HVERNIG varð Ísland ríki meðal ríkja? Hvað liggur að baki sjálfstæði þjóðarinnar? Hvernig komast jaðarhópar inn á miðjuna? Ísraelski menningarfræðingurinn Itamar Even-Zohar telur að svaranna við þessum spurningum sé ekki síst að leita í menningarlegri viðleitni sem getur birst með ýmsum hætti.

AUÐLEGÐ FELST

Í FJÖLBREYTTU

SAFNI TÆKIFÆRA

Itamar Even-Zohar er ísraelskur menningarfræðingur. Í samtali við ÞRÖST HELGASON segir hann sögu okkar Íslendinga með ólíkindum. "Hin viðtekna hugmynd um hlutverk Jóns Sigurðssonar er goðsögn, verk hans og sögu sjálfstæðisbaráttunnar yfirleitt þarf að rannsaka betur."

HVERNIG varð Ísland ríki meðal ríkja? Hvað liggur að baki sjálfstæði þjóðarinnar? Hvernig komast jaðarhópar inn á miðjuna? Ísraelski menningarfræðingurinn Itamar Even-Zohar telur að svaranna við þessum spurningum sé ekki síst að leita í menningarlegri viðleitni sem getur birst með ýmsum hætti. Itamar telur að það megi skoða þessa menningarlegu viðleitni í stærra samhengi en oft hefur verið gert. Bókmenntir eru til að mynda opið og fjölþætt kerfi þar sem ólíkir þættir takast á. Með því að kanna samspilið á milli þessara ólíku þátta má sjá hvernig kerfið breytist í tímans rás og hvernig það starfar innan samfélagsins. Itamar hefur til dæmis kannað hvaða hlutverki bókmenntir gegna í sköpun eða tilurð ríkja. Hefur hann einkum skoðað smáa menningarheima á borð við Katalóníu á Spáni þar sem þjóðarmenning er sköpuð á tiltölulega skömmum tíma í pólitískum tilgangi. Ísland þykir honum einnig sérstaklega áhugavert í þessu samhengi en hér hafa hlutirnir gengið óvenjuvel upp.

Það er raunar fleira sem vekur áhuga hans hér. Itamar hefur á undanförnum árum glímt við að þýða Njáls sögu á hebresku. Hann segist engu getað lofað um verklok en hann finni þó til skyldunnar þar sem hann sé sennilega sá eini sem geti þýtt söguna á hebresku. Hann hefur heimsótt Ísland áður og segist hafa fylgst vel með vexti og viðgangi þjóðarinnar á síðustu áratugum. Nú er hann hér í rannsóknarleyfi og hefur haft aðstöðu á Árnastofnun. Hann segist hafa farið víða í gegnum tíðina til að sinna rannsóknum sínum á ólíkum menningarsamfélögum. Það sé nauðsynlegt að komast í snertingu við viðfangsefnin.

Itamar gegnir prófessorsstöðu í menningarfræðadeild við háskólann í Tel Aviv. Hann er tæknilegar sinnaður en margir starfsbræður hans en finna má allar ritsmíðar hans á vefslóð hans á netinu (http: //www.tau.ac.il/Ìitamarez). Séu eldri greinar hans skoðaðar, svo sem eins og "Polysystem Theory" (1979, endurskoðuð útgáfa 1990), er greinilega eitt undirliggjandi þema sem drepið var á hér í upphafi en það er sambandið á milli miðju og jaðars. Þegar ég hitti hann innan um gamlar skræður á Árnastofnun er hann samþykkur því að ágætt sé að hefja samtalið á þessum stað í verkum hans þótt samband miðju og jaðars sé flókið og erfitt umræðuefni.

Við erum vön því að samsama okkur aðeins miðjunni

"Ég hafði fyrst og fremst áhuga á að skoða sambandið á milli miðju og jaðars í ákveðnum heildum. Við getum litið á Evrópu sem eina slíka heild en í henni eru svo margar minni heildir þar sem má finna togstreitu milli miðju og jaðars.

