— Morgunblaðið/RAX
[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Óvíða á Íslandi verður saga þjóðarinnar jafnljóslifandi og á Hólum í Hjaltadal. Og sagan gegnir lykilhlutverki í uppbyggingu og endurreisn staðarins eins og í ljós kemur á afmælisárinu.

Óvíða á Íslandi verður saga þjóðarinnar jafnljóslifandi og á Hólum í Hjaltadal. Og sagan gegnir lykilhlutverki í uppbyggingu og endurreisn staðarins eins og í ljós kemur á afmælisárinu . Pétur Blöndal ræðir við Jón Aðalstein Baldvinsson, vígslubiskup, og Skúla Skúlason, rektor Hólaskóla, um 900 ára afmælishátíðina, menningar- og fræðasetrið sem á að rísa, nýja starfsemi í gömlum húsum, og margt fleira sem er í bígerð.

Alla jafna er fremur skjólgott á Hólum vegna fjallahringsins og Tröllaskagans, meira að segja fyrir norðanáttinni, en þennan vetrardag í janúar er heldur næðingslegt á göngustígnum að Auðunarstofu. Þó að hvít breiða sé yfir, hylur hún ekki söguna, jafnvel steinninn sem gægist upp úr snjónum við stíginn á sér sögu.

"Þetta er fiskasteinninn; það eina sem eftir er af hinum forna skóla Jóns Ögmundarsonar. Skólapiltarnir börðu harðfiskinn sinn á þessum steini um aldir," segir Jón Aðalsteinn Baldvinsson, vígslubiskup á Hólum.

Fegursta biskupsstofan

Jón Aðalsteinn arkar snjóinn með blaðamanni upp að voldugu timburhúsi og dregur úr pússi sínu fornfálegan lykil sem gengur að Auðunarstofu, en það er endurgerð húss sem var reist á þessum stað í kringum 1315 til 1317.

"Húsið er kennt við Auðun rauða kórbróður frá Niðarósi, sem varð Hólabiskup árið 1313 og flutti húsið með sér frá Noregi. Það stóð í fimm hundruð ár og var biskupsstofa í þessum höfuðstað norðursins. Þegar þar var komið sögu árið 1810 var staðurinn kominn í einkaeign. Allt var í niðurníðslu og ekkert sem benti til að staðurinn risi til fyrri vegs. Eigendurnir gripu því til þess óyndisúrræðis að rífa húsið og selja viðina. Hvarf stofunnar er eitt mesta menningarslys í seinni tíð.

En séra Bolli Gústavsson vígslubiskup fékk þá snjöllu hugmynd að endurreisa Auðunarstofu þegar biskupsstóll var endurheimtur að Hólum og starfsaðstöðu vantaði fyrir biskupinn. Grafist var nákvæmlega fyrir um hvernig gamla stofan var, enda til góðar heimildir, og hefur nýja stofan ekki aðeins sama útlit, heldur var hún reist með sama verklagi og verkfærum. Jafnvel viðurinn kemur frá svipuðum slóðum í Noregi, en Hólastaður átti skóg þar á sínum tíma."

Jón er búinn að koma sér makindalega fyrir ásamt blaðamanni á skrifstofu sinni í Auðunarstofu og lítur ánægður í kringum sig: "Húsið er því algjör gersemi sem dregur að sér athygli fólks og þetta er prýðis vinnustaður - einhver fegursta biskupsstofa í kristninni!"

Tengingin við söguna

Fólk sem á leið um Hóla getur ekki annað en fyllst andakt þegar horft er yfir níu hundruð ár, þar sem margir af atkvæðamestu biskupum og lærdómsmönnum þjóðarinnar koma við sögu, merkir viðburðir áttu sér stað, og vettvangur skapaðist fyrir framfarir í þjóðmálum, menningu og listum - og síðan er það dómkirkjan!

