Í 15. kapítula Gísla sögu Súrssonar koma fyrir tveir málshættir sem skírskota til alþýðlegrar heimspeki og gegna því hlutverki í sögunni að skerpa stíl og lúta einnig hnitmiðaðri frásagnartækni. Málshátturinn "Æ sér gjöf til gjalda" er látinn Gísla í munn skömmu áður en hann vegur Þorgrím Þorsteinsson.

MANNVÍG OG MÁLSHÆTTIR

Hugleiðing um Gísla sögu Súrssonar,

eftir Örlyg Sigurjónsson

Í 15. kapítula Gísla sögu Súrssonar koma fyrir tveir málshættir sem skírskota til alþýðlegrar heimspeki og gegna því hlutverki í sögunni að skerpa stíl og lúta einnig hnitmiðaðri frásagnartækni.

Málshátturinn "Æ sér gjöf til gjalda" er látinn Gísla í munn skömmu áður en hann vegur Þorgrím Þorsteinsson. Þótt Íslendingar nútímans noti þennan málshátt við ólíkt sakleysislegri aðstæður hefur inntak hans ekkert breyst enda felur hann, eins og flestir aðrir málshættir, í sér almennt viðurkennd sannindi um mannlífið; að tilhlýðilegt þyki að launa fyrir gjafir eða viðvik, eða eins og segir í Gísla sögu, að ekki sé manni vansæmd að því að fara fram á smágreiða hafi maður gert ferð einhvers til fjár. Hinn málshátturinn, "Allt kann sá er hófið kann", skírskotar til hófseminnar, einnar af fjórum höfuðdyggðum sem vestræn siðfræði hefur gert að viðfangsefni sínu allt frá dögum forngrísku heimspekinganna. Í riti frá 8. öld, sem í nýlegri þýðingu Gunnars Harðarsonar nefnist "Um kostu og löstu", segir: "Harðla göfugur er kraftur hófsemi. Fyrir hana saman stendur allur vegur þessa lífs á meðal manna, að maður hyggi og mæli og geri stillilega alla hluti í hverri sem einni sök með ráði heilsu sinnar." Víkjum að 15. kapítula Gísla sögu. Þegar hér er komið sögu hafa þeir Gísli og Þorkell Súrssynir og Vésteinn Vésteinsson mágur Gísla og Þorgrímur Þorsteinsson eiginmaður Þórdísar, systur Súrssona, slitið sameiginlegu fóstbræðralagi. Ástæða þess er sú að Þorgrímur telur sér ekki sæmandi að tengjast Vésteini. Við það hnykkir Gísli að sér hendi sinni og neitar á móti að viðurkenna þann sem vanvirðir Véstein. Upp frá þessu tekur sagan ákveðna stefnu þar sem vinfengi Þorgríms og Gísla þverr æ meir. Vésteinn og Gísli bindast tryggðarböndum og Vésteinn siglir til Englands. Um síðir heyrir Þorkell Súrsson á tal Ásgerðar konu sinnar og Auðar konu Gísla þar sem Ásgerður viðurkennir fyrir Auði að henni þyki Vésteinn góður. Öfundsýki er sóttum verri og verður til þess að vinirnir Þorkell og Þorgrímur leggja nú báðir fæð nokkra á Véstein í fjarveru hans. Vésteinn kemur síðan aftur til Íslands eftir að hafa hlotið frama á erlendri grund. Hann færir mönnum gjafir af skipsfjöl og býður Þorkatli refla mikla en Þorkell vill ekki þiggja. Menn Gísla vara hann ítrekað við því margt hafi gerst, en Vésteinn svarar svo, að nú falli öll vötn til Dýrafjarðar. Örlögin verða ekki flúin og þarna bregður fyrir listfengi höfundar þegar hann líkir saman framvindu mannlegs lífs og náttúru. Ár og lækir renna undan halla og enda sína ferð að lokum og því lögmáli lýtur mannskepnan einnig. Svo fer, að Vésteinn er veginn í rúmi sínu en sagan eftirlætur lesendum að leiða líkum að vegandanum. Eins og fram kemur í 15. kapítula sést hvaða forsendur Gísli hefur til að vega Þorgrím fyrir víg Vésteins:

Tókust nú upp leikar sem ekki hefði í orðið. Eiga þeir mágar oftast leik saman, Gísli og Þorgrímur, og verða menn eigi ásáttir, hvor sterkari er en þó ætla flestir Gísla aflameira. Þeir leika knattleika á tjörn þeirri er Seftjörn heitir. Þar var jafnan fjölmennt. Það var einn dag þá er flesta lagi var komið að Gísli bað jafnlega skipta til leiksins. "Það viljum vér víst," segir Þorkell, "enda viljum vér að þú sparir þá ekki af við Þorgrím því að það orð flyst af að þú sparist við. En ég ynni þér allvel að þú fengir sem mesta virðing af ef þú ert sterkari." "Ekki höfum við það reynt hér til," segir Gísli, "en þó má það vera að þar komi að við reynum." Nú leika þeir og hefur Þorgrímur ekki við, felldi Gísli hann og bar út knöttinn. Þá vill Gísli taka knöttinn en Þorgrímur heldur honum og lætur hann eigi því ná. Þá fellir Gísli svo hart Þorgrím svo hann hafði ekki við og af gekk skinnið af hnúunum en blóð stökk úr nösunum. Af gekk og kjötið af knjánum. Þorgrímur stóð seint upp. Hann leit til haugsins Vésteins og mælti:

7. Geir í gumna sárum gnast, eg kann ei lasta.

Gísli tók knöttinn á skeiði og rekur á milli herða Þorgrími, svo að hann steyptist áfram og mælti:

8. Böllur á byrðar stalli brast, eg kann ei lasta.

Þorkell sprettur upp og mælti: "Nú má það sjá hver sterkastur er eða mestur atgervimaður er og hættum nú." Og svo gerðu þeir. Tókust nú af leikarnir og líður nú á sumarið og fækkaðist nú heldur með þeim Þorgrími og Gísla. Þorgrímur ætlaði að hafa haustboð að veturnóttum og fagna vetri og blóta Frey og býður þangað Berki bróður sínum og Eyjólfi Þórðarsyni og mörgu öðru stórmenni. Gísli býr og til veislu og býður til sín mágum sínum úr Arnarfirði og Þorkötlum tveimur og skorti eigi hálft hundrað manna að Gísla. Drykkja skyldi vera að hvorratveggja og var stráð gólfi á Sæbóli af sefinu af Seftjörn. Þá er þeir Þorgrímur bjuggust um og skyldu tjalda húsin, en boðsmanna var þangað von um kveldið, þá mælti Þorgrímur við Þorkel: "Vel kæmu oss nú reflarnir þeir hinir góðu er Vésteinn vildi gefa þér. Þætti mér sem þar væri langt í milli hvort þú hefðir þá með öllu eða hefðir þú þá aldrei og vildi eg nú að þú létir sækja þá." Þorkell svarar: "Allt kann sá er hófið kann og mun eg eigi eftir þeim senda." "Eg skal það gera þá," sagði Þorgrímur og bað Geirmund fara. Geirmundur svarar: "Vinna mun eg nokkuð en ekki er mér um að fara." Þá gengur Þorgrímur að honum og slær hann buffeitt mikið og mælti: "Far nú þá ef þér þykir nú betra." "Nú skal fara," sagði hann, "þó að nú sé verra. En vit það fyrir víst að hafa skal eg vilja til að fá þér fylju er þú færð mér fola og er þó eigi varlaunað." Síðan fer hann. Og er kemur þar þá eru þau Gísli og Auður búin að láta upp tjöldin. Geirmundur ber upp erindið og sagði allt sem farið hafði. "Hvort viltu Auður ljá tjöldin?" sagði Gísli. "Eigi spyr þú þessa af því að þú vitir eigi, að eg vildi að þeim væri hvorki þetta gott gert né annað það er þeim væri til sæmdarauka." "Hvort vildi Þorkell bróðir minn?" sagði Gísli. "Vel þótti honum, að ég færi eftir." "Það skal ærið eitt til," sagði Gísli og fylgir honum á leið og fær honum gripina. Gísli gengur með honum og allt að garði og mælti: "Nú er þann veg að eg þykist góða hafa gert ferð þína og vildi eg að þú værir mér nú leiðitamur um það sem mig mikið varðar og sér æ gjöf til gjalda og vildi eg að þú létir lokur frá hurðum þremur í kveld. Og mættir þú muna hversu þú varst beiddur til fararinnar." Geirmundur svarar: "Mun Þorkeli bróður þínum við engu hætt?" "Við alls engu," sagði Gísli. "Þá mun þetta áleiðis snúast." sagði Geirmundur. Og nú er hann kemur heim kastar hann niður gripunum. Þá mælti Þorkell: "Ólíkur er Gísli öðrum mönnum í þolinmæði og hefur hann betur en vér." "Þessa þurfum vér nú," segir Þorgrímur og láta upp refilinn. Síðan koma boðsmenn um kvöldið. Og þykknar veðrið, gerir þá logndrífu um kveldið og hylur stíga alla.