Sumir eiga erfitt með að skilja sambandið milli miðju og jaðars en það má skýra með einföldu dæmi. Ef þú ert í miðjunni geturðu ákveðið hvernig buxum þú vilt klæðast en ef þú ert á jaðrinum verður þú að klæðast buxunum sem miðjan segir þér að klæðast. Þú getur auðvitað ákveðið að klæðast einhverju öðru en þá færðu líka að gjalda þess á einhvern hátt. Til að brjótast undan þessu oki miðjunnar verður þú annaðhvort að gera uppreisn og ryðjast inn á miðjuna eða búa til annað kerfi. Barátta margra ólíkra hópa manna við að aðskilja sig frá einhverri miðju skýrist af þessu, þessir hópar hafa komist að þeirri niðurstöðu að þeir geta ekki átt neinn þátt í ákvarðanatöku í því samfélagi þar sem þeir búa og telja því best að búa sér til sitt eigið kerfi; af þessum ástæðum aðskildu Slóvakar sig frá Tékkóslóvakíu, Flæmingjar sig frá frönskumælandi hluta Belgíu og Katalónar hafa verið að reyna að skilja sig frá Spáni með þó nokkrum árangri, þeim hefur tekist að sölsa undir sig töluverð völd, segja má að þeir hafi búið til nýja miðju á Spáni. Þessa togstreitu má einnig finna í Frakklandi á milli suðurhluta landsins og norðurhlutans. Suðurhlutinn er jaðarsvæði og lýtur valdi Parísar nánast í einu og öllu; fólk í suðurhlutanum getur ekki einu sinni notað sitt eigið, eða öllu heldur sín eigin tungumál, París ræður því hvernig það talar, hvað það hugsar, hvernig það klæðist, hvað það borðar og svo framvegis. Fleiri dæmi mætti nefna.

Við erum með öðrum orðum að tala um valdhafana og svo hina kúguðu. Tveir franskir blaðamenn könnuðu á skemmtilegan hátt valdastrúktúr franska samfélagsins á níunda áratugnum. Niðurstöður þeirra voru þessar: Í Frakklandi búa sextíu milljónir manna. Fimmtíu þúsund þeirra lesa daglega einhvern texta. Fimm þúsund þeirra taka þátt í að skrifa þessa texta, ritstýra þeim, gefa þá út og selja. Fimm hundruð þeirra skrifa þá texta sem teljast mega mikilvægir. Einungis hundrað þeirra ákveða svo hvaða textar eru mikilvægir. Af þessu drógu þeir þá ályktun að sennilega séu það um það bil tíu menn sem ákveða með einum eða öðrum hætti hvað Frakkar eiga að hugsa."

Itamar segir að þegar hann byrjaði að rannsaka sambandið á milli miðjunnar og jaðarsins hafi verið erfiðast að fá fólk til að líta á jaðarinn sem hluta af þeirri heild eða því samfélagi sem verið var að rannsaka. "Áður en tengsl miðju og jaðars eru rannsökuð verður að vera samkomulag um að það megi nota þessi hugtök. Við erum vön því að samsama okkur aðeins miðjunni, öll okkar saga er skrifuð út frá sjónarhorni miðjunnar, allar okkar skoðanir verða til í miðjunni og því getur það kostað svolítið átak að viðurkenna fyrirbæri eins og jaðarinn.

Svo aftur sé tekið franskt dæmi þá þekkja allir dagblaðið Le Monde enda er iðulega vitnað í það ef vitna þarf í franskt blað. En Le Monde er aðeins gefið út í nokkur hundruð þúsund eintökum á dag. Þetta þýðir að fáir Frakkar lesa blaðið og það stendur heima því að langflestir þeirra lesa blað sem er nánast óþekkt utan Frakklands og heitir L'Ouest France . Þrátt fyrir það eru Le Monde og auðvitað Liberation og Le Figaro áhrifamestu blöðin. Þetta kann að virðast skrýtið en ástæðan er augljós: Það er sama fólkið sem skrifar þessi blöð og stjórnar landinu. Þetta er miðja Frakklands, þarna eru áhrifin og völdin, og það er af skrifum þessarar þröngu miðju sem við þekkjum Frakka og hugmyndir þeirra. Fæst okkar vita nokkurn skapaðan hlut um afganginn af þjóðinni, jaðarinn. Franski fræðimaðurinn Pierre Bourdieu hefur rannsakað hvernig þessi valdamiðja myndaðist í Frakklandi en það er vandfundið annað ríki þar sem jafn mikil samþjöppun á valdi hefur átt sér stað. Intelligensían í Frakklandi er rótgróin valdablokk sem erfitt er að sjá að verði brotin niður í nánustu framtíð."

