17. október 1998 | Menningarblað/Lesbók | 4841 orð

RÁÐGÁTAN UM GUÐMUND RÍKA EFTIR HJÖRT HJARTAR

NÍUNDA maí árið 1446 boðar nýbakaður hirðstjóri norðan lands og vestan, Einar Þorleifsson, saman þing á Sveinsstöðum í Vatnsdal. Þar er upp tekið nítján ára gamalt mál gegn mági hans, Guðmundi ríka Arasyni, sem snýst um svokallaða Norðurreið Guðmundar. Vitni eru leidd fram, vitnisburðir skráðir og daginn eftir kveður Einar Þorleifsson upp úrskurð: (Stafsetning höf.

RÁÐGÁTAN UM

GUÐMUND RÍKA

EFTIR HJÖRT HJARTARSON

Guðmundur fæðist með silfurskeið í munni og kvænist inn í eina ríkustu ætt landsins. Sól hans rís með framförum í siglingatækni, viðskiptastríði á meginlandinu, nýjum mörkuðum fyrir íslenskar afurðir og veiku miðstjórnarvaldi. Þetta opnaði áður óþekkta möguleika til auðsöfnunar sem Guðmundur var í aðstöðu til að nýta sér.

NÍUNDA maí árið 1446 boðar nýbakaður hirðstjóri norðan lands og vestan, Einar Þorleifsson, saman þing á Sveinsstöðum í Vatnsdal. Þar er upp tekið nítján ára gamalt mál gegn mági hans, Guðmundi ríka Arasyni, sem snýst um svokallaða Norðurreið Guðmundar. Vitni eru leidd fram, vitnisburðir skráðir og daginn eftir kveður Einar Þorleifsson upp úrskurð: (Stafsetning höf.)

Öllum mönnum þeim sem þetta bréf sjá eða heyra sendi ég, Einar Þorleifsson hirðstjóri fyrir norðan og vestan á Íslandi kveðju guðs og mína kunnugt gerandi þá er liðið var frá hingaðburð vors herra Jesú Kristí þúshundruð fjögur hundruð fjörutigir og sex ár þriðjudaginn næsta eftir Jónsmessu postula ante portam latinam á Sveinsstöðum í Vatnsdal á almennilegu þingi kom fyrir mig Þorsteinn Þorgrímsson og Björn Kárason og Þorvarður Ólafsson og Einar Hallfreðarson beiddu mig og kröfðu allir og sérhver styrks og aðfarar við Guðmund Arason fyrir það rán og heimsóknir er hann hafði þeim veitt í sinni norðurreið eftir því sem þeir létu þar sýna og sverja.

Nú sakir þess að mér líst þetta fullt útlegðarverk og lýsti ég Guðmund Arason útlægan og óheilagan, hvar hann kann takast utan griðastaða og því fyrirbýð ég hverjum manni héðan í frá hann að hýsa eða heima halda eða hafa, styðja eða styrkja eða nokkra björg veita í móti kóngsins rétti og landsins lögum undir slíka sekt sem lögbók vottar...

Með þessum úrskurði rýmir Einar hirðstjóri mág sinn út af peningum sínum, en það þýðir að eignir Guðmundar falla undir konung og erfingja Guðmundar. Nokkuð nákvæm skýrsla er til um eignirnar, gerð á hinu sama sumri sem Guðmundur var dæmdur. Ef aðeins er litið til jarðeigna hans, höfuðbóla ásamt meðfylgjandi hjáleigum, eða jörðum sem hann heimti af landskuld, þá eru þær þannig taldar og metnar sumarið 1446: Höfuðból Meðfylgj. Samtals jarðir/hjál. virt á Reykhólar 33 596c Brjánslækur 15 295c Núpur 33 834c Saurbær 17 375c Kallaðarnes 38 458c Fell 6 120c Til viðbótar þessum jörðum átti Guðmundur 36 aðrar. Samtals var jarðeign hans því metin á 3512 hundruð árið 1446. Þótt sleppt sé öllum útreikningum og getgátum um hve mikil verðmæti þetta væru á nútímavísu, getur engum dulist að hér er um mikil auðæfi að tefla. Fjögur fyrstu höfuðbólin sem tiltekin eru að framan voru í eigu hans og konu hans eftir að þau gengu í hjónaband, en óvíst hvaða jarðir fylgdu þeim. Hitt mun nærri lagi að Guðmundur hafi um það bil fjórfaldað þær eignir á 23 árum. Mörgum hefur orðið á að spyrja hvernig honum áskotnaðist allur þessi auður. Í úrskurði mágs hans, Einars Þorleifssonar hirðstjóra, er talað um rán og heimsóknir. Þar með var gefinn tónninn fyrir það sem á eftir kom, en spurningin um auðsöfnun Guðmundar hefur aldrei verið án grunsemda um þjófnað og ofríki. Ef til vill er hún áleitnari en ella vegna þess að Guðmundur hvarf snögglega af sjónarsviði sögunnar, án þess nokkur viti afdrif hans með vissu. Hann hvarf sem sagt sporlaust. ­ Hér verður reynt að varpa ljósi á hvernig Guðmundur auðgaðist, hvað réði uppgangi hans og falli og grafist fyrir um afdrif hans.

