Húsið var upphaflega byggt 1898 en gert upp 1993.
Húsið var upphaflega byggt 1898 en gert upp 1993.
Húsið er glæsilegt og mjög áberandi í umhverfi sínu. Freyja Jónsdóttir fjallar hér um sögufrægt hús sem olli þáttaskilum í menntun sjómanna og gegnir enn veigamiklu hlutverki á sviði menntunar.

Á FYRRI hluta 19. aldar, um það leyti sem þilskipaútgerð á Íslandi hófst, varð mikil vakning meðal sjómanna og eigenda fiskibáta um að sjómenn fengju menntun í siglingafræði. Tryggingafélögin kröfðust þess að stjórnendur um borð hefðu próf frá skólum sem kenndu sjómannafræði. Fyrst var þessi menntun sótt til skóla erlendis og þá helst til Danmerkur.

Jón Sigurðsson forseti hvatti mjög til sjómannafræðslu. Árið 1847 skrifaði hann þremur mönnum sem allir höfðu lært sjómannafræði erlendis, þeim Árna Thorlacius í Stykkishólmi, Ásgeiri Ásgeirssyni á Ísafirði og Magnúsi Einarssyni á Hvilft í Önundarfirði, um nauðsyn þess að stofnaður yrði sjómannaskóli á Íslandi.

Fyrsta tilraun Íslendinga til að koma á fót sjómannaskóla var gerð á Vestfjörðum og var Torfi Halldórsson einn af helstu brautryðjendum að stofnun skólans þar. Torfi var frá Arnarnesi í Dýrafirði, fæddur 1823. Hann lærði sjómannafræði við sjómannaskóla í Flensborg í Danmörku.

Jón Loftsson í Haganesi í Fljótum, lærði hjá Torfa. Jón stundaði síðan stýrimannafræði í Kaupmannahöfn og kenndi eftir að hann kom heim. Eyfirðingurinn Einar Ásmundsson í Nesi, kenndi sjómannafræði. Hann var þó ekki sjómaður en hafði aflað sér bóka og kennslutækja frá Danmörku til þess að nota við kennsluna.

Stýrimannaskólinn í Reykjavík tók til starfa haustið 1891. Um sumarið hafði skólastjórinn, Markús F. Bjarnason, látið reisa viðbyggingu við hús sitt, "Doktorshúsið". Viðbygging þessi var að grunnfleti 13 x 9 álnir. Á húsinu voru svalir ofan á þakinu en þar fór fram tilsögn í sextant-mælingum. Skólinn var settur í fyrsta sinn 1. október 1891.

Árið 1898 var ákveðið að byggja hús handa Stýrimannaskólanum í Reykjavík. Af því tilefni kaupir Landsjóður lóð úr Hlíðarhúsatúni af Markúsi Bjarnasyni.

Húsið brunavirt 1898

Samkvæmt beiðni amtmannsins yfir Suðuramtinu hinn 29. september 1898 var húsið tekið til brunavirðingar og er þá kallað Sjómannaskólinn við Vesturgötu. Þar segir að grunnflötur hússins sé 25 x 13 álnir og hæð 111/4 álnir. Húsið er tvílofta, byggt af bindingi, klætt að utan með tvöfaldri borðaklæðningu með pappa og járni yfir á alla vegu, með járnþaki á plægðri borðasúð með pappa í milli.

Niðri í húsinu eru þrjár stofur, þiljaðar að innan og málaðar, með kampaborðum neðan á loftum sem eru þreföld. Á hæðinni eru þrír ofnar. Uppi eru fjögur herbergi, eldhús og búr. Allt þiljað og þrjú herbergi með veggjapappír og kampaborðum neðan á loftum. Þar eru þrír ofnar og ein eldavél. Á efsta lofti eru fimm herbergi, öll þiljuð og máluð með tvöföldum loftum. Þar eru fjórir ofnar.

Kjallari er undir fjórðung hússins, í honum er þvottahús og geymsla. Þar er einn vatnspottur með eldstæði undir. Við suðurhlið hússins er inn- og uppgönguskúr, klæddur járni að utan og þiljaður og málaður að innan. Við norðurhlið hússins er fordyri með uppgöngu. Þar eru tveir fataklefar.

