Greining á hraðlæsum nemendum með alvarlega rithömlun er brigðul Biðeinkunn hvetur nemendur til að láta ekki deigan síga Einn helsti útgefandi kennsluefnis handa lesblindum í Bandaríkjunum, Educators Publishing Service, hefur aðsetur í útjaðri Cambridge, ekki langt frá Harvard-háskóla.
Rithömlun Nemendur sem ekki treglæsir gera samt tugi villna í hverri réttritunaræfingu. Hvað er til ráða? Hvað er biðeinkunn? Ragnheiður Briem kennslufræðingur hefur leitað úrræða fyrir slaka stafsetjara því að hagnýtt gildi réttritunar er feikilega mikið. Hér birtist síðari grein hennar um rithömlun.

Reynslusaga

réttritunarkennara II

Greining á hraðlæsum nemendum með alvarlega rithömlun er brigðul

Biðeinkunn hvetur nemendur til að láta ekki deigan síga



Einn helsti útgefandi kennsluefnis handa lesblindum í Bandaríkjunum, Educators Publishing Service , hefur aðsetur í útjaðri Cambridge, ekki langt frá Harvard-háskóla. Þar skoðaði ég hillu eftir hillu af hjálparefni og sá ekki betur en ég hefði verið á réttri leið í því tilraunaefni sem ég hafði verið að prófa með nemendum mínum í MR.

Mestu skiptir að finna aðrar aðferðir en hinar hefðbundnu til að láta rithamlaða nemendur skynja rithátt en umfram allt þarf að hægja á ritunarferlinu þannig að nemendur hugsi um hvern staf sem þeir setja á blað. Til þess þarf að sjálfsögðu miklu meiri tíma en kennarar hafa yfir að ráða í blönduðum hópi.

Unglingar með sértæka námserfiðleika þurfa að vinna með aðstoð kennara. Á hinn bóginn væri hægðarleikur að útbúa margmiðlunardiska með réttritunarkennslu handa hinum nemendunum, meira að segja mun hnitmiðaðri en unnt er að veita í hópkennslu. Þá gæfist kennurum tími til að sinna þeim sem mest þurfa á þeim að halda, hinir nemendurnir önnuðust eigið nám að mestu sjálfir með samspili bóka og tölvu.

Fleiri nemendum verður að hjálpa

En fleiri framhaldsskólanemar eiga við réttritunarvanda að etja en bara þeir sem greinast treglæsir. Til þess að fá sem nánasta vitneskju um vandamál nemenda minna hef ég haft símaviðtalstíma heima hjá mér á hverjum degi marga undanfarna vetur. Ég hef skrifað foreldrum bréf og hvatt þá til að hafa samband og það gerir tæpur helmingur þeirra, sumir oft. Þannig hef ég smám saman fengið allgott yfirlit um ástæður til þess að nemendur, sem ekki greinast á neinn hátt óeðlilegir, gera samt tugi villna í hverri réttritunaræfingu.

Margir þeirra hafa strítt við ritblindu á grunnskólaaldri og hafa með fádæmadugnaði og harðfylgi náð þeim árangri að gera varla nokkrar af þessum dæmigerðu dyslexíuvillum (meiga fyrir mega, lætti í stað læti, feðra fyrir ferða). En sú barátta hefur tekið svo mikinn tíma að þeir koma í framhaldsskólann, að vísu einkennalausir á yfirborðinu, en kunna ekki reglurnar sem bekkjarsystkini þeirra hafa verið að læra og æfa meðan þeir þurftu að beita allri orku sinni í að hafa stafina í réttri röð og sleppa engum úr. Aðrir hafa verið settir í "hraðferð" þar sem engin stafsetning er kennd eða æfð og þeir hafa týnt niður miklu af því sem þeir voru búnir að læra. Sumir hafa haft grunnskólakennara sem halda því fram að óþarfi sé að læra réttritun, þetta komi bara af sjálfu sér með tímanum, og loks eru þeir sem hafa ekki nennt að standa í þessu puði fyrst stafsetning gildir bara 10 eða 15% á samræmdum prófum. Ofan á þetta geta bæst persónuleg vandamál af ýmsum toga.

Þessir nemendur greinast ekki með sértæk vandamál en eiga samt í mesta basli með stafsetningu og falla í hrönnum á misserisprófum. Ástæðan er í flestum tilvikum tímaskortur því að námskröfur aukast mjög eftir að grunnskóla lýkur og lítið tóm gefst því til að ná upp því sem á vantar í réttritun.

Biðeinkunn ­ hvað er nú það?

Þegar við Hannes Hilmarsson, þáverandi námsráðgjafi í MR, vorum að móta reglur um það hvernig mæta ætti þörfum þessa mislita hóps töldum við því rétt að gefa öllum sama tækifæri til að bæta sig hvort sem þeir hefðu greinst með lesblindu eða ekki. Menntamálaráðuneyti hafði sent skólanum danskar reglur um ívilnanir til handa lesblindum nemendum þar í landi og við höfðum þær til hliðsjónar, einkum í sambandi við tilhögun prófa.

