[ Smellið til að sjá stærri mynd ]
Smásögur eftir Sherwood Anderson, Ernest Hemingway, William Faulkner, Ralph Ellison, Philip Roth, Flannery O'Connor, Raymond Carver, Susan Sontag, Amy Tan, Joyce Carol Oates, Sherman Alexie, Jhumpa Lahiri og Alice Munro.

Smásögur eftir Sherwood Anderson, Ernest Hemingway, William Faulkner, Ralph Ellison, Philip Roth, Flannery O'Connor, Raymond Carver, Susan Sontag, Amy Tan, Joyce Carol Oates, Sherman Alexie, Jhumpa Lahiri og Alice Munro. Rúnar Helgi Vignisson, Kristín Guðrún Jónsdóttir og Jón Karl Helgason önnuðust útgáfuna. Bjartur, 2016. Kilja, 264 bls.

Oft finnst manni smásagan ekki njóta sannmælis í bókmenntaumræðunni eða þeirrar athygli sem hún á skilið. Hvort ástæðan sé einfaldlega sú að útgefendur eiga erfitt með að kynna formið, að það sé ekki talið nógu söluvænlegt, er erfitt að segja. En víst er að hér á landi hafa verið og eru áfram skapaðar framúrskarandi smásögur og það æði fjölbreytilegar og sýna vel hvað breiddin og fjölbreytileikinn getur verið mikill innan formsins. Það gleður því ætíð unnendur vandaðra smásagna þegar vakin er verðskulduð athygli á því sem vel er gert, rétt eins og þegar Gyrðir Elíasson fékk árið 2011 Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs fyrir hið heillandi sagnasafn Milli trjánna og þá varð hin kanadíska Alice Munro (f. 1931) fyrst höfunda til að hljóta Nóbelsverðlaun fyrir smásagnaskrif árið 2013 og var afar vel að því komin.

Munro á einmitt nýjustu söguna í þessu áhugaverða og vandaða sagnasafni, Smásögur heimsins – Norður-Ameríka . Þetta er fyrsta verk í ritröð sem mun eiga að verða fimm bindi með úrvali smásagna frá öllum heimshornum. Leggja á áherslu á að kynna „fjölbreyttar raddir, jafnt sögur eftir þekkta smásagnahöfunda tuttugustu aldar sem minna þekkta. „Hafi sögurnar komið út á íslensku áður eru þær þýddar aftur eða þýðingarnar endurskoðaðar,“ segir í inngangi.

Oft vefst fyrir mönnum að skilgreina smásögur, til að mynda hvenær hún verði að skáldsögu – er það lengdin ein sem skiptir máli? – eða verður að prósaljóði. Í inngangi þessa safns segir að oft sé miðað við lengd, „menn segja að smásagan sé stutt, skálduð frásögn þar sem allt lúti einu höfuðmarkmiði. Ennfremur er gjarnan bent á að smásagan sé, vegna síns knappa forms, kjörinn vettvangur fyrir tilraunastaarfsemi.“

Í formála þessa bindis segir Rúnar Helgi Vignisson, sem er atkvæðamestur þýðendanna átta sem koma að verki, en hann þýddi sex sagnanna, að Norður-Ameríka sé tvímælalaust „eitt helsta varpland smásögunnar, eins og við þekkjum hana í dag“. Smásagan þar í álfu sé gjarnan raunsæ og haganlega byggð, en finna megi tilbrigði af öllum hugsanlegum gerðum: „sögur með óvæntum endi, hrollvekjur, spennusögur, smælingjasögur, stemningarsögur, sögur sem gera út á hugljómun, módernískar sögur, póstmódernískar, feminískar, mínimalískar, sálfræðilegar og þar fram eftir götunum.“

Elsta sagan í safninu er frá 1919, úr hinum frábæra sagnasveig Sherwood Anderson (1876-1941), Winesburg, Ohio , en sú yngsta, „Víddir“ eftir Munro, kom út fyrir tæpum áratug. Og sögurnar þrettán eru afar fjölbreytilegar, eftir ólíka fulltrúa bandarískra og kanadískra bókmennta á síðustu öld en jafnframt margra þekktustu og mikilvægustu höfunda þess tíma. Hér eru sögur sem birta kjarnann í nálgun höfundanna við skáldskapinn, eins og „Hæðir eins og hvítir fílar“ eftir Ernest Hemingway (1899-1961) og „Rós handa Emily“ eftir William Faulkner (1897-1962) og lykilsögur tveggja af allra merkustu rithöfundum aldarinnar, „Allt sem rís hlýtur að skarast“ eftir Flannery O'Connor (1925-1964) og „Dómkirkja“ Raymonds Carver (1938-1988) en báðar eru einstök meistaraverk og hafa þýðendur þeirra, rétt eins og hinna sagnanna, leyst verkið gríðarvel af hendi.

Ég hafði lesið flestar sagnanna á frummálinu, og einhverjar áður á íslensku, en þekkti ekki til verka Shermans Alexie (f. 1966). Heillandi saga hans, „Um það bil stærðin á uppáhaldsæxlinu mínu“, úr sagnasafni frá 1993, sýnir vel hvað slyngur höfundur getur skapað lifandi persónur og margbrotinn heim í knöppu formi; þetta er höfundur sem er allrar athygli verður.

Eins og fyrr segir eru sögurnar vel þýddar; þýðendur eru undantekningarlaust trúir frumútgáfunum en færa þær á haganlegan og lipurlegan hátt á íslensku. Þá er á undan hverri sögu stuttur inngangur þar sem þýðandinn gerir grein fyrir höfundinum og verkum hans á upplýsandi hátt; þessi lesandi pirraði sig þó á skammstöfunum í þeim texta, finnst að skammstafanir eigi ekki heima nálægt fagurfræðilegum texta, ekki þarf lengur að spara orðin eins og þegar ritað var á bókfell.

Þetta fyrsta bindi Smásagna heimins sýnir að þær eiga svo sannarlega erindi á íslensku. Þetta er feiknagott og vandað safn sem allir unnendur góðra bókmennta eiga að kynna sér og geta látið sig hlakka til að lesa hin bindin fjögur.

Einar Falur Ingólfsson