Sögu Jóns Sigurðssonar þyrfti að rannsaka betur

Itamar rekur fjölda dæma um jaðarsvæði sem hafa reynt að brjóta sér leið inn á miðjuna. Eitt þessara dæma er Ísland þar sem þetta tókst með langri sjálfstæðisbaráttu sem endaði með stofnun lýðveldisins 1944. Annað dæmi er Nýfundnaland þar sem tilraunin mistókst hrapallega; þaðan streymdi bæði fólk og fjármagn í kjölfarið og nú tilheyrir Nýfundnaland Kanada. "Þetta er dæmi um jaðarsvæði sem ákvað að vera það áfram," segir Itamar. "Þegar keyrt er um nyrðri hluta vesturstrandar Nýfundnalands nú sést fátt annað en þorp í niðurníðslu. Þarna er mikil fátækt og hægt er að fá það á tilfinninguna að maður sé staddur í þriðjaheimsríki. Þarna bjó tiltölulega velmegandi þjóð. Við sjáum svona jaðarsvæði víðar, til dæmis í Suðurhluta Frakklands, á Bretaníuskaga og jafnvel í Bandaríkjunum. Fólk á þessum svæðum hefur hvorki pólitíska né menningarlega getu eða orku til að skipuleggja sig og brjóta sér leið inn á miðjuna. Og meðan svæðinu er stjórnað af miðjunni, fólki sem er annars staðar, er engin von til þess að staða þeirra og ástand breytist.

Erfitt er að segja til um hvers vegna Íslandi tókst þetta en Nýfundnalandi ekki. Svo virðist sem munurinn sé einfaldlega sá að Nýfundnaland skorti kraft, sjálfstraust og trú á að það gæti orðið að miðju. Á þetta skorti hins vegar ekkert hjá Íslendingum. Saga ykkar er raunar með ólíkindum. Hin viðtekna hugmynd um hlutverk Jóns Sigurðssonar er goðsögn, verk hans og sögu sjálfstæðisbaráttunnar yfirleitt þarf að rannsaka betur. Við getum til samanburðar ímyndað okkur Tasmaníubúa sem heldur yfir á meginland Ástralíu og fer að halda ræður um að Tasmanía hljóti sjálfstæði. Þessi maður yrði varla tekinn mjög alvarlega; honum yrði hugsanlega boðið í kaffi hjá einhverjum embættismanni en flestir myndu bara brosa út í annað. En hvers vegna hlaut Jón Sigurðsson áheyrn? Hvers vegna var hann tekinn alvarlega? Hann hafði ekkert bakland, samt gat hann skapað Íslendingum framtíð. Þetta hefur aldrei verið skýrt. Við vitum heldur ekki hvernig þessir menn sem voru að skrifa um efni sem komu þessari baráttu við tengdust. Þeir voru varla fleiri en 25 til 30. Við vitum ekki hvernig textar þeirra og gjörðir mótuðu hina íslensku þjóðarvitund, sjálfsmynd þjóðarinnar. Við vitum ekki hvernig þessir menn skipulögðu sig og síst af öllu vitum við hvernig þeir komust til valda. Það er hægt að skoða hvað þessir menn hugsuðu um en það er erfiðara að sjá hvernig þeim tókst að breyta því hvernig Íslendingar sáu sjálfa sig. Þetta er verðugt og hnýsilegt verkefni sem enn hefur lítið verið unnið í hér."

Það er sem sagt ekki til nein ein örugg leið inn í miðjuna, það er ekki til nein forskrift?

