27. maí 2007 | Innlent - greinar | 1308 orð | 1 mynd

Kleppsspítali 100 ára

Stöðugt í okkar umsjá

eftir Orra Pál Ormarsson orri@mbl.is

Flókin veikindi "Þú sest ekki niður með geðrofssjúklingi, eins og við erum að gera núna, og byrjar að spjalla við hann. Það getur tekið langan tíma að byggja upp traust áður en samskipti geta hafist," segja Eydís Sveinbjarnardóttir og Páll Biering geðhjúkrunarfræðingar.
Flókin veikindi "Þú sest ekki niður með geðrofssjúklingi, eins og við erum að gera núna, og byrjar að spjalla við hann. Það getur tekið langan tíma að byggja upp traust áður en samskipti geta hafist," segja Eydís Sveinbjarnardóttir og Páll Biering geðhjúkrunarfræðingar. — Morgunblaðið/Sverrir
Á umliðnum hundrað árum hefur vitaskuld ekki verið nóg að veita sjúklingum á Kleppi læknisþjónustu, heldur hefur þurft að hjúkra þeim líka. Geðhjúkrun varð til sem starfsgrein á Íslandi með stofnun Klepps.
Á umliðnum hundrað árum hefur vitaskuld ekki verið nóg að veita sjúklingum á Kleppi læknisþjónustu, heldur hefur þurft að hjúkra þeim líka. Geðhjúkrun varð til sem starfsgrein á Íslandi með stofnun Klepps. Fyrir þann tíma var geðsjúklingum gjarnan komið fyrir hjá bændum út um sveitir landsins. Þekking fólks á umönnun geðsjúkra var lítil, úrræði fá og aðbúnaður ekki góður þar sem þeir dvöldust.

Fyrsta yfirhjúkrunarkonan á Kleppi var Þóra J. Einarsson sem hlaut menntun sína í Skotlandi. Strax á öðru ári beindust spjótin að henni eftir að tveir sjúklingar fyrirfóru sér á spítalanum. Var látið að því liggja að hjúkrunin hefði brugðist skyldum sínum. Þurfti Þóra þá að verja hendur sínar og benti m.a. á að ógjörlegt væri fyrir starfsfólk á Kleppi, lækna og hjúkrunarfólk, að vakta vistarverur sjúklinganna allan sólarhringinn.

Hún sagði m.a.: "Það er vitanlega satt og ómótmælanlegt, sem sagt hefir verið, að læknirinn getur ekki alltaf staðið við klefadyr sjúklinganna. En mér finnst almenningur megi ekki ætlast til þess, að ég geti það – þó ég sé hjúkrunarkona. Ég þarf að sofa, eins og aðrir."

Eiga að vaka yfir geðsjúkum

Eydís Sveinbjarnardóttir, sviðsstjóri hjúkrunar á geðsviði LSH, og Páll Biering, doktor í geðhjúkrun, segja þessa umræðu endurspegla ábyrgð geðhjúkrunarfræðinga gegnum tíðina. Hjúkrunarfræðingar hafi alla tíð staðið nálægt sjúklingum á Kleppi enda beri þeir ábyrgð "24-7", eins og þau komast að orði. "Það að varpa sökinni á Þóru staðfestir þá skoðun fólks að hjúkrunarfólk eigi að vaka yfir geðsjúkum en ekki læknar," segir Eydís.

Þau Páll segja ekki óalgengt að hjúkrunarfræðingar taki við sjúklingi niðurbrotnum og standi frammi fyrir því verkefni að byggja hann upp frá grunni. "Staðreyndin er sú að þetta hlutverk mæðir öðrum fremur á hjúkrunarfræðingunum. Sjúklingarnir eru stöðugt í okkar umsjá," segir Eydís.

Þau Páll benda á að samskipti við geðsjúklinga geti í mörgum tilvikum verið flókin. "Þú sest ekki niður með geðrofssjúklingi, eins og við erum að gera núna, og byrjar að spjalla við hann. Það getur tekið langan tíma að byggja upp traust áður en samskipti geta hafist," segir Eydís.