Guðmundur sest að á Reykhólum

Guðmundur Arason var ekki af kotungum kominn. Hann er fæddur 1395 eða síðar, sonur Ara Guðmundssonar á Reykhólum og fyrri konu hans, Ólafar Þórðardóttur frá Núpi í Dýrafirði. Kvonfang Guðmundar var sótt inn í eina ríkustu ætt landsins. Hún hét Helga og var elst barna Vatnsfjarðar-Kristínar, dóttur Björns Einarssonar Jórsalafara, og seinni manns hennar, Þorleifs Árnasonar. Öll önnur börn þeirra Kristínar og Þorleifs gengu að eiga börn Lofts ríka Guttormssonar utan áðurnefndur Einar hirðstjóri, sem ekki kvæntist. Með því runnu í eina sæng ætt Lofts ríka, eða Skarðverja, og ætt Vatnsfirðinga. Mikill auður kom þarna saman og mægðirnar þannig að mönnum hefur orðið hugsað til mægða milli konungsætta síðari alda.

Þótt Guðmundur sé Arason en ekki Lofts, og að því leyti eins og dálitið á skjön í skipuriti þessara mægða, er ekki að sjá annað en vel hafi verið gert við hin ungu brúðhjón og að hvorugt þeirra hafi tekið niður fyrir sig. Bæði hafa mátt ágætlega við kaupmála sinn una, en þau gengu í hjónaband þriðjudaginn 5. október 1423 að viðstöddum auðugustu höfðingjum norðan lands og vestan. Brúðhjónin settust að á föðurarfleifð Guðmundar, Reykhólum, og bjuggu þar meðan Helga lifði og allt þar til Guðmundur hvarf. Þessu stærsta búi Guðmundar er m.a. lýst svo árið 1446, að þar hafi verið 45 kýr, 51 uxi, tvævetrir og þaðan af eldri, þar af 7 í eyjum gamlir, 25 veturgömul naut, 26 kálfar, 180 ær í kvíum, 247 gamlir sauðir, 132 veturgamlir sauðir, 180 lömb í Þorskafirði, þ.e. á fjalli, 8 vinnuhestar, 9 fullorðnar hryssur, 11 ungar og 16 ung hross önnur, 8 svín gömul, auk grísa. Sama auðsæld blasir við innanstokks á Reykhólum: Sængur 33, flestar nýjar með áklæðum og rekkjuvoðum, 6 manna línlök og 5 glituð línhægindi, 2 mundlaugar stórar og 5 litlar. Tinföt 32 smá og stór, 90 tréföt, 12 stórkönnur, 11 hálfkönnur, 13 smátintir, 68 vínstaup og 18 stór drykkjarhorn, sum búin með silfur, og meir en 100 borðdiskar útlenskir. Vendir og reflar voru um alla stórustofu og litlustofu, tvenn fortjöld fyrir framan hjónasæng og tvenn tjöld í kringum sængina og allt annað er hafa þurfti til búskapar innan garðs og utan. Fullbúin smiðja með öllum tólum, stórkeröld, fötur, trog, skálar og spænir, dúkar og diskar og tilheyrandi borðbúnaður, ásamt öðrum þarfindum. Í fatahirslum voru 13 alklæðnaðir með tvígild klæði, tveir skarlatsstakkar og stakkur sem kallaður er fuglastakkurinn góði.

Þótt hér sé vitnað til skrár yfir eignir Guðmundar frá því skömmu áður en hann hvarf, er enginn vafi að þau Helga byrjuðu búskap sinn myndarlega. Ásamt Reykhólum erfði Guðmundur Núp og Brjánslæk og Helga lagði Saurbæ á Rauðasandi í bú með sér. Þótt Reykhólar séu stærsta búið, þá voru þetta allt höfuðból þar sem rekin voru stórbú.

Það er að vísu ekki lögmál, en margreynt, að gæði hafa tilhneigingu til að safnast þangað þar sem þau eru næg fyrir. Guðmundur var að því leyti vel fallinn og líklegur til auðsöfnunar. Hann fékk gott start, eins og sagt er nú á dögum, og virðist hafa nýtt sér það vel. Frá jarðaumsýslu hans greinir aðallega í heimildum sem skráðar eru eftir að hann hvarf. Þær heimildir eru margar hæpnar, eins og tæpt verður á síðar. Hins vegar er áreiðanlegt, að auk þess að "sópa" jörðum að þeim höfuðbólum sem hann fékk í arf eftir föður sinn, komst Guðmundur yfir tvö önnur höfuðból, Kallaðarnes í Bjarnarfirði og Fell í Kollafirði, ásamt tilheyrandi jörðum. ­ Hvernig fór hann að því?

