Tryggvi Gíslason
Tryggvi Gíslason
Íslensk tunga mun áfram vega þyngst, segir Tryggvi Gíslason, í varðveislu sjálfstæðrar menningar og stjórnarfarslegs fullveldis þjóðarinnar.

ÍSLENSK tunga hefur aldrei staðið sterkar sem lifandi þjóðtunga en nú undir lok þessarar aldar sem nefnd hefur verið öld öfganna og sögð er mesta framfaraskeið í sögu mannkyns en jafnframt skeið mestu grimmdarverka sem sögur fara af, öld glundroða, örbirgðar og siðleysis en samtímis öld göfugra hugsjóna, mikilla menningarafreka og ómældra lífsgæða, svo vitnað sé til orða breska sagnfræðingsins Erics Hobsbawm.

Sterk þjóðtunga

Undanfarna hálfa öld hefur verið ritað um fleiri þekkingarsvið á íslensku en áður í sögu þjóðarinnar. Skáldsagnagerð, leikritun, ljóðagerð og önnur orðlist stendur með blóma; skáldum og rithöfundum hefur verið skipað á virðingarbekk í þjóðfélaginu, enda hafa þeir borið hróður þjóðarinnar víða. Vandaðar bækur um fjölbreytileg efni hafa verið gefnar út alla öldina, ekki síst undanfarinn aldar-fjórðung. Fleiri njóta kennslu í íslensku máli, málnotkun, bókmenntum og sögu þjóðarinnar en nokkru sinni og víðtækar rannsóknir hafa verið gerðar á máli, málnotkun, bókmenntum, sagnfræði, félagsvísindum, mannfræði og heimspeki í skjóli Háskóla Íslands og stofnana hans. Nýyrðasmíð er meiri en nokkru sinni og hafa einstaklingar, stofnanir og fyrirtæki atvinnulífsins tekið þátt í því starfi. Fleiri nota nú ritað mál og talað í daglegu starfi og tómstundum en áður og síðast en ekki síst hafa stjórnvöld og almenningur verið einhuga um að auka málrækt og málvernd.

Og styrkur tungunnar kemur víðar fram: í starfi leikhúsa og leik-ritun, sem aldrei hefur staðið með meiri blóma en undanfarna áratugi; í nýmælum í ljóða- og vísnasöng; í auglýsingagerð í blöðum, útvarpi og sjónvarpi, þar sem orðvísi og frumleg hugsun hafa auðgað tunguna með orðaleikjum sem áður voru óþekktir í málinu. Síðustu áratugi hefur einnig orðið til íslensk fyndni, gamansögur og orðaleikir sem áður voru óþekktir í málinu og jafnvel lausavísan hefur gengið í endurnýjun lífdaga sinna.

Erlend menningaráhrif

Erlend menningaráhrif hafa auðgað íslenskt málsamfélag og gert tunguna betur hæfa til þess að gegna hlutverki sínu sem félagslegt tjáningartæki í margskiptu þjóðfélagi. Erlend menningaráhrif þurfa því ekki að vera skaðleg - þvert á móti. Sá misskilningur hefur hins vegar verið útbreiddur að með íslenskri málrækt væri lagst gegn erlendum samskiptum og reynt að sporna við erlendum menningaráhrifum og jafnvel verið að kasta rýrð á tungu og menningu annarra þjóða. Þetta er ekki rétt, enda eru málvernd og erlend samskipti ekki andstæður heldur tvær hliðar á sama máli.

Þjóðfélagsbyltingin og styrkur tungunnar

Á 100 árum hefur íslenskt samfélag farið þúsund ár. Fyrir einni öld var landið dönsk nýlenda; borgmenning Evrópu hafði ekki borist hingað og bændasamfélag fyrri tíðar var enn einrátt; verkmenning hafði staðið í stað í þúsund ár; menntun þjóðarinnar var lítil, skólar fáir og lítils megandi og heilsugæsla langt að baki því sem var í nágrannalöndunum og einangrun landsins mikil. Nú er menntunarstig þjóðarinnar sambærilegt við menntunarstig nágranna-þjóðanna, verkmenning hefur gerbreyst og vísindastarf og rannsóknir af ýmsu tagi hafa stóreflst og verkkunnátta á sjó og landi um sumt framar því sem þekkist í nágrannalöndunum. Heilsugæsla stendur ekki að baki heilsugæslu annars staðar í Evrópu og barnadauði á Íslandi, sem fyrir rúmri öld var hæstur í Evrópu, er nú lægstur í heiminum. Á 100 árum hefur íslenskt þjóðfélag breyst úr einhæfu og einangruðu bændaþjóðfélagi í margskipt þjóðfélag á upplýsingaöld í stöðugum tengslum við umheiminn.