Það var óþrifaverk og erfitt

Hjúkra þarf fólki sem ekki getur uppfyllt þarfir sínar. Páll bendir á að í geðhjúkrun sé ekki alltaf jafn augljóst hvaða þarfir það séu. "Ef sjúklingur getur ekki pissað setur maður upp þvaglegg. Hjá geðsjúklingum er þetta ekki jafn einfalt. Þar er um að ræða fólk sem ekki getur uppfyllt sínar félagslegu og tilfinningalegu þarfir og úrlausnirnar geta verið af ýmsu tagi."

Þóra var aðeins þrjú ár í starfi á Kleppi en við af henni tók Jórunn Bjarnadóttir sem gegndi starfi yfirhjúkrunarkonu til ársins 1938. Jórunn var menntuð í Danmörku og starfaði bæði við hlið Þórðar Sveinssonar og Helga Tómassonar. Eydís og Páll segja að hugmyndafræðin hafi verið mjög stofnanamiðuð á þessum tíma, auk þess sem gríðarleg þrengsli settu mark sitt á starfið. "Jórunn og hennar fólk þurfti að vinna við mjög erfiðar aðstæður," segir Páll.

Steinunn Þórarinsdóttir starfsstúlka á Kleppi orðar þetta svo í endurminningum sínum: "Versta verk mitt meðan ég starfaði á Kleppi var að taka sjúklinga og þrífa þá, þegar þeir komu fyrst. Þeir komu víða af landinu og ásigkomulag margra þeirra var vægast sagt hörmulegt. Það varð að taka þá frá hvirfli til ilja. Það var óþrifaverk og erfitt, en ekki síður líknsemd að gera það fyrir því. Og þetta kom líka upp í vana."

Páll segir geðhjúkrun – og raunar hjúkrun almennt – fram á okkar daga hafa verið "falið" starf. Hann er ekki í minnsta vafa um að það sé partur af skýringunni að hjúkrun hafi löngum verið "kvennastarf". "Í ljósi sögunnar er þetta mjög ósanngjarnt. Hjúkrunarfólk er í mjög nánum tengslum við sjúklingana á spítölunum og hefur það alla tíð jafnframt borðið hitann og þungann af samskiptum við fjölskyldu hins veika," segir Páll og Eydís bætir við að mýmörg dæmi séu um það að hjúkrunarfræðingar hafi gengið geðsjúklingum í móður eða föður stað.

Helguðu sig starfinu

Árið 1933 tók Guðríður Jónsdóttir við starfi forstöðukonu á Kleppi og gegndi því til ársins 1963. Eydís og Páll segja að Guðríður hafi verið öflug hugsjónakona sem hafi lifað fyrir starf sitt. Hún hlaut menntun sína í Noregi og Danmörku og Páll vekur athygli á því að hún hafi verið með menntun á heimsmælikvarða á þessum tíma. Þekkingu hafi því sannarlega ekki verið ábótavant.

"Guðríður er í raun holdgervingur hjúkrunar á Íslandi á tuttugustu öldinni. Á þessum tíma bjuggu hjúkrunarkonurnar með sjúklingunum – í risinu á Kleppi – og helguðu sig starfinu. Margar þessara kvenna voru ógiftar og áttu ekki börn, þeirra á meðal Guðríður. Það er engin tilviljun að það var lengi vel skilyrði fyrir inngöngu í hjúkrunarnám að konurnar væru barnlausar," segir Páll.

Þau Eydís eru sammála um að hjúkrunarnám hafi fram eftir síðustu öld örugglega í einhverjum tilfellum verið leið kvenna sem vildu standa á eigin fótum.

Ný sýn í geðheilbrigðismálum

Arftaki Guðríðar var María Finnsdóttir. Hún gegndi starfi forstöðukonu á Kleppi frá 1963 til 1969. Eydís segir Maríu hafa haft gríðarleg áhrif. "Þegar hún tekur til starfa er Kleppur stofnun í öllum skilningi þess orðs. Sjúklingarnir voru allir í stofnanafötum sem bundið var snæri utan um þegar þeir lögðust til hvílu. Borðað var af blikkdiskum og drukkið úr blikkmálum. María einhenti sér í að breyta þessu – gera umhverfið manneskjulegra. Hún keypti húsgögn, leirtau, blóm og bjó til borðstofu, svo eitthvað sé nefnt. Þá hóf hún að klæða fólkið í venjuleg föt. Þetta var algjörlega ný sýn í geðheilbrigðismálum á Íslandi, þar sem áhersla var lögð á að styrkja sjálfsmynd sjúklinganna," segir Eydís og bætir við að það hafi tvímælalaust haft sín áhrif að María nam sálfræði og uppeldisfræði meðfram geðhjúkruninni.