"Það er ef til vill hægt að gefa einhverja forskrift en hún væri engin trygging," segir Itamar. "Til er skemmtileg saga af Ismaíl Pasha, landstjóra Egypta á síðustu öld, sem varpar ljósi á þessa spurningu. Ismaíl vildi gera Egyptaland að nútímalegu vestrænu ríki á sjötta áratug síðustu aldar en það var þá undir yfirráðum soldánsins í Istanbúl. Hann fór því til Frakklands til að kynna sér hvernig slík ríki höguðu sínum málum. Hann sá að Frakkar áttu dýragarð og ákvað þegar að Egyptar þyrftu að koma sér upp einum slíkum. Listmálarar settu líka mikinn svip á Frakkland og taldi Ismaíl að þannig menn þyrftu öll ríki að eiga. Hann bauð því nokkrum frönskum málurum til Egyptalands og dældi í þá peningum. Verk þessara málara fundust reyndar fyrir nokkrum árum í Kairó og var haldin sýning á þeim í París. Og Ismaíl uppgötvaði að fleira þyrfti til að mynda nútímalegt ríki. Frakkar áttu jú óperu. Ismaíl notaði því tækifærið þegar haldið var upp á opnun Súesskurðarins til að panta eina óperu frá Verdi og úr varð sjálf Aida. Átti þetta eftir að verða honum örlagaríkt skref því hann lagði svo mikla peninga í uppfærsluna að hann varð gjaldþrota. Þar með var draumurinn búinn. Í framhaldi þurfti Ismaíl að selja hlutabréf sín í Súesskurðinum en það er þannig sem Englendingar urðu eigendur og yfirráðamenn þessarar mikilvægu siglingaleiðar. Ismaíl fór sem sagt eftir ákveðinni forskrift að því hvernig á að búa til nútímalegt ríki, hann gerði nánast allt sem gera þurfti en samt fór sem fór."

Að vera ríkur af tækifærum

Nýjasta ritsmíð Itamars nefnist "Culture Repertoire and the Wealth of Collective Entities" og má finna hana á netsíðu hans. Í ritgerð þessari fjallar Itamar um ríkidæmi sem felst í safni tækifæra og möguleika. Segir hann að umfang og innihald þessa safns geti skorið úr um velferð einstaklinga og ríkja. Auðlegð þjóða felist með öðrum orðum í fjölbreyttu safni tækifæra.

"Ef maður hefði verið fæddur á Íslandi um síðustu aldamót hefði maður haft mjög fá tækifæri. Maður hefði getað orðið sjómaður eða bóndi og ef um konu hefði verið að ræða hefðu tækifærin verið enn færri. Strákar og stelpur sem fæðast á Íslandi í dag vaða hins vegar í tækifærum og kannski má rekja efnahagslega velsæld Íslendinga til þess. Því má sömuleiðis halda fram að til þess að halda úti þessu velferðarstigi þurfi að halda áfram að skapa ný tækifæri. Það verður hins vegar ekki gert nema ákveðinn hópur fólks geti setið við og hugsað upp ný tækifæri, það þarf að hafa fólk í vinnu við að hugsa, að skapa. Þjóðir sem leggja mikið upp úr því að búa vel að skapandi hugsun, að hinni vitsmunalegu vinnu, eru ríkar af tækifærum og möguleikum sem svo skapa fjölbreytileika í mannlífi, fjölbreytta menningarflóru og auðvitað meiri peninga. Það má halda því fram að jaðarþjóð eða jaðarhópur sem fylgir ákveðinni forskrift og leggur auk þess áherslu á hina vitsmunalegu vinnu eigi meiri von til þess að komast inn á miðjuna en aðrir.

Ég held að þetta hafi gerst hér á landi. Ástæðan fyrir því að Ísland hefur þróast svona hratt á undanförnum áratugum er sú að hér hefur verið mikil nýsköpun, hér hafa menn verið að uppgötva nýjar leiðir, ný tækifæri, vitsmunalíf Íslendinga hefur blómstrað, ef svo má segja. Ástæðan fyrir því að stórþjóð eins og Svíar á nú í erfiðleikum er hins vegar sú að þeir hafa fjötrað alla skapandi hugsun, allt frumkvæði, með því að framfylgja harðri jafnaðarstefnu á öllum sviðum, stefnu sem felur ekki endilega í sér jafnrétti heldur að menn eigi ekki að hafa það betra en náunginn. Fólk hefur fengið þau skilaboð að allir eigi að vera eins, að það megi ekki fá frumlega hugmynd, að það megi ekki vera öðruvísi. Þetta viðhorf hefur nánast lagt sænskan iðnað í rúst; meira að segja Volvo- bílarnir eru orðnir óspennandi vegna skorts á hugmyndaflugi. Og það merkilega er að Svíar hafa komið sér í þessa stöðu með ákveðnu skipulagi, menningarlegri áætlun um það hvernig hlutirnir eigi að vera."

Morgunblaðið/Arnaldur Itamar Even-Zohar