Yfirsmiður hússins var hinn þekkti húsameistari F.A. Bald sem byggði Alþingishúsið ásamt fleiri merkum byggingum í Reykjavík.

Vestanvert við skólann var byggt geymsluhús 9 x 8 álnir að grunnfleti, byggt af bindingi, klætt utan með járni á langböndum og með járnþaki á langböndum. Í því er loft og steinsteypugólf. Í þriðjungi geymsluhússins eru salerni. Búið er að rífa geymsluhúsið.

Þegar skólinn var stofnaður í viðbyggingunni við Doktorshúsið var aðeins einn kennari auk skólastjórans, Markúsar Bjarnasonar, en það var Páll Halldórsson sem síðar varð skólastjóri skólans frá 1900 til 1937.

Íbúð skólastjóra var í húsinu að hluta til á efri hæðinni eða eftir því sem þurfti og í risi, fram til ársins 1935. Á meðan Páll Halldórsson skólastjóri bjó í húsinu fóru þar fram miðilsfundir. Páll var mágur Haraldar Níelssonar sem manna mest lagði stund á sálarrannsóknir á þessum tíma.

Eftir að skólastjórinn hætti að hafa heimili sitt í skólahúsinu var ráðinn þangað húsvörður og þar hefur verið húsvarsla fram á þennan dag. Árið 1930 flutti Vélskólinn í húsið en fljótlega eftir það var orðið helst til þröngt um þá starfsemi og var þá farið að huga að því að koma upp nýju og stærra húsi yfir skólann.

Eftir að hús Sjómannaskólans á Rauðarárholti var fullbyggt árið 1945 var áfram skólahald í húsinu og þá Gagnfræðaskóli Vesturbæjar. Síðan var þar grunnskóli Vesturbæjar fram til ársins 1988. Um tíma var lítil starfsemi í gamla Stýrimannaskólanum og komið að þeim tímapunkti að hressa þurfti upp á húsið jafnt að utan sem innan. Upp úr 1990 kom sú hugmynd upp að MFA - Menningar- og fræðslusamband alþýðu - fengi húsið til afnota.

Gert upp 1993

MFA lét gera húsið upp árið 1993. Þá var skipt um rammana í öllum gluggum og sett nýtt einfalt gler. Innan á þiljur voru settar gifsplötur en þar var strigi og maskínupappi. Ofnarnir í húsinu sem eru upprunalegi pottofnar, voru teknir og sandblásnir en mörg lög af gamalli málningu voru á þeim. Hið sama var gert við allar innihurðir og umbúnað þeirra.

Vatns- og skólplagnir voru endurnýjaðar, einnig allt rafmagn hússins. Stigar á milli hæða eru upprunalegir en handrið voru gerð upp og tröppur dúklagðar. Að utan var skipt um járn bæði á þaki og hliðum. Einhvern tíma hafði bíslagið yfir dyrum sem vísa að Öldugötu verið tekið af. Nýtt bíslag var smíðað eins og það gamla en það setur mikinn svip á húsið.

Skorsteinar á húsinu voru tveir og var búið að taka þá af ofanþaks eftir að hitaveitan var lögð í húsið. Nýir skorsteinar voru settur upp eins og þeir upphaflegu. Tvennar svalir eru á húsinu, grindverkin í kringum þær voru orðin það léleg að ekki þótti fært að gera þau upp og því ný smíðuð eins og þau sem fyrir vou. Við inngang á suðurhlið var gert aðgengi fyrir fólk í hjólastólum.

Við endurgerð húss gamla Stýrimannaskólans sá Páll V. Bjarnason arkitekt um hönnun, Gestur Karl Jónsson húsasmíðameistari var yfirsmiður og Magnús Bjarnason verkfræðingur var verkefnastjóri.

Heimildir eru frá Borgarskjalasafni, húsadeild Árbæjarsafns og Minningarriti fimmtíu ára afmælis Stýrimannaskólans í Reykjavík 1891-1941.