Plágan mikla í upphafi 15. aldar er gjarnan notuð til að útskýra jarðeignasöfnun kirkju og auðugra einstaklinga. Gunnar Karlsson sagnfræðingur hefur hins vegar gert sannfærandi athugasemdir við þær skýringar ­ og reyndar efnahagslegar afleiðingar plágunnar almennt. Þær athugasemdir verða ekki raktar hér en því slegið föstu að hafi plágan leitt til lækkunar jarðaverðs, þá er víst að sú lækkun kom öðrum en Guðmundi til góða. Hann var of seint á ferðinni til þess og gat að auki keypt flestar þær jarðir sem hann hafði hug á, burt séð frá því hvort þær kostuðu hundraðinu meira eða minna. Jarðir sem tilheyrðu Guðmundi ríka Arasyni voru eftirsóttar og gáfu vel af sér. Aðeins þrjár af 178 jörðum hans voru í eyði 1446.

Fyrst plágan mikla dugar ekki til að útskýra auðsöfnun hans, er nærtækt að minnast þess sem Engilsaxar hafa stundum á orði; it takes money to make money ­ og Guðmundur var múraður.

Kom kaupskip af Englandi

Í samtímaheimild greinir frá enskum fiskimönnum austan við Dyrhólaey árið 1412 og "var róið til þeirra..." Sama ár urðu fimm enskir skipverjar viðskila við félaga sína "og gengu á land austur við Horn úr báti, og létust vildu kaupa sér mat..." Árið eftir segir í sömu heimild: "Kom kaupskip af Englandi til Íslands; hét sá Ríkarður, er fyrir því var, og hafði Noregskonungsbréf til þess að sigla í hans ríki með sinn kaupskap frjálslega. ... keyptu margir varning að honum niðri við Sundin..."

Þetta er með fyrstu áreiðanlegu heimildunum um siglingar Englendinga hingað til lands og frásögnin gefur til kynna að hér séu nýmæli á ferð. Jafnframt má af þessu ráða að verslun er mönnum ofarlega í huga. Nýmælin frá 1412 eru síðan orðin daglegt brauð um sjö árum síðar. Á skírdag 13. apríl 1419 kom "svo hörð hríð með snjó, að víða í kringum landið hafði brotið ensk skip, eigi færri en hálfur þriðji tugur; fórust menn allir, en góssið og skipsflökin keyrði upp hvervetna..." Ekki segir frá því hve mörg ensk skip hafi verið við landið á þessum tíma, aðeins tiltekið hve mörg af þeim voru talin hafa farist. Af þeim fjölda má þó ráða að um stórútgerð Englendinga á Íslandi er að ræða. Fleira rennir stoðum undir þá fullyrðingu. Strax árið 1415 gerir Eiríkur frá Pommern út sendinefnd að hitta mág sinn á Englandi, Hinrik konung V. Erindið var að skýra frá daglegum ránum og yfirtroðslu Englendinga ­ aðallega fiskimanna ­ við þegna Noregsríkis á Íslandi. Hinrik V. var að vísu vant við látinn þegar sendinefndin kom á staðinn, en hertoginn af Bedford tók á móti henni og lofaði að takmarka siglingar þessar, umfram það sem hafi tíðkast samkvæmt fornri venju ­ sem ekki mun hafa verið mjög forn. Ákvæðinu er hnýtt aftan við þannig að Englendingum yrði hægara að brjóta eigið bann, hvað þeir og gerðu. Sendiförin til Englands var aðeins forsmekkurinn að löngu stríði ­ yfirleitt köldu ­ um yfirráð á Íslandi milli enskra og dansk-norskra. Það stríð átti eftir að skapa Guðmundi ríka Arasyni örlög. Hvað sem því líður er víst, að hér við land voru enskar verslunarduggur og fiskiduggur nánast árið um kring. Englendingar komu sér upp bækistöðvum í landi um 1420, m.a. á Rifi á Snæfellsnesi, Flatey á Breiðafirði og víðar um landið sunnan og vestanvert. Þaðan ráku þeir útgerð sína og margvísleg viðskipti við landsmenn. Auk þessa sigldu hingað ensk kaupför eitthvað fram eftir öldinni. Um fjölda enskra skipa er erfitt að fullyrða, en hann hefur verið áætlaður um 100 árlega. Nokkur munur er á þeim skipum sem um ræðir. Kaupförin voru þeirra stærst og sigldu eingöngu með verslunarvöru, líkt og nafnið gefur til kynna. Fiskiduggur sem sigldu á Íslandsmið báru flestar sennilega um 60 tonn og stunduðu nær eingöngu fiskveiðar. Svokallaðar verslunarduggur voru af svipaðri stærð og fiskiduggurnar og mynduðu, þegar frá leið og menn lærðu að fiska og versla í senn, meginflota þeirra skipa sem sigldu út hingað frá Englandi. Verslun Englendinga og Íslendinga hefur verið fjörleg. Englendingar fluttu hingað fjölbreyttan farm í skiptum fyrir það sem Íslendingar höfðu að bjóða. Björn Þorsteinsson sagnfræðingur líkir ensku verslunarduggunum við fljótandi krambúðir. "Á þeim... ægir saman timbri, matvælum, tjöru, tvinna og nálum og alls konar öðrum þarfindum. ... Englendingar virðast einnig hafa framleitt sérstaka gerð af klæði fyrir Íslandsmarkað, ... pannus Yselondis... . Skipin leggja yfirleitt úr höfn í Englandi með varning sinn í febrúar til apríl og koma aftur hlaðin skreið og öðrum íslenzkum afurðum..."