En þótt íslenskt samfélag hafi breyst meira en önnur samfélög í Evrópu á þessari "öld öfganna" hefur íslensk tunga breyst minna en aðrar þjóðtungur í Evrópu á þessum tíma. Það sem meðal annars veldur er gerð tungumálsins og styrkur þess: gagnsætt beygingarmál með gamalt ritmál, sterka bókmenntahefð og mállýskulaust samfélag frá upphafi þar sem málrækt og málvernd hefur verið stunduð lengur en víðast annars staðar. Styrkur íslensks málsamfélags á sér því djúpar rætur vegna viðhorfs samfélagsins til tungumálsins - en þetta tvennt: staða tungumáls í samfélaginu og afstaða málsamfélagsis til tungunnar veldur miklu um styrk tungumáls og málbreytingar.

Tungumál og menning á krossgötum

Íslendingar, íslenskt mál og íslensk menning standa hins vegar á krossgötum eins og flest menningarsvæði heimsins. Samskipti einstaklinga og þjóða hafa á fáum árum gerbreyst og eiga enn eftir að breytast vegna nýrrar tækni og nýrra viðhorfa enda siglir heimurinn hraðbyri inn í nýtt menningartímabil - upplýsingaöld þar sem kjörorðið er þekking, þjónusta og upplýsing.

Þetta nýja tímabil er heillandi en um leið framandi. Margir munu eiga erfitt með að samlagast breyttum þjóðfélagsháttum. Má þar aðeins nefna breytingar sem þegar eru orðnar á innkaupum, verslun og viðskiptum svo ekki sé talað um breytingar sem fyrirsjáanlegar eru á skólakennslu og námi þar sem starf og staða kennara og nemenda á eftir að gerbreytast með tilkomu nýrrar og síbreytilegrar tækni, s.s. netsins þar sem allir geta setið við sama borð. Ljóst er hins vegar að til þess að geta notfært sér möguleika netsins verða menn að hafa gott vald á ensku - en á netinu er mest á ensku. Allt getur þetta haft ófyrirsjáanleg áhrif á stöðu þjóðtungnanna - ekki síst þjóðtungur fámennra málsamfélaga.

Skuggar framtíðar

En tungumál fámennra málsamfélaga standa einnig í skugga peningahyggju samtímans þar sem arður af fjármagni ræður afstöðu til grundvallaratriða er varða líf, heilsu og mannréttindi sem geta ekki lotið lögmálum markaðarins. Sem dæmi má taka grunn-menntun, heilsugæslu, listir og menningarstarf og málvernd og málrækt - svo ekki sé talað um löggæslu og dómstóla - en þessir þættir allir geta ekki lotið lögmálum markaðarins því að arður af fjármagni, sem í þessa þætti fer, getur aldrei orðið jafnmikill og við framleiðslu vöru sem unnt er að verðleggja í samræmi við framleiðslukostnað og eftirspurn. Krafa um arðsemi af fjármagni getur því haft áhrif á málþróun og stöðu tungunnar, enda sums staðar farið að ræða um að hagkvæmara sé fámennum málsamfélögum að taka upp ensku sem opinbert mál.

Lýðræði, alþjóðastarf og þjóðleg verðmæti

Bandaríski stjórnmálafræðingurinn John Naisbitt hefur á undanförnum áratugum skrifað bækur um þróun þjóðmála og stjórnmála, nú síðast bókina High Tech - High Touch, "Hátækni - aukin tengsl", þar sem hann fjallar um áhrif tækni á líf, viðhorf og gildismat. Í bók sinni Global Paradox, "Þversagnir í alþjóðasamskiptum", sem út kom árið 1994, ræðir hann um samvinnu þjóða á sviði viðskipta og peningamála, þjóðernisvitund, tungumál og styrk þjóðríkja. Þar heldur hann því fram að með víðtækari samvinnu á sviði viðskipta og peningamála verði hver einstaklingur mikilsverðari og að á næstu öld fjölgi sjálfstæðum þjóðríkjum stórlega því að samvinnu og samruna fyrirtækja fylgi aukið sjálfstæði þjóða og einstaklinga. Rafræn upplýsingatækni komi í stað alþjóðlegra gjaldmiðla - og alþjóðatungumála þegar farið verði að nota þýðingarvélar í samskiptum þjóða. John Naisbitt segir einnig að með auknu alþjóðastarfi verði sífellt fleira í umhverfi okkar alþjóðlegt, eins og gefur að skilja. Það sem eftir standi af þjóðlegum gildum verði þeim mun öflugra og mikilsverðara. Því alþjóðlegri sem við verðum í starfi okkar þeim mun þjóðlegri verðum við í hugsun. Og hann segir. "Lítil málsamfélög í Evrópu hafa fengið aukinn styrk vegna þess að fólk leggur meiri rækt við menningarlega arfleifð sína til mótvægis við sameiginlegan markað Evrópusambandsins."

