem ég skrifa ekki sjálfur. En ég vil ekki segja meira fyrr en samningur hefur verið undirritaður og allt veltur þetta auðvitað á fjármögnun. Ég get þó sagt að höfundarnir eru í ekki ósvipuðum pælingum og ég; þess vegna leituðu þeir til mín. Þeir eru jafnhrifnir af Tillsammans og ég."