Birkifræ söfnun og sáning eftir Ásu L. Aradóttur og Þröst Eysteinsson MÖRG okkar eru ósátt við hina snoðklipptu ásýnd landsins og vilja leggja eitthvað að mörkum til að klæða það og bæta.

Birkifræ söfnun og sáning eftir Ásu L. Aradóttur og Þröst Eysteinsson

MÖRG okkar eru ósátt við hina snoðklipptu ásýnd landsins og vilja leggja eitthvað að mörkum til að klæða það og bæta. Skógurinn fegrar landið, eykur útivistargildi þess og ver það gegn jarðvegsrofi.

Skógur eða kjarr þekur aðeins um 1% landsins og er því sjaldgæft gróðurlendi miðað við t.d. mela, lyngmóa og graslendi. Stór svæði hafa nú verið friðuð fyrir búfjárbeit, sem gerir kleift að auka umfang skóga svo um munar.

Hvað geta þeir gert sem vilja auka hlut skóga á Íslandi? Flestir fegra lóðir sínar með trjám og runnum, enda eru þéttbýlishverfi víða um land að breytast í nokkuð samfellda skóga. Einnig gróðursetja margir tré til uppgræðslu og skógræktar, ýmist með skógræktarfélögum eða á eigin vegum. Gróðursetning er örugg aðferð við skógrækt, en tiltölulega dýr og tímafrek á hverja flatarmálseiningu lands.

Annar möguleiki er bein sáning fræs, einkum af birki. Sáning birkifræs í útjörð er bæði auðveld og ódýr. Þessari aðferð hefur lítið verið beitt hin síðari ár en var notuð með ágætis árangri fyrr á öldinni eins og sjá má á myndarlegum birkireitum í Haukadal í Biskupstungum, Gunnarsholti á Rangárvöllum, Haukagili í Vatnsdal og víðar. Fyrir þá sem eru áhugasamir um uppgræðslu og skógrækt er söfnun og sáning birkifræs góð leið til að kóróna starf sumarsins.

Um fræframleiðslu birkis

Fræmyndun á birki og það hversu vel fræið spírar er afar breytilegt frá einu ári til annars. Kemur þar margt til.

Brum myndast um mitt sumar árið áður en þau springa út. Ýmsir umhverfisþættir hafa áhrif á hversu stór hluti brumanna verður blómbrum, sem mynda fræ, og hversu stór hluti sprotabrum, sem mynda greinar. Til dæmis er oft mikil blómgun eftir þurr og sólrík sumur en nánast engin eftir köld og blaut sumur. Í fyrrasumar ríkti norðanátt og var blómgun birkis síðastliðið vor töluverð á Suðurlandi en lítil fyrir norðan.

Þó að blómgun sé nægileg getur ýmislegt komið í veg fyrir að fræ þroskist. Frost seint að vori getur skemmt eða eyðilagt blómbrum, mikil rigning á frævunartímanum dregur úr frævun, kalt sumar hamlar fræþroska - og svo er það flugan. Smávaxin flugutegund af hnúðmýsætt verpir eggjum sínum í kvenrekla birkis og lirfan vex inni í fræinu og étur fræhvítuna. Slík fræ eru bólgin, með hringlaga dæld og reklar sem helteknir eru af flugulirfum eru mjög bústnir. Heilbrigð birkifræ eru hins vegar flöt og heilbrigðir reklar sívalir og grannir. Það hefur því litla þýðingu að tína þessa bústnu rekla, þótt girnilegir séu, þar sem fræið í þeim er að mestu ónýtt.

Mismiklar skemmdir eru eftir þessa flugu milli ára, en þær lúta lögmálum um framboð og eftirspurn. Þegar lítil blómgun á sér stað er setið um hvern einasta rekil og getur þá flugan eyðilagt nánast allt það litla fræ sem hefði þó annars myndast. Í góðum fræárum er blómgun mikil miðað við stofnstærð flugunnar og því hærra hlutfall fræja óskemmt. Þannig fer oft saman lítil fræmyndun og léleg spírun annars vegar og mikil fræmyndun og góð spírun hins vegar.

Söfnun birkifræs

Best er að safna birkifræi seint í september eða í október, t.d. skömmu eftir lauffall þegar gott er að sjá fræreklana. Ekkert er því þó til fyrirstöðu að safna fræi frameftir vetri, en líkur á að stormar feyki því af trjánum aukast eftir því sem á líður.

Oft er mest fræ á tiltölulega ungum trjám. Það er góð regla að safna eingöngu af kröftugum og fallega vöxnum trjám og safna af nokkuð mörgum trjám á stóru svæði. Ef safnað er af aðeins einu tré verða trén sem upp af fræinu vaxa systkini og þegar þau síðan fara að bera fræ verður æxlun milli þeirra, af því að frjóduft berst fyrst og fremst milli trjáa sem vaxa í nágrenni hvert við annað. Þekkt er að tré sem til eru orðin við slíka skyldleikarækt eru þróttminni en afkomendur óskyldra foreldra.

Við söfnun er gott að hengja poka eða fötu framan á sig með bandi um hálsinn, því þá er hægt að beita báðum höndunum við tínsluna. Best er að tína reklana í heilu lagi. Reklar sem eru grænir og vatnsmiklir þurfa eftirþroskun í 1­2 vikur til þess að fræið harðni og losni úr þeim. Þá er gott að breiða úr reklunum á pappír við stofuhita. Fræ sem á að geyma til lengri tíma þarf einnig að þurrka á þennan hátt. Best er að geyma fræið í bréfpoka eða taupoka á köldum og þurrum stað. Hvenær er best að sá?