Tungutækni

Komin er fram ný grein samskipta- og upplýsingatækni sem á íslensku hefur verið nefnd tungu-tækni (e human language technology, n språkteknologi) og fjallar um notkun og meðferð tungumála í tölvum, tölvuhugbúnaði og samskiptatækjum af ýmsu tagi. Er tungutækni sambland af málvísindum og tækni. Talið er að upplýsingatækni sé orðin svo veigamikill þáttur í atvinnulífi og samskiptum einstaklinga, fyrirtækja og þjóða að nauðsynlegt verði að nota þjóðtungurnar - eins og íslensku - í öllum algengum hugbúnaði. Að öðrum kosti veiklist þær og geti liðið undir lok en með veiklun þjóðtungnanna versni samkeppnisaðstaða þjóða, a.m.k. um tíma. Samkeppnisaðstöðu fyrirtækja megi að vísu bæta með því að taka upp alþjóðlegt mál í samskiptum - en um slíkt alþjóðlegt mál verði seint samstaða. Talað hefur verið um að taka upp ensku sem annað opinbert mál í einstaka þjóðlandi eins og Danmörku en á því eru miklir vankantar enda tæki slíkt langan tíma - marga áratugi. Þá sé eina leiðin rafræn upplýsingatækni - þýðingarvélar - enda eru einfaldar þýðingarvélar þegar í notkun, s.s. í bönkum, talhólfum og klukkusímum, og stöðugt unnið að endurbótum á þeim.

Markmið íslenskrar málræktar

Íslensk málrækt á sér langa sögu og hefur frá upphafi verið í því fólgin að halda gerð tungumálsins óbreyttri og raska ekki merkingu orða og orðasambanda en jafnframt efla málið sem félagslegt tjáningartæki með því að auka orðaforða þess og fjölbreytni í orðalagi. Markmiðið hefur verið að styrkja málsamfélagið og stuðla að því að málnotendur nái sem bestu valdi á máli sínu og efla trú manna á gildi tungunnar og varðveita samhengið í máli og bókmenntum þannig að Íslendingar yrðu áfram læsir á íslenskt mál allra alda. Því má segja að markmið íslenskrar málræktar hafi verið þríþætt: félagslegt, menningarlegt - og pólitískt.

Gagnrýnisraddir hafa heyrst á hreintungu- og málverndarstefnu Íslendinga. Erlendir málfræðingar hafa bent á að tungumálum sé eðlilegt að breytast og hafa undrast þá málstefnu að gera ný orð um hvaðeina og talið eðlilegra að taka upp alþjóðleg orð um nýmæli sem auðveldaði Íslendingum samskipti við aðrar þjóðir. Hér heima hefur málverndarstefnan verið nefnd málveirufræði íslenskra málfræðinga og vondri málfræði þeirra og öfgum kennt um ýmislegt sem aflaga hefur farið í máli og málnotkun. Margt í þessum ábendingum er vafalaust rétt og athygli vakin á þáttum málverndarstarfs sem menn höfðu ekki komið auga á áður og í sumu hefur vafalítið verið gengið of langt í málhreinsun. Hins vegar ber að geta þess að mállýskulaust land - og málsamfélag, þar sem sem lítill munur er á máli stétta, er líklegra til þess að geta þróað með sér lýðræði og jafnrétti en málsamfélög þar sem miklar mállýskur eru. Einnig hefur það margsvíslegt menningarlegt og þjóðfélagslegt gildi að mál breytist hægt og samhengi sé í máli.