Englendingar hófu að sigla hingað til lands af ýmsum ástæðum. Í því sambandi hefur verið bent á trega siglingu Norðmanna, aflabrest á enskum heimamiðum o.fl. Það sem líklega skiptir mestu máli er þó bylting í siglingatækni sem varð um 1400 og gerði úthafssiglingar mögulegar. Þar með komst Ísland á kortið ef svo má segja, með auðug fiskimið og markað sem fáir höfðu rænu á að sinna. Það ýtti síðan enn undir að Englend- ingar fóru um svipað leyti halloka fyrir Hansamönnum og markaður fyrir enskar vörur í Noregi lokaðist.

Mitt í uppgangi enskrar verslunar og fiskveiða við Ísland rekur bóndinn á Reykhólum stórbúskap á höfuðbólum sínum við sunnanverða Vestfirði, sem öll liggja að sjó. Útifyrir eru gjöfulustu fiskimið landsins og allt krökkt af enskum duggum. Hvað skyldi svo þessi búskapur hafa gefið af sér? Hafði Guðmundur ríki Arason eitthvað að bjóða þeim Englendingum sem hér fiskuðu og sigldu krambúðum upp að ströndum landsins? Arnór Sigurjónsson hefur farið ofan í saumana á búskapnum. Hann telur heimilisfólk á stærstu þremur búunum, Reykhólum, Saurbæ og Núpi, hafa verið milli 40 og 50 manns, en milli 20 og 30 á hinum. Þá er allt talið ­ líka nokkur göngulýður ­ og fráleitt að nefna hærri tölur. Síðan áætlar Arnór afurðir bústofnsins mjög varlega, "þegar þess er gætt, hve jarðir og lönd Guðmundar voru auðug af matföngum öðrum en búfjárafurðum, fiski, fugli, sel og sölvum." Niðurstaðan er í stuttu máli sú að afurðir af búum og leigujörðum Guðmundar voru um tvöfalt meiri "en hann þurfti handa því fólki, er hann hafði á framfæri sínu..." Þau um það bil tvöhundruð manns sem voru viðloðandi bú Guðmundar hefur auðvitað líka vanhagað um sitt hvað sem Englendingar höfðu að bjóða, að maður tali ekki um landseta hans, aðra höfðingja, annan lýð. Hér voru ótvíræð skilyrði fyrir viðskipti milli Íslendinga og Englendinga ­ og mikill uppgangur. Til marks um það má hafa að skreið í utanlandsviðskiptum er talin hafa hækkað gríðarlega á þeim árum sem Guðmundur er upp á sitt besta. Hugsanlegt er að viðskipti þessi hafi gefið af sér ævintýralegan gróða þegar þess er gætt að "innanlands hefur haldizt fornt lag í viðskiptum, þrátt fyrir verðbreytingar í utanlandsviðskiptum." Það þýðir að Guðmundur gæti hafa heimt og keypt skreið á innanlandsverði ­ rígbundnu fornri venju ­ og selt Englendingum við verði sem skapaðist við nýtilkomin utanlandsviðskipti. Sama gæti átt við um aðrar afurðir sem Guðmundur hafði á boðstólum. Því er ekki haldið fram hér að Guðmundur hafi haft viðskiptavit á nútímavísu, en þegar ólíkir menningarheimar mætast er nýjunga von þar sem fáar reglur eru til að varða samskipti manna. Hið háa skreiðarverð í utanlandsversluninni var hugsanlega nýjung af því tagi. Eins má vera að landsmenn hafi verið hikandi í fyrstu að eiga viðskipti við Englendinga og þeir því orðið að liðka fyrir með því að bjóða gott verð fyrir skreiðina, vissir um að geta selt hana á enn betra verði heima.

Guðmundur ríki Arason hafði allt til að bera sem gerir hann líklegan til að hafa átt mikil og ábatasöm viðskipti við Englendinga. Hann var réttur maður á réttum stað, á réttum tíma. Framanaf.