Síðar um kvöldið kemst Gísli inn í bæinn, vegur Þorgrím og kemst á brott. Það leynir sér ekki að Þorgrímur skirrist ekki við að vanvirða Véstein látinn þar sem hann segir í kviðlingnum að hann harmi það ekki að spjót hafi brakað í sárum hans. Þetta gerir hann óneitanlega mjög líklegan banamann Vésteins. En það er Þorkell svo sannarlega líka. Sagan svarar því ekki hver hafi vegið Véstein en athuga má fáein atriði þar að lútandi. Þorkell hefur afbrýðisemi sem ástæðu til að vega Véstein en persóna hans bendir samt ekki til að vera líkleg til mannvíga. Hann er sýnilega langrækinn og virðist vera nokkuð gáfaðri en Þorgrímur, sem gætir ekki orða sinna og hefur nokkuð keppnisskap. Þorkell veit sem er, að sæmdin muni knýja Gísla til að hefna fyrir víg Vésteins. Hann veit einnig að Gísli getur ekki hefnt sín á sínum eigin bróður. En Véstein verður að vega að hyggju Þorkels og hann gerir sér grein fyrir því að Þorgrímur verður skotspónn hefnda Gísla. Með þetta í huga má ímynda sér að Þorkell hafi hugsað sér að fyrst að Þorgrímur yrði hvort eð er drepinn fyrir víg Vésteins, því þá að brölta sjálfur í skjóli nætur á aðra bæi ef hægt er að fá annan í það sem verður refsað fyrir? Þess vegna eru líkur til þess að Þorkell hafi fengið Þorgrím til að vega Véstein. Það ber einnig að athuga að Þorkatli er lýst sem oflátungi og svaf hann fram eftir meðan aðrir karlmenn gengu til vinnu. Það er því alveg eins líklegt að hann hafi ekki nennt að taka sér spjót í hönd fyrst hann gat fengið Þorgrím til þess. Í mörgum Íslendingasögum birtist sú tilhneiging að gjalda eða launa mönnum fyrir, ekki aðeins góðverk, heldur illvirki. Það nær allt frá einu buffeiti (kinnhesti) til hefndarvíga. Jafnvel Geirmundur þræll segir það ekki varlaunað að fá Þorgrími fylju (meri) fyrir fola (kinnhestinn) þann er Þorgrímur rak honum. Yfir þessar tilhneigingar sem birtast í ýmsum myndum hefur verið notað hugtakið "gjaldstefna" en Íslendingum leikur líklega betur á tungu málshátturinn góði sem sama merking kjarnast í: "Æ sér gjöf til gjalda." Einni spurningu er samt ósvarað. Hvað á Þorkell við er hann segir: "Allt kann sá er hófið kann"? Líklegt er að þessi setning sé lýsandi fyrir Þorkel; hann heldur sér til hlés og vill ekki berast á með því að skreyta skála sinn fagurlega fyrir gesti sína. Hann veit sem er að Þorgrímur með sitt skap muni keppast við að fá reflana með öllum tiltækum ráðum. Reflarnir hafa táknrænt gildi hér þar sem þeir eru fagrir en umfram allt áberandi. Fyrir Þorkatli vakir að gera Þorgrím áberandi og stilla honum upp sem blóraböggli. Þetta er þó aðeins yfirborðið. Kaldhæðnin skín úr breytni Þorkels. Hann vinnur markvisst að því að hlýða eigin löstum eins og öfundinni, en klókindin verða seint vefengd.

Höf. er B.A. í íslensku og heimspeki.