Auðveldast er að sá strax að hausti, jafnvel í sömu ferð og safnað er, því þá þarf ekki að þurrka og geyma fræið. Hvað varðar sáningartímann skiptir í sjálfu sér ekki öllu máli hvenær sáð er. Úti í náttúrunni er dreifingartíminn að jafnaði frá því í september og allnokkuð fram á næsta vor. Haustsáning hefur gefið góða raun og einnig ef sáð er mjög snemma að vori. Hins vegar heldur fræið spírunarhæfni í einhver ár, þannig að ef sáð er að hausti mun hluti fræsins spíra næsta vor, en líklegt er að einhver fræ spíri ekki fyrr en þarnæsta vor eða jafnvel enn seinna. Þetta er afar heppilegt vegna þess að vaxtarskilyrðin eru misjöfn frá ári til árs og þó að fræplönturnar misfarist eitt sumarið eru líkur til að einhverjar komist á legg síðar. Rétt er að benda á að birkiplöntur eru afar smáar fyrstu árin og því er þess ekki að vænta að árangur sjáist fyrr en eftir nokkur ár. Hvar á að sá?

Þó margir staðir henti til birkisáningar er ekki hægt að sá hvar sem er. Velja þarf staði þar sem fræin geta spírað og vaxtarskilyrði eru heppileg fyrir fræplönturnar. Búast má við bestum árangri á hálfgrónu landi og þar sem gróðurþekjan er ekki of þétt, t.d. á hálfgrónum melum og hraunum og landgræðslusvæðum þar sem gróður er gisinn.

Á ógrónu eða mjög rýru landi er spírun fræsins oft ágæt, en þar má búast við verulegum afföllum á fræplöntum, einkum vegna frosthreyfinga veturinn eftir spírun. Dreifing áburðar með birkifræinu og jafnvel dálítils grasfræs getur þar hjálpað, því að hvort tveggja dregur úr frostlyftingu.

Þar sem land er algróið og gróðurlagið þykkt, t.d. í graslendi eða mosaþembum, þýðir lítið að sá birkifræi nema gerðar séu viðeigandi ráðstafanir, því fræið kemst þar ekki í snertingu við jarðveginn og spírar illa. Einnig þarf að huga að því að birkifræ er afar smátt með litla forðanæringu, og því eiga birkiplöntur til að byrja með afar örðugt uppdráttar í samkeppni við þéttan gróður. Á grónu landi má þó skapa skilyrði fyrir fræið með því að rjúfa gróðurlagið, t.d. rista svörðinn ofan af eða reyta mosa af blettum fyrir sáningu. Einnig getur verið gott að sá þar sem gróðurþekjan hefur rofnað af öðrum ástæðum, t.d. vegna beitar eða annars rasks.

Lítið þýðir að sá birki í ófriðað land, þar eð beit getur komið í veg fyrir að smáplöntur komist á legg. Hins vegar eru víða svæði sem ekki eru lengur nýtt til beitar. Þar má meðal annars nefna næsta nágrenni flestra kaupstaða og kauptúna landsins. Friðuð svæði í umsjón skógræktarfélaga eða Skógræktar ríkisins henta sum til sáningar en best henta svæði í umsjón Landgræðslu ríkisins þar sem uppgræðsla er mislangt á veg komin. Sem dæmi má nefna Haukadalsheiði og Hólsfjöll í umsjón Landgræðslunnar og Þjórsárdal í umsjón Skógræktarinnar.

Hvernig á að sá?

Fræinu er dreift á yfirborðið en alls ekki fellt niður. Til að fræið nái að spíra þarf það góða snertingu við jarðveginn. Því er gott að þjappa með fæti ofan á fræið eftir sáningu.

Fræmagn þarf ekki að vera mikið. Birkifræ eru afar lítil og létt og því mörg fræ í hverju grammi. Best er að dreifa fræinu á marga litla bletti, frekar en að setja mikið magn á hvern stað. Ef ekki er hægt að sá í allt það svæði sem ætlunin er að koma birki í er um að gera að haga sáningu þannig að birkið geti síðan sáð sér út, en birki er einmitt mjög duglegur landnemi þar sem aðstæður til nýliðunar eru fyrir hendi.

Að lokum

Því miður er 1994 ekki gott fræár fyrir birki. Þó er sumstaðar þó nokkuð fræ, einkum á Suðurlandi og ekki síst í heimagörðum. Við viljum hvetja fólk til að fara út og tína birkifræ og sá því. Einnig taka skógarverðir um allt land og Landgræðslan í Gunnarsholti við birkifræi ef menn vilja leggja sitt af mörkum en hafa engan hentugan stað til að sá. Á höfuðborgarsvæðinu tekur Kristinn Skæringsson skógarvörður við fræi í húsi Landgræðslusjóðs í Fossvogi (þar sem jólatrén eru seld). Fræ sem þannig safnast verður notað bæði til beinnar sáningar og til plöntuframleiðslu.

Söfnun og sáning birkifræs er góð ástæða til að komast út og njóta fallegra haustdaga, kynnast landinu og bæta ásýnd þess í leiðinni.

Dr. Ása L. Aradóttir er vistfræðingur á Rannsóknarstöð Skógræktar ríkisins á Mógilsá og dr. Þröstur Eysteinsson er fagmálastjóri Skógræktar ríkisins.

Ljósmynd: Sigurður Blöndal

BIRKILUNDURINN í Haukadal. Til hans var sáð árið 1941.

Ljósmynd: Ása L. Aradóttir

FRÆREKLAR á birki. Þegar fræið þroskast

verða reklarnir brúnleitir.

Ljósmynd: Ása L. Aradóttir

MJÓR er mikils vísir. Fræplöntur birkisins eru afar smáar í fyrstu og því er erfitt að sjá árangur birkisáningar fyrr en 2­4 árum síðar.