Pólitísk veðrabrigði

Viðskipti Guðmundar fóru fram í sérstöku pólitísku loftslagi, ef svo má að orði komast. Áður var sagt frá því er Eiríkur frá Pommern gerði út menn til Englands árið 1415, að hitta mág sinn Hinrik V. og fá hann til að setja hömlur á siglingar Englendinga. Englendingar brugðst ekki illa við þeirri málaleitan og bönnuðu siglingar til Íslands um eins árs skeið. Sumpart gæti það hafa verið vegna þess að Eiríkur átti Filippu, systur Hinriks. Það sem væntanlega skipti meira máli er að Englendingar stóðu höllum fæti í stríði við Frakka á meginlandinu og máttu illa við reiði Eiríks frá Pommern í ofanálag. Siglingarnar til Íslands skiptu Englendinga þó svo miklu máli að þeir töldu sig ekki heldur mega við því að fara eftir samkomulaginu ­ né þeim bönnum sem sett voru af beggja hálfu í kjölfarið. Milli 1425 og 1434 stóðu ríkin í linnulitlum deilum um landið, en vegna erfiðrar stöðu Englendinga átti dansk-norska stjórnin auðvelt með að knýja þá til samninga. Hins vegar gekk erfiðlegar að framfylgja þeim. Dansk-norska ríkið kom framkvæmdavaldi sínu illa við á Íslandi og Englendingar voru í raun stöðugt að efla áhrif sín hér, þrátt fyrir alla samninga. Þeir notfærðu sér valdatóm sem var á Íslandi uppúr fyrsta fjórðungi aldarinnar fram um 1450, en það stafaði af ófriði sem Eiríkur frá Pommern átti í við Holtseta og Hansamenn. Sá ófriður hélt honum uppteknum með þeim afleiðingum að samband Íslands við dansk- norsku stjórnsýsluna rofnaði. Þetta var ekkert séríslenskt fyrirbrigði; miðstjórnarvald veiktist um allt ríkið á þessum árum með tilheyrandi upplausn og óstjórn. ­ Það stóð hins vegar allt til bóta.

Árið 1442 var Kristófer af Bajern orðinn konungur Danmerkur, Svíþjóðar og Noregs. Hann hófst þegar handa við að gefa út réttarbætur til að lægja ókyrrðina og stjórnleysið í ríkjum sínum. Árangurinn var ekki mikill í fyrstu, en þróunin var ótvírætt í átt til óskoraðs valds konungs. Á Íslandi má segja að merkilegum áfanga á þeirri braut hafi lokið með Lönguréttarbót um 1450. Með henni áréttar konungur vald sitt í landinu og ráðleggur höfðingjum með tilburði til sjálfstæðra valda að rifa seglin, vilji þeir ekki hafa verra af. Nokkru áður hafði konungur náð taki á Englendingum sem stundum er nefnt Eyrarsundslásinn. Það þýddi að hann gat ráðið siglingum Englendinga um Eyrarsund og átti eftir það hægara með að ná haldbærum samningum við þá um Íslandssiglingar. Mörgum íslenskum höfðingjum voru siglingar Englendinga mjög að skapi. Sérstaklega mun stórættuðum og auðugum útvegsbændum hafa þótt vænt um umsvif þeirra ­ mönnum eins og Guðmundi ríka. Þegar að því kom að konungsvaldið snéri vörn í sókn og herti tök sín á ný, þá hlutu valdamiklir vinir Englendinga á Íslandi að verða því ofarlega í huga. Konungi hefur e.t.v. líka orðið hugsað til þess hvaða höfðingjar gætu helst orðið að liði uppá Íslandi. ­ Pólitísk veður voru að skipast í lofti.

Norræn samvinna ­ dönsk pólitík og íslensk mafía

Veturinn 1444-1445 er Einar Þorleifsson staddur á fundi konungs í Danmörku. Ekki er vitað með vissu hvað þar fór fram, nema hvað fljótlega upp úr því er hann orðinn hirðstjóri norðan lands og vestan. Er Einar kemur af fundi konungs ríður hann til Reykhóla að máli við Guðmund Arason mág sinn. Með honum í för er bróðir hans, Björn Þorleifsson, sem síðar fékk viðurnefnið hinn ríki. Ekki er vitað hvað þeim mágum fór á milli, en Reykhólareið Þorleifssona var að öllum líkindum undirbúningur þingsins sem Einar kallaði saman 9. maí árið eftir að Sveinstöðum ­ þar sem kveðinn var upp úrskurðurinn sem rakinn er í upphafi þessarar greinar. Með þeim úrskurði var gengið milli bols og höfuðs þeim sem fór fremstur í flokki í verslun við Englendinga, ríkasta og fyrirferðarmesta höfðingja landsins. ­ Konungsvaldið var skrefi nær því að festa sig í sessi á Íslandi.