"Saga Hóla er margslungin," segir Jón. "Íslandssagan er trúlega hvergi eins áþreifanleg og hér á Hólum. Ef við tökum gömlu dómkirkjuna, var hún vígð árið 1763 og er elsta steinkirkja landsins. Hún var byggð úr rauðum sandsteini úr Hólabyrðu og var algjört stórvirki á þeirri tíð. Þó er hún langminnst þeirra fimm dómkirkna sem staðið hafa á Hólum. En það voru hörmungartímar þegar kirkjan reis og eignir staðarins orðnar arðlausar. Þess vegna voru engin tök á því að endurreisa gömlu kirkjuna, sem kennd var við Halldóru dóttur Guðbrands biskups, en hún hafði veg og vanda af byggingu hennar árið 1627.

Þá kom til sögunnar Lúðvík Harboe, sem skildi eftir sig mikla arfleifð á Hólum. Hann var aldrei biskup hér en hafði biskupsvald í fjögur ár, rétt fyrir miðja átjándu öld. Lúðvík beitti sér fyrir fjársöfnun í Danmörku og Noregi til að reisa kirkju. Thurah, konunglegi arkitektinn í Kaupmannahöfn, teiknaði kirkjuna og bar Gísli Magnússon biskup ábyrgð á framkvæmdum.

Eftir að kirkjan var gerð upp í lok síðustu aldar, þá er hún í upprunalegri mynd og gullfalleg, full af dýrgripum og kirkjulistmunum, sem rekja má allt aftur til 13. aldar, eins og kaleikana fögru og patínurnar sem þeim fylgja og talið er að séu frá því um 1280. Þá má nefna hina miklu altarisbrík og fögru sem Jón biskup Arason flutti til landsins laust eftir 1520. Að ógleymdum skírnarsánum sem Guðmundur frá Bjarnastaðahlíð skar svo listilega út í klébergsstein. Kirkjan er því söguleg gersemi og góð tenging við söguna hér á Hólum. Ekki síst þess vegna er Hólastaður óviðjafnanlegur og tekur flestum stöðum fram."

Endurreisn biskupsstólsins

En Hólar hafa einnig mikla þýðingu fyrir kirkjustarf dagsins í dag.

"Hér er mikill vaxtarbroddur. Það má segja að endurreisnin hafi hafist í lok 19. aldar með Bændaskólanum, merkri stofnun sem borið hefur ávöxt í háskólanum sem hér er. En samhliða því hófst barátta fyrir endurreisn biskupsstólsins, sem varð að veruleika í lok tuttugustu aldar. Þar hafði Sigurður Guðmundsson vígslubiskup frumkvæði þegar hann sótti um stöðu sóknarprests á Hólum árið 1986 og fékk. Hólar urðu síðan ekki formlega að biskupssetri að nýju fyrr en árið 1991. Þannig að staðurinn er að rísa til þess vegs sem sagan ætlaði honum og fékk honum og við erum stolt af þeirri framtíðarsýn sem við okkur blasir.

Það hefur mikla þýðingu að Hólar skuli vera orðnir biskupssetur á ný. Það þýðir að hér verður uppspretta kirkjulegs starfs í Hólastifti, þá ekki aðeins þess forna, því Austfirðir hafa bæst við svo og Strandir. Umdæmi stiftisins nær því vestur frá Ísafjarðardjúpi og austur í Álftafjörð. Við vinnum markvisst að þessari uppbyggingu og liður í því er Guðbrandsstofnun, sem sett hefur verið á laggirnar.

Tækifæri til að byggja upp

Hér á að stofna til menningar- og fræðaseturs, sem mun hafa margháttuð áhrif í öllu stiftinu. Þess vegna erum við að berjast fyrir því að reisa hús fyrir stofnunina. Kirkjan og Hólaskóli eiga öflugt samstarf í Guðbrandsstofnun ásamt Háskóla Íslands. Við eigum vildarvini víða í samfélaginu sem vilja styrkja okkur, eins og mun koma fram þegar við ráðumst í þessar miklu framkvæmdir."

Jón var áður prestur í tvo áratugi í London. Hvernig eru Hólar í samanburðinum?

"Ekkert síðri," svarar hann og hlær. "Þú sérð að hér er mikil framrás. Og ég held raunar að útrásarfyrirtækin muni sjá sér leik á borði að gera sig gildandi hér ekkert síður en í London. Og það er ágætt að það komi fram í viðtalinu - hér er tækifæri til að byggja upp!"