Málfar fjölmiðla

Áhrif fjölmiðla á viðhorf manna og málfar eru mikil, eins og alkunna er, og meiri en nokkru sinni. Sérstaklega eru áhrif myndmiðla mikil og móta þeir málfar, málhegðan og viðhorf fólks frá blautu barnsbeini til ellidaga. Sjónvarp og myndbönd eru orðin sterkur þáttur í máluppeldi barna en talið er að börn á vesturlöndum eyði jafnmiklum tíma fram til 15 ára aldurs fyrir framan sjónvarp og í skóla. Kannanir benda og til að ólæsi aukist í Evrópu, og er sjónvarpi og öðrum myndmiðlum kennt um, og benda rannsóknir á Íslandi til hins sama.

Áhrif fjölmiðla á mál geta eins og gefur að skilja bæði verið góð og slæm, allt eftir því hver áhugi og skilningur fjölmiðla er á máli og málrækt. Víða í íslenskum fjölmiðlum er lítið vandað til málfars og ranglega farið með beygingar, orðatiltæki og orðtök - og þess mörg dæmi að merkingu algengra orða og orðtaka sé brenglað. Þá má ætla að ný viðræðutækni í útvarpi og sjónvarpi sé ekki líkleg til að aga mál manna og óundirbúið tal og óhefðbundið orðalag með erlendum slettum, sem notað er við kynningar á síbyljutónlist fyrir ungt fólk, ýtir slíkt undir málhroða og málfátækt.

Málstefna framtíðarinnar

Þótt íslenska standi sterkar en nokkru sinni eru blikur á lofti. Fámenn þjóð verður því að huga að tungu sinni og menningu í þessu umróti og þótt mikið hafi áunnist í málræktarstarfi á Íslandi er þörf á umræðu um málvernd og málrækt og að mínum dómi þarf að setja lög um íslenska málstefnu, lög sem samkomulag yrði um og margir tækju þátt í að móta: rithöfundar og skáld, kennarar og skólayfirvöld, málvísindamenn og sagnfræðingar, uppeldisfræðingar og foreldrar - og fulltrúar atvinnulífsins, enda hafa mörg fyrirtæki og stofnanir sýnt málrækt áhuga og skilning, en opinber málstefna varðar alla þætti þjóðlífsins.

Íslensk tunga mun áfram vega þyngst í varðveislu sjálfstæðrar menningar og stjórnarfarslegs fullveldis þjóðarinnar. Landfræðileg og menningarleg einangrun dugar ekki lengur til þess að vernda tunguna. Íslenskt þjóðfélag hefur ekki sömu sérstöðu og áður og alþjóðahyggja mótar viðhorf Íslendinga, eins og eðlilegt er, ekki síst viðhorf ungs fólks sem eru óbundnara heimahögum en fyrri kynslóðir, enda stundum talað um "hinn nýja Íslending sem láti sér í léttu rúmi liggja hvar hann býr og hvaða mál hann talar - ef hann hefur starf við hæfi, laun að þörfum og geti lifað lífi sem hann kýs."

Íslensk málstefna þarf að taka til fimm frumatriða. Í fyrsta lagi þarf að leggja meiri áherslu á fjölþætta og markvissa móðurmálskennslu í skólum og efla íslenska námsgagnagerð, eins og stefnt er að með nýjum lögum um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla og nýrri námskrá í íslensku sem menntamálaráðherra hefur gefið út. Í öðru lagi þarf að setja fjölmiðlum reglur um mál og málnotkun á sama hátt og Ríkisútvarpið hefur gert - þar á meðal reglur um íslenskan framburð. Í þriðja lagi þarf að auka þýðingar úr erlendum málum og koma á fót íslenskri þýðingarmiðstöð sem annist þýðingar erlendra texta sem varða daglegt líf almennings. Í fjórða lagi þarf að endurskoða kennslu í erlendum tungumálum frá grunni. Í fimmta lagi ber að koma á fót íslenskri akademíu sem hefði fastar tekjur og væri óháð framkvæmdavaldinu. Í akademíunni sætu fulltrúar rithöfunda, skálda og listamanna, kennara og málvísindamanna - og fulltrúar atvinnulífsins. Undir stjórn akademíunnar og í samvinnu við Orðabók Háskóla Íslands og Íslenska málstöð yrði gerð tölvutæk orðabók sem hefði að geyma allt ritað mál frá upphafi. Auk þess sæi akademían um gerð annarra hugbúnaðartækja fyrir íslensku og íslenska tungutækni s.s. stafsetningarorðabók og íslenska þýðingarvél. Þetta er verðugt verkefni fyrir íslenska þjóð á nýrri öld alþjóðlegra samskipta og þjóðlegra verðmæta.

Höfundur er skólameistari Menntaskólans á Akureyri.