Tæplega hefur Guðmundur verið blásaklaus. Á Sveinsstöðum er hann borinn þungum sökum um ofríki í svokallaðri Norðurreið, er hann var hirðstjóri norðan lands og vestan og sótti Húnvetninga heim. Nýi annáll staðfestir ásakanirnar, en þar segir við árið 1427 frá "Norðurreið Guðmundar Arasonar til Húnvetninga. Þótti mörgum þungt að verða fyrir henni af þeirra manna framferði, er með bóndanum riðu." Ekki er ástæða til að draga ásakanirnar sérstaklega í efa. Guðmundur var ríkur og fyrirferðamikill höfðingi í landi þar sem ríkti skálmöld og miðstjórnarvald ákaflega veikt. En þótt fallist sé á að Guðmundur hafi sýnt af sér ofríki, er tvennt sem gerir örlög hans tortryggileg. Fyrra atriðið varðar þinghaldið á Sveinsstöðum, hið síðara eftirmálin og framgang þeirra bræðra, Einars og Bjarnar.

Einar Þorleifsson dæmir ekki samkvæmt réttarvenjum; hann kveður ekki menn til dóms, heldur rýmir Guðmund ­ að honum fjarstöddum ­ út af peningum sínum með því sem mætti kalla konungsúrskurði. Þá er málið sem tekið er upp gegn Guðmundi, Norðurreiðin, 19 ára gamalt. Það hlýtur að teljast afar einkennilegt að taka upp svo gamalt mál. Ekki síst í ljósi þess, að samkvæmt úrskurðinum hefur hvergi verið minnst á þær jarðir sem Guðmundur á að hafa haldið með engum rétti, svo sem síðari vitnisburðir gefa til kynna. Það sakarefni mátti þó vera hirðstjóranum nærtækara en Norðurreiðin. Yfirbragð þingsins ber merki þess að Einar Þorleifsson hafi konung að baki sér og gangi erinda hans. Sakarefnið er ekki bara grafið upp, heldur vandlega valið.

Samkvæmt venju féllu upptækar eignir í umsjá hirðstjóra. Það þýddi að Einar Þorleifsson hirti sjálfur af eignum Guðmundar allar tekjur, en mun ekki hafa þurft að greiða af þeim gjöld. Þetta gekk svo þar til 1452, að Einar varð úti. Þá tók Björn bróðir hans við umsjá Guðmundareigna með sömu kjörum, allt þar til hann keypti hlut konungs í þeim 1462, þá orðinn hirðstjóri yfir öllu Íslandi. Upp úr því hófust heiftarlegar deilur um erfðir eignanna; mikil saga sem teygði sig ríflega út öldina. Arnór Sigurjónsson hefur gert henni góð skil, og úr henni má velja nokkrar svipmyndir sem gætu varpað skímu á örlög Guðmundar Arasonar, þ.e. hvað þeir höfðu í huga er hann átti í höggi við og hvers konar réttlæti þeir skenktu honum.

Björn Þorleifsson hélt föðurarfi Ólafar Aradóttur, systur Guðmundar ríka, sennilega á þeim forsendum að þær væru í púkki með óráðstöfuðum eignum Guðmundar og því ekki tímabært að afhenda þær. Ólöf sá aldrei þann arf, heldur féll hann í hlut erfingja Bjarnar. Eignum sem Björn hafði áður safnað vitnisburðum um að Guðmundur hefði haldið ólöglega, ráðstafaði hann að vild sinni. Þá virðist sem eignir Guðmundar hafi verið vantaldar þegar Björn kaupir hlut konungs í þeim. Þetta kom fram eftir lát Bjarnar, og kostaði konu hans og fjölskyldu mikið makk og afar ósannfærandi vitnaleiðslur.

Solveig var arfborin dóttir Guðmundar, eina barn hans á lífi sem samkvæmt lögum gat átt kröfu til arfs eftir hann og þar með ógnað Þorleifssonum. Vegna þess að Einar og Björn ætluðu sér arf eftir systur sína, konu Guðmundar, dæmdu þeir af systurdóttur sinni foreldraarf hennar á þeim forsendum að hún væri svokallað sektarbarn. Hún var fædd þremur árum eftir Norðurreið, þ.e. eftir að Guðmundur gerir sig sekan. Þar með ætti hún ekki rétt til arfs. Í dómi þessum þóttust þeir styðjast við konunglega réttarbót. Það var ekki fyrr en 1501 að í ljós kom að þeir bræður höfðu ekkert fyrir sér í þessu, enga réttarbót.

Einar og Þorleifur hafa ekki staðið einir uppi gegn systurdóttur sinni, en þó virðist sem Birni sé ekki rótt hennar vegna. Þegar hann kaupir konungshlut í Guðmundareignum 9. júlí 1462 fær hann í kaupbæti bréf frá Krisjáni I, sem virðist að nokkru leyti stílað á Solveigu. Þar segir m.a.: "Því forbjóðum við öllum, hverjir helst vera kunnu eður eru og sérlega forskrifaðs Guðmundar Arasonar arfa og öllum öðrum, að bívara sig með fyrir skrifað gós eður hans erfingjum nokkuð hindur þar upp að gjöra, í nokkurn máta undir vora konunglega hefnd og reiði." (Stafsetning höf.) Hér virðist þurfa að kveða óvenju fast að orði þannig að Solveigu ­ og öllum öðrum ­ megi verða ljóst að Björn eigi það sem hann kaupir af konungi.