Tillaga okkar var tvíþætt: Annars vegar fengju þeir sem hefðu vottorð frá Lestrarmiðstöð KHÍ stækkaða útgáfu af skriflegum prófum og lengri próftíma, væru í sérstofu og gætu hlustað á réttritunarpróf af segulbandi á eigin hraða og eins oft og þeir þyrftu. Ef þeir næðu ekki tilskildum árangri í réttritun en hefðu staðist próf í öðrum greinum gætu þeir færst upp í næsta bekk fyrir ofan með svokallaða biðeinkunn (incomplete) sem er vel þekkt í erlendum skólum og eflaust hérlendis líka. Í háskólum er hún einkum gefin þegar stúdentar hafa lokið öllu nema einum þætti í námskeiði, hafa t.d. ekki skilað ritgerð í tæka tíð. Tilgangurinn með biðeinkunn var að gefa nemendum meiri tíma til að ná tökum á réttrituninni og leyfa þeim síðan að þreyta stafsetningarpróf með fyrsta árs nemum uns viðunandi árangri væri náð.

Úrræði fyrir aðra slaka "stafsetjara"

Hinn hluti tillögunnar var að mínu mati öllu merkilegri. Samkvæmt honum áttu allir nemendur með falleinkunn í stafsetningu rétt á biðeinkunn í íslenskum stíl ef sýnt væri að þeir hefðu tekið framförum til jafns við aðra nemendur .

Þessar tillögur voru samþykktar og farið eftir þeim einn eða tvo vetur en seinni hluti þeirra síðan felldur niður. Það hefði e.t.v. ekki verið gert ef við hefðum séð fyrir hvernig mál áttu eftir að þróast. Nú verða nemendur nefnilega sjálfir að greiða fyrir greiningu sem áður var ókeypis, þrjú þúsund krónur fyrir hópgreiningu og tíu þúsund fyrir einstaklingsgreiningu.

Nokkrum sinnum hefur komið fyrir að nemendur með alvarlega rithömlun hafa verið hraðlæsir og ekki fengið staðfest eftir hóppróf að þeir eigi við sértæka námserfiðleika að stríða. Þetta setur kennara í erfiða aðstöðu. Við getum ekki með góðu móti hvatt nemendur til að fara í rándýra einstaklingsgreiningu sem skilar þeim e.t.v. engu.

Þeir nemendur, sem áttu kost á námi í lestrarmiðstöðinni í Harvard, voru flestir treglæsir og áttu auk þess við ritblindu að stríða. Það gilti þó ekki um alla. Sumir voru fluglæsir og ekkert við lesskilning þeirra að athuga en þeir gátu samt ekki skrifað rétt og gerðu dæmigerðar lesblinduritvillur. Þetta var viðurkennt sem sértækir námserfiðleikar og nemendurnir höfðu sömu möguleika og aðrir á biðlistanum til að komast að.

Jákvæð áhrif biðeinkunnar

Það gefur augaleið hversu hvetjandi áhrif það hefur á nemanda að vita að hann þarf ekki annað en bæta sig jafnmikið og hinir til að eiga kost á biðeinkunn og fá þannig tækifæri og meiri tíma til að ná tökum á réttritun. Nemandi með 100 villur að hausti lætur síður hugfallast þegar hann veit að hann þarf ekki að fækka þeim um 87 á einum vetri með öllu öðru sem hann þarf að læra. Viðhorfið til námsins verður allt annað og jákvæðara.

Nemendur, sem eru illa haldnir af dyslexíu, geta eftir sem áður farið í greiningu til þess að láta á það reyna hvar þeir standa og hvort þeir eiga rétt á hljóðbókum og sveigjanleika í tilhögun prófa.

Skiptir réttritun máli þegar skóla lýkur?

Sumir telja ástæðulaust að nemendur séu að bisa við að læra réttritun ef hún liggur ekki vel fyrir þeim. Þetta tel ég vera reginmisskilning. Fáir þættir íslenskunáms hafa meira hagnýtt gildi en einmitt stafsetning. Eitt af því sem hvað oftast er nefnt í atvinnuauglýsingum er að umsækjendur verði að hafa góða íslenskukunnáttu. Þegar valið er í störfin er fyrst af öllu litið á stafsetningarkunnáttu. Ef hún er í molum þarf ekki að spyrja að leikslokum.

Léleg kunnátta í stafsetningu og reyndar allri málnotkun getur verið fólki ótrúlegur fjötur um fót og reynslan hefur sýnt að ambögur og stafsetningarvillur, t.d. í blaðagreinum og skýrslum, geta spillt mjög fyrir annars ágætum málflutningi. Það er því mikill bjarnargreiði að sjá gegnum fingur við nemendur fyrr en fullreynt hefur verið hvort þeir geta náð tökum á stafsetningu móðurmálsins.

Morgunblaðið/Sverrir EF stafsetningarkunnátta nemenda er í molum þarf ekki að spyrja að leikslokum þegar sótt er um atvinnu.