Á þessum tíma voru nýju geðlyfin komin til sögunnar en þau auðvelduðu til muna samskipti fagfólks og sjúklinga.

Þórunn Pálsdóttir leysti Maríu af hólmi árið 1969. Hún nam geðhjúkrun í Noregi og í hennar tíð var lögð aukin áhersla á meðferðarstarf og samskiptatækni. Svokölluð umhverfismeðferð ruddi sér til rúms upp úr 1970 og komu hjúkrunarfræðingar að henni af miklum þunga.

Vinna með en ekki gæta

"Frá forsjá til fjölskyldustuðnings" var yfirskrift fyrirlesturs sem Eydís hélt á föstudag á ráðstefnu í tilefni af hundrað ára afmæli Klepps og segir hún þá yfirskrift ná vel utan um þær miklu breytingar sem orðið hafa á hugmyndafræði geðhjúkrunar síðustu öldina. "Hlutverk okkar hér áður var að gæta sjúklinganna en í dag er það að vinna með sjúklingunum og fjölskyldum þeirra að því að þeir eigi sér líf utan veggja spítalans. Afstofnanavæðingin er í algleymingi og gamla hælislíkanið er á hröðu undanhaldi."

Eydís og Páll segja geðhjúkrun áratugum saman ekki hafa verið til í opinberri umræðu. Það sé hægt og bítandi að breytast. "Þetta fer að breytast á áttunda áratugnum þegar geðhjúkrun verður að námsgrein í Háskóla Íslands," segir Páll. "Fram að því höfðu geðhjúkrunarfræðingar ekki verið stefnumótandi í geðheilbrigðismálum þjóðarinnar. Smám saman varð stéttin sýnilegri og fór að láta að sér kveða. Það fylgir kvennahreyfingunni líka."

Horft á heildrænu myndina

Þau Eydís benda á að menntunarstigið og sérhæfingin séu stöðugt að aukast og nú hafa tveir hjúkrunarfræðingar lokið doktorsprófi í geðhjúkrun, Páll og Helga Sif Konráðsdóttir. Tveir til viðbótar eru í doktorsnámi, Eydís og Jóhanna Bernharðsdóttir lektor og forstöðumaður fræðasviðs geðhjúkrunar við hjúkrunarfræðideild HÍ.

Rannsóknum á sviði geðhjúkrunar fer líka jafnt og þétt fjölgandi með áherslu á þarfir sjúklinga og fjölskyldna þeirra. "Við höfum mikið verið að horfa á hugræna upplifun sjúklinga á því að vera veikir og hvernig þeir fara að því að lifa með sjúkdómnum og afleiðingum hans. Við horfum mikið á hina heildrænu mynd – ekki bara sjúkdóminn sem slíkan," segir Páll.

Enn er þó mikið verk óunnið. Um það eru Eydís og Páll sammála. "Við erum á eftir helstu samanburðarlöndunum á sviði geðhjúkrunar, a.m.k. tuttugu árum," segir Eydís. "Þá er ég ekki að tala um þekkingu, hún er til staðar, heldur félagslega uppbyggingu. Við erum þó á réttri braut og nú er brýnt að láta kné fylgja kviði."

Leiðrétting 29. maí - Rangt föðurnafn

Í VIÐTALI á bls. 18 í sunnudagsblaði Morgunblaðsins við Eydísi Sveinbjarnardóttur og Pál Biering benti Eydís á að tveir hjúkrunarfræðingar hefðu lokið doktorsprófi í geðhjúkrun. Það eru Páll Biering og Helga Sif Friðjónsdóttir, sem ranglega var sögð Konráðsdóttir í viðtalinu. Beðist er velvirðingar á mistökunum.

Fletta í greinum frá þessum degi

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.