Fleira mætti nefna sem gefur til kynna að Guðmundur ætti við ofríkismenn að eiga, þótt ekki verði það allt rakið hér. Til er mynd af Birni Þorleifssyni. Það er nokkurs konar sjálfsmynd, sem birtist í bréfi hans til Brands lögmanns norðan lands og vestan. Tilefnið varðar enn eignir Guðmundar Arasonar; Birni finnst lögmaður aðgerðalítill þegar Loftur Ormsson sest upp á höfuðbóli Bjarnar, Núpi. Áður hafði Solveig Guðmundsdóttir falið Lofti frænda sínum umsjá föðurarfs síns í von um að heimta hann þannig úr hendi Bjarnar. Meðal annars þess vegna voru væringar með þeim frændum. Látum það liggja milli hluta; hér er það tónn bréfsins sem vekur áhuga: (Stafsetning og leturbreyting höf.)

Minn góðan vin, Brand bónda lögmann, yður heilsar ég Björn Þorleifsson kærlega með guð og vor frú. Kunngeri ég yður: Mér er sagt að Loftur frændi sé kominn undir Núp og vilji sitja þar sinn búskap, sem það má vel vera. En þó líst þetta mörgum skjót aðferð og þér munið þó næst geta ef þér viljið svo sem þér vitið. En eigi þarf Loftur að hafa svodan atburði, því eigi má vita hvar óvænum gefur happ, þar ég á hlut að. Er mér hermt svo frá þeim að þeir segi svo, þeir viti fyrir víst að þér munið ekki gera mér stóran rétt... . En vita ég, að þér viljið betra yður til réttinda við minn herra kónginn og mig... svo ef vér megum vel fá rétt á því sem okkur er misboðið, þá vil ég í engan máta af fella yður yðvarri skuld eða þjónustulaun. En fái ég hér engan rétt, þá skal leita þangað sem guð vill...

Hér talar maður sem veit af konungsvaldi að baki sér ­ hirðstjóri yfir öllu Íslandi. Hótunin í bréfinu er í senn settleg og grímulaus. Hvorki Björn né Brandur geta efast um að við hana verði staðið ­ með hlakkandi ánægju. Í bréfinu dregur Björn Þorleifsson upp mynd af kunnuglegri persónu úr kvikmyndum um ítölsk-amrísku mafíuna. Þar hefði hann sómt sér vel. Meiraðsegja afdrif hans fengu með tímanum á sig ýkjusvip líkt og mótaðan fyrir slíkar bókmenntir; það er sagt að Englendingar hafi ­ eftir að hafa kálað Birni á Rifi ­ brytjað hann í spað, sett í poka og sent Ólöfu konu hans.

Hugsanleg lausn

Áður en kveðið er upp úr með ævi og örlög Guðmundar, skal þessi varnagli sleginn: Þótt menn á borð við Arnór Sigurjónsson og Björn Þorsteinsson hafi lýst inn í myrkur þessa tímabils svo um munar, eru heimildir brotakenndar og enn mikið rannsóknarefni. Rúm fyrir vangaveltur er mikið.

Guðmundur fæðist með silfurskeið í munni og kvænist inn í eina ríkustu ætt landsins. Upp frá því er ævi hans samtvinnuð alþjóðlegum straumum. Sól hans rís með framförum í siglingatækni, viðskiptastríði á meginlandinu, nýjum mörkuðum fyrir íslenskar afurðir og veiku miðstjórnarvaldi. Þetta opnaði áður óþekkta möguleika til auðsöfnunar, sem Guðmundur var í aðstöðu til að nýta sér ­ og hafði bein í nefinu til að nýta sér. Sá auður sem safnaðist að honum verður rakinn til foreldra hans og kvonfangs, en fyrst og fremst verslunar við Englendinga. Plágan í upphafi aldarinnar á þar ekki hlut að máli. Hvorki plágan né rán og ofbeldi duga til þess að skýra auðsöfnun hans. Guðmundur var yfirgangssamur að hætti höfðingja. Hann lifði á tímum þar sem réttur hins sterka var hinn eini réttur. Verslun hans við Englendinga og stórfelldur búrekstur tengdur henni hafa krafist röggsamrar stjórnunar en jafnframt skammtað honum nauman tíma til að berja á bændum. Sú iðja hefur tæplega reynst líkt því eins ábatasöm og verslunin. Þá eru heimildir um meintan yfirgang Guðmundar flestar til komnar eftir hvarf hans, fyrir tilverknað þeirra sem höfðu hag af því að gera hlut hans sem verstan.

Sól Guðmundar hnígur með rísandi konungsvaldi. Um leið hefjast þeir til metorða sem eru í bestri aðstöðu til að ganga erinda þess valds. Guðmundur er rýmdur út af peningum sínum, að því er virðist með úrskurði ættuðum frá konungi. Með því að "hengja" Guðmund má álykta að konungsvaldið sé að senda íslenskum höfðingjum skilaboð um hver fari með völd í landinu; hvorki Englendingar né þeirra vinir mega velkjast í vafa um það. Líta má á þessa aðgerð sem nokkurs konar forspil Lönguréttarbótar. Einar og Björn Þorleifssynir voru réttir menn á réttum stað á réttum tíma. Engir voru betur til þess fallnir að vinna þetta verk fyrir konung, engir gátu haft meiri hag af því. Hreinn lottóvinningur fyrir ung og metnaðargjörn höfðingjaefni. Ekki er grunlaust um að málatilbúnaðurinn gegn Guðmundi hafi verið vandlega skipulagður; þeir bræður hafi grafið upp sakarefni sem hæfði úrskurðinum.

Um hvarf Guðmundar er hægt að bollaleggja fram og aftur. Hann siglir burt af landinu 1448 og síðan ekki söguna meir. Sigling yfir hafið hefur verið hættuspil og vel hugsanlegt að skip hans hafi einfaldlega farist með manni og mús. Hins vegar má með jafngóðum rökum ­ en örlítið meiri meinfýsi ­ velta því fyrir sér hvers konar vald og hvers konar menn hann átti við að eiga. Þeir bræður Einar og Björn kölluðu ekki allt ömmu sína ­ og þeim kom áreiðanlega betur að ekkert spurðist til Guðmundar Arasonar.

Heimildir:

Afmælisrit til Þorsteins Þorsteinssonar á sjötugsafmæli hans 5. apríl 1950. Þorkell Jóhannesson: "Skreiðarverð á Íslandi fram til 1550" (1950).

Annálar 1400-1800 I. (1922-1927).

Arnór Sigurjónsson: Vestfirðingasaga 1390-1540 (1975).

Björn Þorsteinsson: Á fornum slóðum og nýjum. Greinasafn gefið út í tilefni sextugsafmælis höfundar 20. mars 1978. (1978).

Björn Þorsteinsson: Enska öldin í sögu Íslendinga (1970).

Björn Þorsteinsson: Enskar heimildir um sögu Íslendinga á 15. og 16. öld (1969).

Björn Þorsteinsson: Íslensk miðaldasaga (1978).

Diplomatarium Islandicum. Íslenzkt fornbréfasafn, sem hefir inni að halda bréf og gjörninga, dóma og máldaga, og aðrar skrár, er snerta Ísland eða íslenzka menn. IV. (1897), V. (1899-1902), VI. (1900-1904) og VII. (1903-1907).

Gunnar Karlsson og Helgi Skúli Kjartansson: "Plágurnar miklu á Íslandi" Saga. Tímarit Sögufélags xxxii- 1994 (1994).

Sverrir Jakobsson: "Heimsókn hirðstjórans. Um Reykhólareið Einars og Bjarnar Þorleifssona 1445; baksvið hennar, afleiðingar og sögulega þýðingu" Sagnir. 14 (1993).

Saga Íslands V. Björn Þorsteinsson og Guðrún Ása Grímsdóttir: "Enska öldin" (1990).

Þorkell Jóhannesson: Lýðir og landshagir. Fyrra bindi (1965).

Höfundurinn vinnur á Iðntæknistofnun og er áhugamaður um sagnfræði.

Ljósmynd: Mats Wibe Lund REYKHÓLAR - Bær Guðmundar ríka hefur að öllum líkindum verið á hólnum nálægt því sem kirkjan er. Reykhólar voru eitt af sex höfuðbólum í eigu Guðmundur en að auki átti hann 36 jarðir og stundaði umfangsmikil viðskipti. HÉR VIÐ LAND voru enskar verslunarduggur og fiskiduggur nánast árið um kring, en víst er að Guðmundur ríki auðgaðist mjög á viðskiptum við Englendinga. Tréskurðarmyndin er af ensku 15. aldar skipi, trúlega svipuðu þeim sem voru við Ísland og Guðmundur ríki átti viðskipti við. TÍZKAN í Evrópu á dögum Guðmundar ríka á 15. öld. Aðalsmaðurinn á teikningunni skreytir sig með fjöðrum í hatti og hefur tvo fálka á armi. Óvíst er hvort Guðmundur hefur samið sig að slíkum siðum, en fullvíst má telja að hann og kona hans hafi verið klædd að hætti efnaðra Evrópubúa.

Aðgangsupplýsingar

Notandi:Þú ert ekki innskráð(ur).
Greinin: Þessi grein er ókeypis þar sem hún er eldri en þriggja ára.
Morgunblaðið - fyrsta forsíðan

Morgunblaðið hjá Landsbókasafni

Á vefnum timarit.is er að finna stafrænt safn Landsbókasafns yfir helstu dagblöð og tímarit landsins. Þetta er eina leiðin til að leita að efni úr Morgunblaðinu frá því fyrir 1986.